بۇۇ-دا كوك بايراق كوتەرىلگەن كۇن
1992 جىل, 2 ناۋرىز. بۇل – قازاقستاننىڭ جاھاندىق ارەناداعى جۇلدىزى تۋعان, جارقىراپ جانعان كۇن! تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ باسقا مەملەكەتتەرمەن تەڭ اتانىڭ ۇلىنداي ءتىل قاتىسا الاتىنىن ايداي الەمگە دالەلدەگەن ءساتى وسى 1992 جىلدىڭ 2 ناۋرىزىنداعى دۇيسەنبىسىنە تاپ كەلدى. ءدال وسى كۇنى قازاقستان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مۇشەلىككە قابىلداندى. جاڭا مۇشە عانا ەمەس, بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 46-شى سەسسياسىندا سول كەزەڭنىڭ ەڭ وزەكتى حالىقارالىق پروبلەمالارىنا قاتىستى وزىندىك ۇستانىمى بار, ۇستانىمىن ايداي الەمگە قايمىقپاي قاراپ ايتا الاتىن مەملەكەت رەتىندە مۇشە بولدى. بابالارىمىز « ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى كەلەدى, كۇن مەن ءتۇن تەڭەلەدى» دەپ قادىرلەگەن ناۋرىز ايى بۇگىنگى ۇرپاعى ءۇشىن دە ەرەكشە قۇتتى بولعانىن قاراڭىزشى! كۇن مەن ءتۇن تەڭەلگەن كۇنى الەمنىڭ وزگە ەلدەرىمەن تەرەزەمىز تەڭەلدى ەمەس پە؟! سونىمەن, بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 46-شى سەسسياسىنىڭ پلەنارلىق ءماجىلىسىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىن بۇۇ-عا ءمۇشەلىككە قابىلداۋ تۋرالى شەشىم شىعارىلدى. شەشىم داۋىس بەرۋسىز, ءبىراۋىزدان ماقۇلدانعان-دى. مەملەكەتتىڭ ۇيىمعا قاتىستى تاعدىرى شەشىلگەن بۇل راسىمگە قالىپتاسقان تارتىپكە ساي, قازاقستان دەلەگاتسياسى قاتىستىرىلمادى. وسى راسىمنەن سوڭ عانا ۇيىمنىڭ حاتتاما ءبولىمىنىڭ باسشىسى قازاقستان دەلەگاتسياسىن باس اسسامبلەيانىڭ ءماجىلىس زالىنا باستاپ كىرگەن. ماجىلىستە ءبىرىنشى بولىپ ءسوز سويلەگەن – ەلىمىزدىڭ تاريحىندا نازىك جاندىلاردان شىققان ەڭ العاشقى ەلشى اقمارال ارىستانبەكوۆا بولاتىن. اقمارال ارىستانبەكوۆا ءسوز باسىندا ۇلتتار قوعامداستىعىنا مۇشە بارشا مەملەكەتكە وسى شەشىمى ءۇشىن شىنايى ريزالىعىن ءبىلدىردى. – رەسپۋبليكا ۇيىم جارعىسى بويىنشا وزىنە قابىلداعان مىندەتتەمەلەردى مۇلتىكسىز ورىندايدى جانە ونىڭ ماقساتتارى مەن پرينتسيپتەرىنە سايكەس بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قىزمەتىنە لايىقتى ۇلەس قوسۋ ءۇشىن بار مۇمكىندىكتى جاسايدى. دۇنيە ءجۇزىنىڭ كارتاسىندا جاڭا ەلدەر پايدا بولىپ جاتقان شىن مانىندەگى تاريحي وزگەرىستەردىڭ قازىرگى كەزەڭىندە قازاقستان حالقى ءوزىنىڭ دەموكراتيالىق قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋعا بەل بايلاعانىن پاش ەتتى. ءبىزدىڭ ەل جالپىعا بىردەي ادام قۇقىعى دەكلاراتسياسىندا بەكىتىلگەن جەكە ادامنىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىنىڭ باسىمدىعىن تاني وتىرىپ, دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىققا لايىقتى ەنۋگە, دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ اجىراماس بولىگى بولۋعا ۇمتىلۋدا. بۇل ءۇشىن قازاقستان قاجەتتى ەكونوميكالىق الەۋەتى, اسا باي تابيعي رەسۋرسى بار, اشىق نارىق ەكونوميكاسى بار ءوسىپ-وركەندەگەن مەملەكەت قۇرۋ ماقساتىمەن, تەرەڭ ەكونوميكالىق وزگەرىستەر جولىمەن جۇرۋگە ءازىر, – دەدى اقمارال ارىستانبەكوۆا. اۋەل باستان, قازاقستاننىڭ ميسسياسىنا ازيا مەن ەۋروپا اراسىندا, باتىس پەن شىعىستىڭ ۇلى مادەنيەتىنىڭ قاق ورتاسىندا وزىندىك التىن كوپىر بولۋ جازىلعان. وسى ميسسيانى ابىرويمەن اتقارىپ كەلە جاتىر دەۋگە ابدەن بولادى. ەلىمىز ءوزىنىڭ بەيبىتشىلىككە نەگىزدەلگەن سىرتقى ساياساتىن جۇرگىزىپ, بارلىق مەملەكەتتەرمەن اراداعى قاتىناسىن حالىقارالىق قۇقىق پرينتسيپتەرى نەگىزىندە ىسكە اسىردى. دوسقا قۇشاعى اشىق ەكەنىن تانىتتى ءھام مويىنداتتى. يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە قارۋسىزدانۋ ۇدەرىسىن ۇستاناتىنىن نىق جاريالادى. از ۋاقىت ىشىندە كوپتەگەن مەملەكەتتەرمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتتى. ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق جونىندەگى كەڭەستىڭ (ەقىك كەيىن ەقىۇ-عا اينالدى) تولىق قۇقىلى قاتىسۋشىسى بولدى. بۇۇ مىنبەرىندە ءبىزدىڭ ەلدىڭ بۇۇ-عا, ونىڭ تۇراقتاندىرۋشى ءرولىن نىعايتۋعا تاباندى تۇردە بەت بۇرعان, بىتىمشىلىك قىزمەتىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن ناقتى قادامدار جاساعان ەل رەتىندە ەنىپ وتىرعانىن اتاپ كورسەتتى. سونىمەن, تاريحي سيپاتقا يە ماجىلىستەن كەيىن بۇۇ شتاب-پاتەرىنىڭ الدىندا سالتاناتتى ءراسىم ءوتىپ, قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تۋى كوتەرىلدى. مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندەگى الىپ ەلدىڭ تورىندە, جەر-جاھاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جيىلعان ەلدەردىڭ كوز الدىندا قازاق ەلىنىڭ كوك بايراعى جەلبىرەدى. بۇل مەملەكەتتىك تۋىمىزدىڭ اسا مارتەبەلى ساياسي وقيعالاردا كوتەرىلۋىنىڭ باسى بولاتىن.«بۇۇ-نىڭ بيىگىندە – ءبىزدىڭ باسشى»
جوعارىدا تىلگە تيەك ەتكەن تاريحي وقيعادان كەيىن ارادا اتتاي زاۋلاپ التى اي وتكەندە «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ءبىرىنشى بەتىندە ءدال وسىلاي ءسۇيىنشى سۇراعان ماقالا جارق ەتتى. اۆتورى پرەزيدەنت پۋلىمەن بىرگە ءجۇرىپ, نيۋ-يوركتەن ءسۇيىنشى سۇراعان باسىلىمنىڭ سول كەزدەگى بەلدى ءجۋرناليسى, ءبۇگىندە ەسىمى جالپاق ەلگە ءمالىم پۋبليتسيست قاينار ولجاي بولاتىن (№231, 7.10.1992 ج.). قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ 1992 جىلعى 5 قازاندا بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 47-ءشى سەسسياسىندا ءسوز سويلەدى. ءسوز جوق, تاۋەلسىز ەلدىڭ تاريحىنداعى مارتەبەلى ءسات. جاڭا مۇشە ۇيىمعا قانداي جاڭالىق الىپ كەلدى؟ ءوزىنىڭ ۇنىمەن, ۇستانعان باعىتىمەن تانىلا الا ما؟ بۇگىندە قۇرامىنداعى مۇشەلەرىنىڭ قاتارى 200-گە جاقىنداعان بۇۇ سول ساتتە ەلباسىنا وسىنداي سۇراۋلى ءھام سىني جۇزبەن قاراپ وتىرعانى انىق ەدى. قازاقستان پرەزيدەنتى وسىناۋ جارقىن ءھام جاۋاپكەرشىلىگى اتان تۇيەگە جۇك بولارلىق مۇمكىندىكتە ءوز ەلىن جالپاق جۇرتقا قاپىسىز تانىتا ءبىلدى. ءسال شەگىنىس جاسايىق. قازان ايىنىڭ العاشقى دۇيسەنبىسىندە تاڭەرتەڭ بۇۇ باس عيماراتىنا كىرەر داربازانىڭ ەكى جاعىنا بۇۇ مەن قازاقستاننىڭ تۋلارى ءىلىنىپ تۇردى. بۇۇ-نىڭ تۋى بىزدىكىنە ۇقساس, كوك ءتۇستى بولىپ كەلەتىنىن ايتا كەتەيىك. الدىمەن باس حاتشى بۋتروس-بۋتروس عاليمەن كەزدەسۋ بارىسىندا ەكى ساياساتكەر حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ جۇمىسىن ودان ءارى جاقسارتۋ جايىن ءسوز ەتتى. ن.نازارباەۆ جاڭادان تاۋەلسىزدىك العان مەملەكەتتەردىڭ ۇيىممەن بىرگە جەمىستى جۇمىس ىستەۋگە نيەتتى ەكەنىن جەتكىزدى. حاتتاماعا سايكەس, ەلباسى باس حاتشىعا قازاق جەرىنەن تابىلعان مينەرالدى تاستاردان جاسالعان پيراميدا پىشىندەس تۋىندىنى تارتۋ ەتتى. ياعني, بۇل كۇنى بۇۇ-دا ءبىزدىڭ مەملەكەت باسشىسىنىڭ مازمۇندى بايانداماسىمەن قاتار, بايتاق دالامىزدىڭ دا ءبىر بەلگىسى قالدى دەۋگە بولادى. وسى كەزدەسۋدەن سوڭ كوپ ۇزاماي نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الەمنىڭ ەڭ بيىك مىنبەرىندە سويلەيتىن ءساتى كەلىپ جەتتى. بۇۇ تورىندەگى ءمارمار مىنبەرگە العاش كوتەرىلگەنىمەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ەركىن كوسىلدى, الەمدىك اۋقىمداعى ويلاۋ قابىلەتىن انىق اڭعارتتى. – قۇرمەتتى توراعا مىرزا! قۇرمەتتى باس حاتشى مىرزا! حانىمدار مەن مىرزالار! – دەپ باستادى ءوز ءسوزىن قازاقستان پرەزيدەنتى. – ...وسىنىڭ الدىنداعى سەسسيادا قازاقستان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مۇشەلىگىنە ءبىراۋىزدان قابىلداندى. مەن رەسپۋبليكا حالقىنىڭ اتىنان وسى قادام ءۇشىن تەرەڭ العىس سەزىمىن بىلدىرەمىن جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى بەيبىتشىلىكسۇيگىش مەملەكەت رەتىندە بۇۇ-نىڭ جارعىسىندا كورسەتىلگەن مىندەتتەمەلەردى تولىعىمەن ورىنداۋعا قابىلەتتى ەكەنىن, وسى بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمنىڭ قىزمەتىنىڭ بارلىق سالاسىندا سىندارلى ۇلەس قوساتىندىعىن مالىمدەيمىن! ءبىز ءۇشىن بۇل سەسسيانىڭ دا ماڭىزى اسا جوعارى, ويتكەنى, ونىڭ مىنبەرى العاش رەت قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتىنە بەرىلىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى مەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مۇشە بارلىق مەملەكەتتەردىڭ وكىلدەرىن قىزۋ قۇتتىقتايمىن! وسى زامانعى دۇنيەجۇزىلىك ءتارتىپتى قازىردىڭ وزىندە بۇۇ-نىڭ كومەگىنسىز قاراستىرۋ قيىن. بۇكىل دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىق وسى سيپاتى ەرەكشە حالىقارالىق ينستيتۋتقا زور ءۇمىت ارتىپ وتىر, ال ولاردىڭ ەڭ باستىسى –تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتىڭ سەنىمدى مەحانيزمدەرىن قۇرۋ. بۇكىل دۇنيەجۇزى بولاشاقتىڭ بۇگىنگى ايقىن جانە الداعى قاربالاس كەزەڭدەرى ءوزىمىزدىڭ بىرلەسكەن كۇش-جىگەرىمىزدى ۇيىمداستىرۋدىڭ جاڭا ساپاسىنا كوشۋدى تالاپ ەتەتىن وسى ءبىر شەككە جەتتى. ءبىز وزىمىزگە ءالى بەلگىسىز وسى جاڭا كەزەڭنىڭ ءمانى نەدە ەكەنىن ۇعىنۋعا ءتيىستىمىز جانە ەلىمىزدە ءىس جۇزىندە يگەرە باستاۋىمىز كەرەك. مىنە, وسى ماسەلەلەرگە مەن سىزدەردىڭ نازارلارىڭىزدى اۋدارسام دەيمىن, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى. ءوز سوزىندە ەلباسى ءدال قازىر الەمدە قالىپتاسقان تەڭسىزدىكتى تىلگە تيەك ەتتى. سول تۇستا سولتۇستىك پەن باتىس ەلدەرىندەگى ەڭ باي ادامدار الەمدىك تابىستىڭ 83 پايىزىن تۇتىنىپ وتىرسا, وڭتۇستىك پەن شىعىس ەلدەرىندەگى كەدەي ادامدار نەبارى 14 پايىزىن تۇتىناتىن. ەڭ قالتالىلاردىڭ تابىسى مەن ەڭ كەدەيلەردىڭ تابىسىنىڭ اراقاتىناسى 60 پەن 1-ءدىڭ اراقاتىناسىنداي بولاتىن. قازاقستان پرەزيدەنتى بۇۇ-داعى سوزىندە وسىنى شەشۋدىڭ جولىن ۇسىندى. بۇرىن-سوڭدى حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ قابىرعاسىندا ايتىلماعان ويدى ورتاعا سالدى. ن.نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسى بۇۇ باس اسسامبلەياسى 47-ءشى سەسسياسىنا قاتىسۋشىلار اراسىندا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق پەن ىقىلاس تۋعىزدى. – قازاق حالقىنىڭ «ەلۋ جىلدا – ەل جاڭا» دەگەن ماقالى بار. بۇل سوزبە-ءسوز تۇسىندىرگەندە ەلۋ جىلدا ەل جاڭارىپ وتىرادى دەگەندى بىلدىرەدى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قىزمەت ەتكەن العاشقى جارتى عاسىر اسكەري بلوكتاردىڭ قاراما-قارسى تۇرۋىمەن شيەلەنىسە تۇسكەن ۇلى دەرجاۆالار ەگەسىنىڭ كورىنىسىنە تولى بولدى. قازىر ەندى دۇنيە ءجۇزى قوعامداستىعىندا تاريحي مۇمكىندىك – بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى بار. ول – بەيبىتشىلىك پەن پروگرەسس جولىندا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق جاساۋ ورگانى. ونى بارىنشا تولىق پايدالانۋ ءۇشىن ءبىز قولدان كەلگەن بارلىق مۇمكىندىكتى جاساۋىمىز كەرەك. ىقىلاس قويىپ تىڭداعاندارىڭىزعا راحمەت! – دەپ قازاقستان باسشىسى تاريحي ءساتتى قورىتىندىلادى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى مىنبەرىندەگى بەدەرلى سوزىنەن كەيىن ەلباسى ءباسپاسوز ءماسليحاتىنا قاتىستى. جۋرناليستەردىڭ ساۋالىنا جاۋاپ بەرگەن پرەزيدەنت از ۇلتتاردىڭ قۇقىعى مەن ولاردىڭ وزدەرىن باسقارۋىنىڭ باستى ولشەمدەرىن ايقىنداۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. بارلىق از ۇلتتار وزدەرىنىڭ دامۋى ءۇشىن ءتىلىن, ءداستۇرى مەن مادەنيەتىن ساقتاۋ ءۇشىن ءتيىستى قۇقىق جانە مۇمكىندىك الۋى كەرەك دەپ سانايتىنىن جەتكىزدى. «بىراق بۇل ءاربىر از ۇلت ءوز مەملەكەتىن قۇرۋعا ۇمتىلىپ, قازىرگى قالىپتاسقان شەكارالاردى وزگەرتۋگە ءتيىس دەگەن ءسوز ەمەس. ويتكەنى, قازىرگى قالىپتاسقان شەكارالاردىڭ مىزعىماۋى – تۇراقتىلىقتىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. «ەرگەجەيلى», ەكونوميكاسى مەشەۋ قالعان مەملەكەت قۇرۋ از ۇلتتاردىڭ مۇددەسىنە ساي كەلمەيدى», دەپ اتاپ كورسەتتى ەلباسى. سونىمەن قاتار, الەمدى الاڭداتىپ وتىرعان يادرولىق قارۋ تۋرالى ماسەلەگە دە ءوز ۇستانىمىن اشىق اڭعارتتى. مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, قازاقستان ءوز ەركىمەن يادرولىق مەملەكەت بولماعانى انىق. رەسپۋبليكامىز ليسسابون حاتتاماسىنا قول قويعاننان كەيىن بۇل پروبلەما شەشىمىن تاپقان-دى. ءسويتىپ, ستراتەگيالىق شابۋىل قارۋلارى جونىندەگى شارتقا سايكەس, جەتى جىل بويى, ياعني 1999 جىلعا دەيىن يادرولىق قارۋلارىن قىسقارتاتىنى وسى كەزدەسۋدە ايتىلدى. يادرولىق سىناقتارعا موراتوري جاريالاۋ جونىندەگى ماسەلەگە توقتالعان ەلباسى بىلاي دەدى: «دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ءىرى يادرولىق پوليگوندار اقش-تىڭ نەۆادا شتاتىندا جانە قازاقستانداعى سەمەيدە ورنالاسقان. وتكەن جىلى قازاق حالقىنىڭ تىلەگىن ورىنداي وتىرىپ, سەمەيدە يادرولىق سىناق جاساۋعا تىيىم سالىندى. مەن بۇل قادامدى دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن, ويتكەنى, 1949 جىلدان بەرى وسى پوليگوندا 560 يادرولىق قوندىرعى جارىلعان, ونىڭ 200-ءى اشىق اۋادا جانە جەر بەتىندە جارىلعان». وسىلاي دەگەن پرەزيدەنت اقش-تى قازاقستاننان ۇلگى الىپ, نەۆاداداعى يادرولىق پوليگوندا سىناقتى توقتاتۋعا شاقىردى. حالىقارالىق ارەنادا ورىن العان جايتتارعا شولۋ جاساعان ەلباسى تاجىكستانداعى جانجالعا توقتالىپ, تاۋلى قاراباق جانجالىنا ءۇشىنشى مەملەكەتتىڭ ارالاسۋى وتە قاۋىپتى ەكەنىن جەتكىزدى. ءتاجىكستان رەسەيمەن, قازاقستانمەن جانە ءوزبەكستانمەن قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارتقا قول قويعان ەل ەدى. تاجىكستان باسشىلىعىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا, تايتالاسۋشى تاراپتارعا قارۋ جەتكىزۋدى توقتاتۋ ءۇشىن تاجىكستاننىڭ اۋعانستانمەن شەكاراسى ءتورت مەملەكەتتىڭ اسكەري كونتينگەنتىمەن جابىلعان. گۋمانيتارلىق كومەك دەگەندى جەلەۋ ەتىپ, جۇك تاسۋشى ۇشاقتارمەن بۇل ەلگە قارۋ جەتكىزىلىپ جاتقانى تۋرالى مالىمەتتەر بار بولاتىن. «تاجىكستاننىڭ قازىرگى باسشىلىعى تمد-نىڭ بىتىمگەرشىلىك كۇشتەرىن جانجالدى توقتاتۋعا شاقىردى. قازاقستان بۇل ايماقتا وسى كۇشتەردىڭ ءىس-قيمىلىن جاقتايتىن بولادى. سەبەبى, تاجىكستان جانجالدى ءوز بەتىنشە توقتاتا المايدى», – دەدى ەلباسى. 1992 جىلدىڭ 5 قازانداعى دۇبىرگە تولى دۇيسەنبىسىندە ن.نازارباەۆ كەزدەسۋگە نيەت بىلدىرگەن اقش بيزنەسمەندەرىن, بانكيرلەرىن قابىلدادى. ولارعا قازاقستانداعى ساياسي تۇراقتىلىق مىقتى ەكونوميكالىق بايلانىستار ورناتۋعا نەگىز بولاتىنىن جەتكىزدى.بۇۇ-نىڭ مىڭجىلدىق ءسامميتى
2000 جىلدىڭ 4 قىركۇيەگىندە ەلباسى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ مىڭجىلدىقتار توعىسىنداعى 55-ءشى مەرەكەلىك سەسسياسىنا قاتىسۋ ءۇشىن اقش-قا اتتاندى. القالى جيىنعا الەمنىڭ 189 مەملەكەتىنىڭ باسشىسى قاتىسۋعا ءتيىس بولاتىن. بۇرىن-سوڭعى تاريحتا مۇنداي دارەجەسى جوعارى جيىن وتپەگەن. 6 قىركۇيەك كۇنى اشىلعان مىڭجىلدىق سامميت بۇۇ باس حاتشىسى كوفي انناننىڭ كىرىسپە سوزىمەن اشىلدى. بۇعان دەيىن, سامميتكە دايىندىق شەڭبەرىندە باس حاتشىنىڭ «ءبىز, حالىقتار, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ءححى عاسىرداعى ءرولى» اتتى بايانداماسى سامميتكە قاتىسۋشىلارعا تاراتىلعانىن ايتا كەتەيىك. سونىمەن, الەم كوز تىككەن القالى جيىننىڭ العاشقى جۇمىس كۇنىندە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءسوز سويلەدى. ەلباسى 200-گە تارتا مەملەكەتتىڭ پرەزيدەنتتەرىنىڭ نازارىن نەگىزگى ەكى ماسەلەگە اۋداردى. سولارعا جەكە-جەكە توقتالىپ ءوتۋ ءلازىم. بىرىنشىدەن, مەملەكەت باسشىسى جاھانداستىرۋ ساياساتىنىڭ بارلىق ەلدەر ءۇشىن تەڭ دارەجەدە بولۋىنا نازار اۋداردى. بۇل تۋرالى ەلباسى: «جاڭا مىڭجىلدىق بىزگە جاي عانا عالامدىق وزگەرىستەر اكەلىپ قويماي, سونىمەن قاتار, ادامزات ومىرىندەگى بەتبۇرىس كەزەڭىنىڭ باستالعانىن بىلدىرەتىنى ايدان انىق. بىراق, بۇگىندە جاڭا الەمدىك ءتارتىپتىڭ سۇلباسىن وكتەم ۇسىناتىن جانە ءشۇباسىز پروگرەسس قۇبىلىسىنا جاتاتىن عالامداستىرۋدىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتەر ءۇشىن كەلەڭسىز سالدارى از بولمايتىنى دا كۇمان تۋعىزبايدى. ...سولاردىڭ ءبىرى الەمدىك قوعامداستىق ەلدەرىنىڭ ايقىن تەڭ ەمەستىگى بولىپ تابىلادى. ءتىپتى, وسى تەڭسىزدىك ساتىلارىن – بايلار مەن كەدەيلەردى, دامىعان جانە ەكونوميكالىق جاعىنان كەنجەلەپ قالعانداردى, رەسۋرستىق الەۋەتى بار جانە ونى سارقىپ قويعانداردى بەينەلەيتىن ءبىزدىڭ كۇندەلىكتى تەرمينولوگيامىزدا كورىنىس تاۋىپ وتىر. ەگەر عالامداستىرۋدىڭ جەتىستىكتەرى مەن جەڭىستەرىن تەك جوعارى دامىعان ەلدەردىڭ از عانا توبى قىزىقتايتىن بولسا, وندا بۇل قاراما-قايشىلىققا, قاقتىعىستار مەن جەر بەتىندەگى وركەنيەت سوڭعى جانە ونىڭ الدىنداعى جۇزجىلدىقتا باستان كەشكەننەن الدەقايدا اۋىر الەۋمەتتىك كاتاكليزمدەر تۋىنا ۇرىندىراتىنى ءسوزسىز. الەم حالىقتارى وزدەرىنىڭ كوشباسشىلارى, بۇۇ عالامدىق پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ وڭتايلى جولدارىن تابا الادى دەپ ۇمىتپەن قاراپ وتىر. وسىعان بايلانىستى بۇۇ دا, ۇلتتىق ۇكىمەتتەر دە وزدەرىنە ءتيىستى مىندەتتەمەلەر الۋى كەرەك بولىپ كورىنەدى», – دەدى. مەملەكەت باسشىسى بۇۇ-نىڭ باسىم مىندەتتەرى رەتىندە شارتتى تۇردە العاندا بارىنەن قۇر قالىپ وتىرعان ەلدەردىڭ مۇددەلەرى بارىنشا ەسكەرىلەتىن عالامداستىرۋ مودەلىن جاساۋى كەرەكتىگىن ايتتى. ول مودەل دامۋشى ەلدەر حالىقتارىنىڭ كوپشىلىگىنە ساي بولۋى كەرەكتىگىن جەتكىزدى. بۇل ورايدا, ەلباسى دامۋشى ەلدەر كوپ شوعىرلانعان ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ىشكى پروبلەمالارىن, بولاشاقتا تۋىنداۋى مۇمكىن كەسەلدەردى كورە بىلگەندىگى بايقالادى. شىنىندا دا, دامۋشى ەلدەر حالقىنىڭ كوپشىلىگى ءوز ىشىنەن ەتنوستىق, باسقا دا ەرەكشەلىكتەرى بويىنشا جىك-جىككە بولىنۋگە بەيىم ەكەندىگىن تاريحتىڭ ءوزى تالاي مارتە كورسەتكەن بولاتىن. ەلباسىنىڭ مىڭجىلدىق سامميتىندە كوتەرگەن ەكىنشى باستى ماسەلەسى الدىڭعىسىمەن ساباقتاس دەۋگە بولادى. ول ازياداعى وق-ءدارىنىڭ ءيىسى سەيىلمەيتىن كەيبىر ەلدەردىڭ پروبلەماسى بولاتىن. ەلباسى ارىپتەستەرىن ازياداعى, ونىڭ ىشىندە اۋعانستانداعى احۋالعا نازار اۋدارۋعا, ءتىپتى, وسى ماسەلە بويىنشا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ ارنايى ءماجىلىسىن شاقىرۋعا ۇندەدى. سول كەزەڭدە اۋعانستان جۇمىر جەردىڭ «سوقتالى نۇكتەسىنە» اينالعانى اقيقات. وسىناۋ ەلدىڭ كوپ قاسىرەت شەككەن حالقى كەڭەس اسكەرى كىرگىزىلگەننەن كەيىنگى جيىرما جىلدان استام ۋاقىت سوعىستىڭ بۇكىل قايعى-قاسىرەتىن باسىنان كەشكەن-ءدى. اۋعانستان ايماقتىڭ عانا ەمەس, الەمنىڭ باس اۋرۋى بولعان تەرروريزم, ەكسترەميزم, ەسىرتكى ساۋداسى سىندى پروبلەمالاردى ءورشىتۋشى ورداسىنا اينالعان-تىن. ەلدەگى تۇراقسىزدىق, كەدەيشىلىك حالىقتاردى دامۋدىڭ داڭعىل جولىنان اداستىرىپ, شىڭىراۋعا قۇلاتاتىن قۇبىلىستاردى جالپاق جاھانعا تاراتۋدىڭ پلاتسدارمى ءتارىزدى-تۇعىن. جىل سايىن وندىرىلەتىن 3 مىڭ تونناعا تارتا اۋعان اپيىنى اقش-قا, ەۋروپاعا جول تارتاتىن. وسىنىڭ بارلىعىن تىلگە تيەك ەتكەن ن.نازارباەۆ: – ءبىز احۋالدى تۇراقتاندىرۋ ءجونىندەگى ناقتى شارالاردى جاساۋ ءۇشىن اۋعانستانداعى جانە ورتالىق ازياداعى جاعدايدى قاراۋعا ارنالعان قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ ارنايى ءماجىلىسىن شاقىرۋ قاجەت دەپ سانايمىز, – دەپ اتاپ كورسەتتى. سونداي-اق, ەلباسى تالقىلاناتىن ماسەلەلەردىڭ قاتارىندا يادرولىق قارۋدىڭ تارالۋ پروبلەماسىن كىرگىزۋ قاجەت دەپ سانايتىنىن ايتتى. بىرقاتار ەلدەر قاتەرلى قارۋعا يە بولۋدىڭ الدىندا تۇرعانىن العا تارتتى. مىڭجىلدىقتار توعىسىنداعى سامميتتە قازاقستان پرەزيدەنتى ءوز مەملەكەتىنىڭ عانا ەمەس, ايماقتىڭ مۇددەسىن مەڭزەگەن باسشى رەتىندە كوزگە ءتۇستى. – دۇنيە عالامدىق, ءوزارا تاۋەلدىلىك سيپات الدى. وندا جاھاندىق ارىپتەستىك ۇستەم پرينتسيپكە اينالۋعا ءتيىس! – دەپ ءمارمار مىنبەردەگى ءسوزىن قورىتىندىلادى ەلباسى. مىڭجىلدىق ءسامميتىنىڭ كەلەسى كۇنى ن.نازارباەۆ بۇۇ باس حاتشىسى كوفي اننانمەن كەزدەسىپ, بۇۇ-نى دامىتۋ جونىندەگى ويلارىمەن ءبولىستى. تۇركيا پرەزيدەنتى احمەد نەجدەت سەزەرمەن, يزرايل پرەزيدەنتى ەحۋد باراكپەن سۇحباتتاستى. ەلدەگى ينۆەستيتسيانىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى تيەسىلى بولعان اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى مادلەن ولبرايتپەن كەزدەسۋىندە «باكۋ –جەيحان» قۇبىر جەلىسىنىڭ توڭىرەگىندە وي قوزعادى. ونى «اقتاۋ – باكۋ – جەيحان» دەپ اتاۋعا دا بولار ەدى دەگەن پىكىرىن ءبىلدىردى. اقش-تىڭ ءمۇيىزى قاراعايداي ينۆەستيتسيالىق بانكتەرىنىڭ, قورلارىنىڭ باسشىلارىمەن وتكىزگەن كەزدەسۋدە: – ءبىز تاۋەلسىزدىگىمىزدى وسىدان 9 جىل بۇرىن دۇكەندەردىڭ بوس سورەلەرىمەن, ءوندىرىسى تۇرالاعان اۋىر جاعدايدا باستادىق. بۇگىندە ول قيىن كۇندەر ارتتا قالدى. قازاقستاندا قازىر قالىپتاسقان قارجى جۇيەسى, اشىق ەكونوميكا جۇمىس ىستەپ تۇر, – دەگەن ن.نازارباەۆ ەلىمىزدە نارىق زاڭدارى ورناعانىن جەتكىزدى. 9 جىلدا ىشكى جالپى ءونىم كولەمى بويىنشا قازاقستان تمد اۋماعىندا كوش باسىنا شىققانى شىندىق بولاتىن. وسى مەرزىم ىشىندە ەكونوميكامىزعا 11 ميلليارد دوللارعا جۋىق ينۆەستيتسيا تارتىلدى. «قازاقستاندا 16 ميلليونداي عانا حالىق تۇرادى, – دەپ اتاپ كورسەتتى ن.نازارباەۆ. – سولار سىزدەردىڭ كومەكتەرىڭىز ارقىلى جاقسى ومىرگە قول جەتكىزۋگە ءتيىس. قازىردىڭ وزىندە ەلدە بولاشاق ۇرپاق قورى قۇرىلىپ وتىر. وعان مۇنايدان تۇسكەن رويالتي قارجىلارى اۋدارىلۋدا». قازاقستاننىڭ ترانزيتتىك اۋماق بولىپ تابىلاتىنىن ايتقان مەملەكەت باسشىسى كولىك جۇيەسىن بارىنشا دامىتۋعا نيەتتى ەكەنىن جەتكىزدى. بۇۇ-نىڭ مەرەكەلىك مىڭجىلدىق سامميتىندە مەملەكەت باسشىسى ەل ءمۇددەسىنە قىزمەت ەتەتىن مىندەتتەردى ءوز ۇدەسىنەن شىعاردى دەۋگە نەگىز بار. سەبەبى, بۇل ساپاردا قازاقستاننىڭ ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ومىرىنە تىڭ سەرپىن بەرەتىن ماڭىزدى العىشارتتار جاسالدى. بۇل تاۋەلسىز قازاقستان مەن ونىڭ پرەزيدەنتىنىڭ الەمدىك قوعامداستىق الدىنداعى ابىرويىنىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىنىڭ ايعاعى ەدى. ال الەمدىك ارەناداعى ابىروي-بەدەل مەملەكەتتىلىگىنىڭ ىرگەتاسىن بەكىتىپ, كەرەگەسىن نىعايتىپ جاتقان ەل ءۇشىن وتە قاجەت. مىڭجىلدىقتار توعىسىندا مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنا جاسالعان ساپاردان شىعاتىن باستى قورىتىندى دا وسى.ابايدىڭ ءتىلى, بۇقاردىڭ ءتىلى... بۇۇ-دا
2015 جىلدىڭ 28 قىركۇيەگىندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ 70-ءشى سەسسياسىنداعى جالپى پىكىرتالاستا ءسوز ءسويلەدى. بۇل كۇنى بۇۇ-نىڭ قاراسۇر ءتۇستى ءمارمار مىنبەرىنەن ايتىلعان ەلباسىنىڭ ءسوزىن قازاقستان ءۇشىن تاريحي مانگە يە دەپ ايتا الامىز. سەبەبى, ەلباسى وسى كۇنى انا ءتىلىمىزدىڭ ايبارىن اسىردى. ابايدىڭ ءتىلىن, بۇقاردىڭ ءتىلىن, قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىن قۇرامىندا 200-گە تارتا مۇشەسى بار ۇيىمنىڭ القالى جيىنى ەستىدى. ءيا, ەلباسى ءوز ءسوزىن تۇگەلدەي قازاقشا, انا تىلىندە ايتتى. جۇمىر جەردىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن پرەزيدەنتتەر, باسقا دا ءمۇيىزى قاراعايداي ساياساتكەرلەر, جۋرناليستەر, ساراپشىلار ءۇشىن ىلەسپە اۋدارماشىلار قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ءسوزىن رەسمي تىلدەرگە تىكەلەي اۋداردى. جالپى, ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت بار. بۇل كۇنگە قاتىستى بۇۇ-دا ءبىرىنشى رەت قازاق ءتىلى ەستىلدى دەپ قاتەلەسۋگە بولمايدى. سوناۋ 1992 جىلعى 5 قازاندا سويلەگەن سوزىندە «ەلۋ جىلدا – ەل جاڭا» دەگەن ماقال بار ەكەنىن انا تىلىمىزدە اۋىزعا العان بولاتىن. وسىلايشا, بۇۇ-دا العاش رەت قازاق ءتىلى, قازاق ماقالى 1992 جىلى ايتىلعان. ال بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويلىق سەسسياسىندا انا ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسى تاعى ءبىر بيىككە اسىرىلدى. مەرەيتويلىق سەسسيادا سويلەگەن ءسوزىن قازاقستان پرەزيدەنتى بۇۇ-نىڭ 70 جىل ىشىندە جاھاندىق تۇرعىدا تاريحي مانگە يە ميسسيالاردى ورىنداعانىنا باعا بەرۋدەن باستادى. پلانەتامىزدىڭ 70 جىل ىشىندە دۇنيەجۇزىلىك اۋقىمداعى سوعىستان امان ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن اتاپ كورسەتتى. ەكىنشىدەن, جاھان جۇرتى وتارسىزدانۋدا دا تولاعاي تابىستارعا جەتكەنىن ايتتى. وسىدان 70 جىل بۇرىن ۇيىمنىڭ ىرگەسى قالانىپ, 51 مەملەكەت مۇشە بولعان كەزەڭدە الەمنىڭ ساياسي كارتاسىنىڭ ءبىراز بولىگىن وتار ەلدەر مەن تاۋەلدى ايماقتار الىپ جاتسا, بۇگىندە وسى حالىقتاردىڭ باسىم بولىگى ازاتتىققا قول جەتكىزگەن, تاۋەلسىز ەل رەتىندە ۇيىمعا مۇشە بولىپ, 70-ءشى مەرەيتويلىق سەسسياعا قاتىسىپ وتىرعانى اقيقات ەدى. ەلباسى سوعىستاردىڭ الدىن الۋ جانە قاقتىعىستاردىڭ سالدارىن جاڭا دامۋ ستراتەگياسىنا ءوتۋ كەرەكتىگىن جەتكىزدى. «ول ءۇشىن الىستاعى بولاشاققا باتىل كوز سالىپ, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا 100 جىل تولاتىن كەزدەگى الەمنىڭ قانداي بولاتىنىن كورە ءبىلۋىمىز كەرەك. مەن جەر بەتىندەگى وركەنيەت تاياۋداعى وتىز جىلدا سوعىستار مەن قاقتىعىستاردىڭ شيەلەنىسكەن ءتۇيىنىن دانالىقپەن شەشۋ ءۇشىن كۇش-جىگەر تابا الاتىنىنا سەنىمدىمىن», – دەدى پرەزيدەنت. ءححى عاسىردا ادامزاتتىڭ باستى مىندەتى الەمدى سوعىس قاتەرىنەن مۇلدە ارىلتاتىن جانە ونىڭ سەبەپتەرىن جوياتىن ستراتەگيانى جۇزەگە اسىرۋدى ۇسىندى. الەمدى الاڭداتىپ وتىرعان ماڭىزدى ماسەلەلەر – تەرروريزم, مەملەكەتتەردىڭ كۇيرەۋى, زاڭسىز كوشى-قون جانە وزگە دە كەلەڭسىز قۇبىلىستار ەكونوميكالىق داعدارىسقا, كەدەيلىككە, ساۋاتسىزدىق پەن جۇمىسسىزدىققا سەبەپ بولاتىنى ايتىلدى. مەملەكەت باسشىسى اتاپ كورسەتكەندەي, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ جارعىسى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستار مەن اسكەري قاقتىعىستاردىڭ ميلليونداعان قۇرباندارىنىڭ قانىمەن جازىلعانىن ۇمىتپاۋ ماڭىزدى. ونىڭ كەيبىر باپتارىنىڭ, اسىرەسە, مەملەكەتتەردىڭ ەگەمەندىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى باپتارىنىڭ قانداي دا بىرەۋىنىڭ بۇزىلۋى – ادامزاتتى وتكەننىڭ قاسىرەتتى قاتەلىگىن قايتالاۋعا ۇرىندىرادى. بۇۇ مىنبەرىنەن ەلباسىنىڭ اۋزىمەن ايتىلىپ, ىستىق ىقىلاسقا يە بولعان, الەمدىك ساراپشىلار مەن جۋرناليستەردىڭ تالقىسىنا نەگىز بولعان ءبىر ماسەلەنى اتاپ وتكەن ءجون. ن.نازارباەۆ ءححى عاسىردا دامۋ ورتالىعى الەمنىڭ ەڭ ۇلكەن كونتينەنتى – عالامشار حالقىنىڭ ۇشتەن ەكىسى مەكەندەيتىن, ءىرى رەسۋرستار شوعىرلانعان ازياعا ويىساتىنىن نەگىزدەدى. شىندىعىندا, ازيانىڭ دامىپ كەلە جاتقان ەكونوميكاسىنىڭ سەرپىنى جاھاندىق ۇدەرىستەرگە جاڭالىق اكەلگەنى انىق. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, ەلباسى ورتاعا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ شتاب-پاتەرىن ازياعا كوشىرۋ ماسەلەسىن ويلاستىرۋ تۋرالى وي تاستادى. بۇۇ – بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى. قالامگەر س.ابدراحمانوۆ ايتپاقشى, «ەلدەر ەمەس, حالىقتار ەمەس. ۇلتتار». قاي كەزەڭدە دە, داۋىردە دە, قوعامدا دا ۇلت ۇعىمىنىڭ ۇستىنى قاشان دا بيىك بولعان. سەبەبى, مىقتى ۇلت قانا مەملەكەت قۇرا الاتىنىن تاريح تالاي مارتە دالەلدەدى. مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, «قازاقتار مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت رەتىندە جاڭا بەلەسكە كوتەرىلىپ, قازاقستان حالقىنىڭ بەرىك وزەگىنە, سەنىمدى دىڭگەگىنە اينالدى». تاۋەلسىزدىكتىڭ شيرەك عاسىرىندا وسىنداي مارتەبەگە لايىق ەكەنىن انىق بايقاتتى. بيىلعى جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا قازاقستان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 2017-2018 جىلدارداعى تۇراقتى ەمەس مۇشەلەرىنىڭ قۇرامىنا ەنگەنى ءمالىم. ەلىمىزدىڭ مۇشەلىككە سايلانۋى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى اسقاق ابىرويى مەن بەدەلىنىڭ, جۇمىر جەر تۇرعىندارىنىڭ ءومىرىن جاقسارتۋ ءۇشىن اتقارعان ەڭبەگىنىڭ مويىندالۋى دەپ بىلەمىز. ارنۇر اسقار, «ەگەمەن قازاقستان»