قازاق حالقىنىڭ جادىندا وسىنداي سوزدەرمەن ارداقتالاتىن تاريحي تۇلعا تۋرالى پايىم
بۇل كۇندە اتى اڭىزعا اينالعان, تۇركىلەردىڭ الىپ مەملەكەتى بولعان التىن وردانىڭ بيلىگىن ون جەتى جىل ۇستاپ تۇرعان ەدىگە باتىردىڭ ەسىمى تەك قازاق حالقى ەمەس, ورتا ازيا, رەسەي, ەۋروپا ەلدەرىنە بەلگىلى. ول بيلىك قۇرعان ۋاقىت ءامىر تەمىر سوققىسىنان ىدىراي باستاعان التىن وردا مەملەكەتىنىڭ قايتادان كوتەرىلگەن تۇسى بولدى. ەدىگەنى كوزىمەن كورگەن اراب تاريحشىسى يبن اراب-شاحتىڭ, ءالي جەزدىنىڭ, ەۋروپا تاريحشىسى گ.كلاۆيحونىڭ ەڭبەكتەرى بۇگىنگى كۇنگە جەتىپ وتىر. ونىڭ تاريحىن زەرتتەۋگە شوقان ءۋاليحانوۆ ايرىقشا كوڭىل اۋداردى. «ەدىگە» ەپوسىنىڭ قازىرگى كۇنى «كلاسسيكالىق شوقان ۆاريانتى» اتالاتىن نۇسقاسىن قالىپتادى. كەيىننەن «ەدىگە» تاريحي-قاھارماندىق ەپوسىن زەرتتەۋگە اكادەميكتەر ۆ.بارتولد, پ.م.مەليورانسكي, ۆ.ۆ.رادلوۆ, ۆ.م.جيرمۋنسكي, ق.ساتباەۆ, م.اۋەزوۆ, ت.ب. اتسالىستى. ەدىگەنىڭ ەسىمى بۇرىنعى قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىنا, قازىرگى «قازاقستان» ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسىنا ەندى.
ەدىگەنىڭ ءومىربايانى سول زاماننىڭ داڭقتى تۇلعاسى ءامىر تەمىرمەن تىكەلەي بايلانىستى. تەمىر ەدىگەنىڭ وتانى التىن وردانى ءۇش رەت – 1389,1391,1395 جىلدارى شاۋىپ, قايتا وڭالماستاي ەتتى. 1395 جىلى توقتامىس ءامىر تەمىردەن تولىق جەڭىلىس تاپتى. تۇركىلەردىڭ باعى تايدى. جەڭىسكە جەتكەن تەمىر سارايدى, حاجى تارحاندى توناپ, قيراتىپ, حالقىن قىردى. تەمىردى كوزىمەن كورگەن جەكە جىلناماشىسى شاراف-اد-دين ءالي جەزدى: «ساحيبكيران ۆوشەل ۆ حادجي تارحان, سوبرال س نارودا نالوگ پوششادى. سوبراۆ نالوگ پوششادى, گورود وبوبرالي. تسارەۆيچي ي بەكي پروشلي رەكۋ يتيل پو لدۋ, ا مۋحاممادي پۋستيلي پود لەد. پوبەدونوسنىە ۆويسكا دوستيگلي سارايا, ۆزيالي ەگو, گورود سوجگلي, ا جيتەلەي وگرابيلي, سحۆاتيلي ي پريۆەلي», دەپ تاڭبالاعان. تاريحشىنىڭ جازۋى بويىنشا, ءامىر تەمىر تەك قالالاردى عانا وسىنداي كۇيگە ءتۇسىرىپ قويمايدى, ونىڭ اينالاسىنداعى ءوزىنىڭ ات تۇياعى جەتكەن جەرلەردىڭ ءبارىن تىپ-تيپىل قىلادى.
تاريح تەرەڭىنە بۇدان ءارى ۇڭىلە بەرسەك, ءامىر تەمىردىڭ بۇل تاراپتاعى بار ءىسىن ساناپ تۇگەسۋ مۇمكىن ەمەس. سوڭعى كرەسشىلەر جورىعى كەزىندە مۇسىلمان بالاسىن قان جالداپ, وت كەشىپ قورعاعان وسمان تۇرىكتەرىنىڭ بيلەۋشىسى بايازيت 1402 جىلعى شىلدەدە تۇتقىندالىپ, تەمىر قولىنان قازا تاپتى.
ءوزىن ولتىرمەك بولعان توقتامىستان جان ساۋعالاپ قاشقان ەدىگە 1389 جىلى تەمىرگە كەلىپ پانالايدى. ەدىگەنىڭ بىرەسە توقتامىس جاعىن قولداۋى, بىرەسە تەمىر جاعىندا بولۋى ونىڭ «تۇراقسىزدىعىن كورسەتەدى» دەگەن بايبالامداردىڭ تۇپكى سەبەبى وسىنداي. كەيبىر ادامدار تاراپىنان ءامىر تەمىردىڭ 1391 جىلى توقتامىسقا اتتانۋىنا ەدىگە سەبەپشى بولعان دەگەن سوزدەر ايتىلادى. ساياسي بوسقىن رەتىندە بارعان ەدىگەنى بۇلاي كىنالاۋدىڭ رەتى قيسىنعا كەلمەيدى. ءامىر تەمىردىڭ التىن وردانى كۇيرەتۋدەگى باستى سەبەبى – وزىمەن ىرگەلەس وتىرعان مەملەكەتتىڭ ودان ءارى كۇشەيىپ كەتپەۋىن كوزدەۋدەن. ەدىگە ءامىر تەمىردى التىن ورداعا قارسى ايداپ سالدى دەگەننەن گورى, التىن وردانى قۇلاتۋ ءۇشىن تەمىر ەدىگەنى پايدالانباق بولدى دەگەن دۇرىسىراق تۇجىرىم بولماق.
1391 جىلعى جورىقتان كەيىن ەدىگەنىڭ تەمىردەن ات قۇيرىعىن كەسۋىن اكادەميك ب.د.گرەكوۆ تەمىردى الداپ كەتۋ, بيلىكتى قولعا ءتۇسىرۋدى اڭساۋ دەپ كورسەتەدى (گرەكوۆ ب.د., ياكۋبوۆسكي ا. زولوتايا وردا ي ەە پادەنيە. – م.-ل: ناۋكا, 1950. ستر. 389). تەمىردىڭ قاسىندا ۇزاق جۇرگەن, ونىڭ قانقۇيلى جورىقتارىن, شەكتەن اسقان قاتالدىعىن كوزىمەن كورگەن ەدىگەنىڭ ءوز وتانى التىن وردانى تۇپكىلىكتى كۇيرەۋدەن ساقتاۋ ءۇشىن كۇرەسۋى, تەمىردەن قۇتىلۋدىڭ جولىن ىزدەۋى – اقىل-ويعا قايشى كەلمەيتىن قۇبىلىس. ءامىر تەمىر ءوزىنىڭ قاتەلەسكەنىن سەزىپ, ەدىگەنى قولدان شىعارماۋ كەرەك ەكەنىن ءتۇسىنىپ, وعان شابارمان جىبەرەدى. ءبىر جۇمىسقا بايلانىستى اقىلداساتىن شارۋا بار دەيدى. ەدىگە بىلاي دەپ شابارماندى كەرى قايتارادى: «ۋپراۆليايتەس س ۆاشيم دەلوم, دا وتپراۆتەس ك ۆاشەمۋ گوسپودينۋ, وبليزىۆايتە ەگو رۋكي ي سووبششيتە ەمۋ, چتو سروكۋ ناشەگو وبەششانيا تۋت كونەتس ي چتو يا (دالە) نە پريچاستەن ەمۋ, يبو ستراشۋس اللاحا» (سافارگاليەۆ م.گ. راسپاد زولوتوي وردى. – سارانسك, 1960. ستر. 158). وسى سوزىندە تۇرىپ, بۇدان كەيىن ولە-ولگەنىنشە ءوزىن تەمىردەن اۋلاق ۇستادى.
بىردە ءامىر تەمىر ەدىگەنى ءوز ورداسىنا شاقىرىپ كورەدى. ول وقيعا تۋرالى ر.كلاۆيحو بىلاي دەپ تاڭبالاعان: «مەجدۋ تەم توتاميح, يمپەراتور تارتالي, ي تامۋربەك پريميريليس ي ۆمەستە ستارايۋتسيا وبمانۋت ەدەگۋيا. تامۋربەك پوسلال سكازات ەمۋ, چتو ۆەد ەمۋ يزۆەستنو, چتو ون ۆ ەگو ۆلاستي, چتو ون ەگو ليۋبيت ي پروششاەت, ەسلي ۆ چەم نيبۋد پروتيۆ نەگو پوگرەشيل, ي چتو حوچەت بىت ەگو درۋگوم; ا چتوبى مەجدۋ نيمي بىلو رودستۆو, ون پرەدلاگاەت جەنيت سۆوەگو ۆنۋكا نا ودنوي يز ەگو دوچەرەي. گوۆوريات, چتو ەتوت ەدەگۋي وتۆەتيل ەمۋ, چتو ون پروجيل س نيم 20 لەت ي بىل تەم, كومۋ ون بولەە ۆسەح دوۆەريال, ي چتو زناەت ەگو سليشكوم حوروشو ي ۆسە ەگو حيتروستي ي چتو تاكيمي ۋلوۆكامي ەگو نە پروۆەستي, چتو ون پونيماەت, چتو ۆسە ەتي دوۆودى تولكو دليا توگو, چتو بى وبمانۋت, ي ەسلي وني دەيستۆيتەلنو ستانۋت درۋزيامي, تاك تولكو نا پولە براني س ورۋجيەم ۆ رۋكاح, تاك ون يم وتۆەتيل» (كلاۆيحو گ. يستوريا ۆەليكوگو تامەرلانا // ۆلاستەلين ەۆرازي تامەرلان. – الماتى, 2003. ستر. 165). بۇل دەرەك ەدىگەنىڭ ءامىر تەمىردەن سەسكەنسە دە, كەيبىر تاريحشىلار ايتىپ جۇرگەندەي قورىقپاعانىن ايعاقتايدى.
ءحىV عاسىردا ابدەن كۇشەيگەن, تاريحتا ۇلى قولباسىلاردىڭ ءبىرى دەپ تاڭبالانعان ۆيتوۆت بيلەگەن ليتۆا مەن پولشا باتىس جانە وڭتۇستىك ورىس جەرلەرىن, ۋكراينا مەن بەلورۋسسيانى دارگەيىنە قاراتقان ەدى. ليتۆا, پولشا, ۆەنگريا, شۆەتسيا جان-جاقتان ءتونىپ, رەسەيدى قايتارىمسىز ءبولىپ الۋ الدىندا تۇرعان بولاتىن. ورتالىق رەسەي ەدىگەنىڭ 1399 جىلعى بورسىقتىداعى جەڭىسى ارقاسىندا عانا امان قالدى. بۇل جونىندە بەلگىلى ورىس تاريحشىسى ل.ن.گۋميلەۆ: «سامىي بولشوي ۆىيگرىش وت بيتۆى نا ۆورسكلە پولۋچيلا موسكۆا. پوراجەنيە ۆيتوۆتا سپاسلو ەە وت ۋگروزى ليتوۆسكوگو زاحۆاتا, ا ليتوۆسكي كنياز داجە پوتەريال نا ۆرەميا سمولەنسك (1401)», – دەپ جازادى (گۋميلەۆ ل.ن. وت رۋسي ك روسسي. – موسكۆا, 2004. ستر. 226).
مەملەكەتىنىڭ ابىرويىن اسىرىپ, ىرگەسىن قايتا بەكىتكەن كورەگەن ساياساتكەر, سايىپقىران قولباسى تۋرالى حالىق ەپوسى:
كەسپە-كەسپە سارى التىن
كەسىپ ولجا قىلدىردى.
ەدىل جۇرتىن جيدىرىپ,
ۇلكەن ءبىر توي قىلدىردى.
اعالاردى الدىرىپ,
كەڭەسسىز وسكەن بۇل جۇرتتى
كەڭەستى جۇرت قىلدىردى,
قالانى قايتا تۇرعىزدى,
جەرىن ەلگە تولتىردى,
ورتاسىنا ارۋ وردا قوندىردى,
– دەيدى. سوۆەت عالىمدارى ب.د.گرەكوۆ پەن ا.يۋ.ياكۋبوۆسكي وزدەرىنىڭ «التىن وردا جانە ونىڭ قۇلاۋى» دەپ اتالاتىن ايگىلى ەڭبەكتەرىندە: «ماسەلە مىنادا, تاريحي ءومىر سۇرگەن ەدىگەيمەن قاتار تاعى ءبىر كوپە-كورىنەۋ دارىپتەۋگە باعىتتالعان فەودالدىق ەپوستىڭ, نوعاي ەپوسىنىڭ باتىرى بار. بۇل بەكتىك-فەودالدىق ەپوستا ەدىگە تۇلعاسىنا بەرىلگەن مىنەزدەمەنى تاريحقا, اڭىزدان تاريحي شىندىققا كوشۋ, بۇل دەگەن ۇلكەن قاتەلىك, تاريحتى بۇرمالاۋ. پانتيۋركيستەردىڭ مۇددەسىنە عانا قىزمەت ەتەتىن ۇلتشىل-شوۆينيستىك تاريحنامانىڭ كەيدە وسىندايلارعا باراتىنى بار», – دەپ ءجونسىز جازعىرادى (گرەكوۆ ب.د., ياكۋبوۆسكي ا. زولوتايا وردا ي ەە پادەنيە. ستر. 385).
1399 جىلى 12 تامىزدا بورسىقتىدا, 1408 جىلى ماسكەۋگە, كەيىنگى كيەۆكە شابۋىل جاساۋدا, حورەزمدى قورعاۋدا ەدىگەنىڭ باسشىلىعىمەن وتكەن مايداندار ونىڭ ۇلى قولباسىلاردىڭ ءبىرى ەكەنىن ناقتىلى ايعاقتايدى.
اكادەميك ۆ.م.جيرمۋنسكي ەدىگە توقتامىستىڭ بالاسى قادىربەردىمەن بولعان سوعىستا ءولدى دەگەن قورىتىندى جاسايدى. مۇنى دالەلدەۋدە اراب تاريحشىسى ءال-ءاينيدىڭ (ەلاينيدىڭ) دەرەگىن كەلتىرەدى. قادىرعالي جالايىردىڭ «شەجىرەلەر جيناعىنداعى» مالىمەتتەر ول دەرەكتى ناقتىلاي تۇسەدى: «كەيىن ون ءبىر جىل وتكەندە قادىربەردى حان قىرىم اسكەرىمەن كەلىپ, ەدىل دارياسىنان كەشىپ ءوتىپ, ەدىگە بيمەن سوعىس قىلدى. ...ەدىگە بي جارالى بولدى. قادىربەردى حان دا جاراقات الدى. ەكى جاق اسكەرى ءبىرىن-ءبىرى اياماي كەسكىلەدى. يچكيلي ۇلى حاسان ەدىگە ءبيدىڭ اقتا اتىن (ەرەۋىل اتىن) ۇستاپ تۇر ەدى. [سول] قادىربەردى حانعا «ەدىگە مۇندا جاتىر» دەپ حابار بەردى. ول جەتىپ كەلىپ, ونى ولتىرەدى. قادىربەردى حان دا سول جاراقاتتان كەيىن بىرنەشە كۇننەن سوڭ وپات بولدى» (قادىرعالي جالايىر. شەجىرەلەر جيناعى. – الماتى: قازاقستان, 1997. 115-ب.). اتاقتى تاريحشىمىز تاعى دا: «ول ۋاقىتتا قادىربەردى حان ەدىگە بيمەن سوعىس قىلدى. جايىقتان شىققان ەلەك سۋى ەدى. ونان جوعارى ءۇش بورتە شىعادى. ول ءۇش بورتەنىڭ ورتا بورتەسىندە قادىربەردى حانمەن ەدىگە بي قاتتى سوعىس قىلدى» – دەپ ولگەن جەرى مەن كىم ولتىرگەنىنە دەيىن جازىپ كەتكەن. تاعى دا ايتادى, 63 جاسىندا دۇنيەدەن وزىپ ەدى دەيدى (118-ب.). حيجرا ەسەبىنەن قازىرگى كۇنتىزبەگە كوشكەندە ەدىگە 1356/57-1419/20 جىلدارى ءومىر سۇرگەن بولىپ شىعادى. ال ەلەك پەن ورتاڭعى بورتەنىڭ اراسى – قازىرگى اقتوبە وبلىسىنىڭ مارتوك اۋدانىنا قاراستى تەرريتوريا.
ەدىگەدەن كەيىن التىن وردانىڭ شاڭىراعى شايقالىپ, بۇرىنعى كۇش-قۋاتى كەمي بەرەدى. بۇل جاعداي تاريحي-قاھارماندىق ەپوستىڭ باشقۇرت ۆەرسياسىندا:
يزەۋكاي ھۇزەن بوتكان ھۋڭ,
يزەلەنان بەر يوتوم
ھىۋزى ۋرتلاپ يوتكان ھۋڭ,
يلدەڭ كونو باتكانداي,
بۋيىن مونار العانداي,
ەتەم توروپ كالعانداي,
ىشىك بۋلعان ۋرالدىڭ
بار كاياھى يشەلەپ,
ەرگا كولاپ توشكانداي, –
دەپ كورسەتىلسە, تاتار ۆەرسياسىندا:
يدەل-يورتنى داۋ الدى,
ياۋ وستەنا ياۋ كيلدە,
يدەگاي ايتكان كون كيلدە.
چىڭگىزنىڭ كۋيگان حان تاگى
كان تاگى بۋلىپ اۆەرەلدە;
حان ساراە كامالدى.
كىرىم, كازان, اجداركان
باشلى-باشلى يل بۋلدى,
التىن ۋردا تارالدى, – دەپ باياندالعان.
ال كەيىنگى قازاق جىرشىلارى ونى:
ەدىگەم مەنىڭ ەر ەدى,
ەلدىڭ قامىن جەر ەدى,
ەل ىشىنە داۋ كىرسە,
مەن شەشەيىن دەر ەدى.
ەل شەتىنە جاۋ كەلسە,
«مەن بارايىن!» دەر ەدى, – دەپ جوقتادى.
شىعىس تاريحشىلارى ونى «جوشى ۇلىسىن ءوز دەگەنىنشە بيلەدى», «دەشتى ەلىنىڭ, ساراي مەن قىرىمنىڭ شىنايى بيلەۋشىسى», «دەشتى قىپشاق پەن وزبەك ەلىنىڭ ءامىرشىسى», «پاتشالاردى ءوز قولىمەن اۋىستىرىپ وتىردى» دەپ جازادى. ورىس جىلنامالارىندا « ۇلى كنياز» دەپ اتالادى. ياعني ماسكەۋدىڭ, ليتۆانىڭ ۇلى كنيازدارىمەن پارا-پار ەسەپتەلەدى. ەۋروپالىقتار ونى «دەشتى قىپشاق ءامىرشىسى», «تاتاريا يمپەراتورى», «التىن وردانى بيلەۋشى» دەيدى.
ول اقىلدىلىق پەن قايىرىمدىلىقتىڭ ۇلگىسى ەسەبىندە جىرلارعا قوسىلىپ, بىرتە-بىرتە تۇركى حالىقتارىنىڭ قاسيەتتى اۋليە ادامىنا اينالدى. «سەگو سۆەتا دەرجاۆا نا ۆەليكيح مەستەح, سچاستليۆوي وسپودار, ۋمنوي كاك بيۋرەكا, ۋم سيا ۋ نەگو روديل, ۆەرە نادەجا, ليۋدەم پودپورا, بوگوم ۆوزليۋبلەن, ا وت ليۋدەي پوچتەن, ناد سۋديامي سۋديا, ا ۆەليكيە ليۋدي سلوۆۋ ەگو بىلي رادى, ينىح وسپودارەي ۆەرنەە بىل ي سالتانوۆ – ەديگەي كنياز» (گراموتا مۋسى-بيا يۆانۋ ءىىى – پوسولسكايا كنيگا, 1984, ستر. 39).
ونى وتە جاقسى بىلگەن سول زاماننىڭ تاريحشىسى: «پراۆيل ون ۆسەمي دەلامي دەشتسكيمي وكولو 20 لەت. دني ەگو (تسارستۆوۆانيا) بىلي سۆەتلىم پياتنوم نا چەلە ۆەكوۆ, ي نوچي ۆلادىچەستۆا ەگو ياركوي پولوسوي نا ليكە ۆرەمەن», – دەپ جازدى (يبن ارابشاح. چۋدەسا پرەدوپرەدەلەنيا ۆ سۋدباح تيمۋرا // يستوريا كازاحستانا ۆ ارابسكيح يستوچنيكاح. – الماتى, – 2005. – ت. 1. ستر. 37).
ءبىز جوعارىدا ەدىگەگە قاتىستى نەگىزگى تاريحي دەرەكتەرگە ءبىرشاما توقتالىپ وتتىك. اتالعان قاھارماندارعا بايلانىستى سانداعان قۇجاتتار, بەلگىلى تاريحشىلار جازعان ەڭبەكتەر بولعانىمەن, شىن مانىندە, ەدىگە, توقتامىس, ءامىر تەمىر اراسىنداعى بايلانىس وتە شىتىرمان, قات-قابات. الگىدەي كوپ ەڭبەكتىڭ ءوزى مۇنى تولىق اشىپ بەرە المايدى.
تاتارستان عالىمدارى ەدىگە تۋرالى جىر-داستانداردىڭ ءوز تىلىندەگى 12 نۇسقاسىن جارياعا الىپ شىقتى. ورىس تىلىنە اۋدارعان ادامعا «تاتارستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قايراتكەرى» اتاعىن بەردى. جارتى ميلليون قاراقالپاق اعايىن 2001 جىلى ەدىگەگە ارناپ حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزدى. وعان جاپونيا مەن گەرمانيادان تانىمال عالىمدار كەلدى. نوكىس قالاسىنا ەدىگەنىڭ ەسكەرتكىشىن ورناتتى. جوعارى وقۋ ورىندارى باعدارلاماسىنا ەنگىزدى. رەسەيدەگى – تاۋەلدى 70 مىڭ نوعاي دا وسىنداي ءىرى شارالاردى جۇزەگە اسىردى. «ەدىگە» ەپوسىنىڭ 600 جىلدىعىن تويلادى. قازاقستان عانا ءۇنسىز وتىر. شىن مانىسىندە, ەدىگە – قازاق جەرىنىڭ پەرزەنتى.
قازاقستاندا «ەدىگەنىڭ مايلى جۇرتى» دەپ اتالاتىن القاپ بار. اقتوبە وبلىسى شەگىندە «ەدىگەنىڭ جالى» دەگەن توبە تۇر. اتىراۋ وبلىسىندا, ساعىز ستانساسىنىڭ باتىسىندا, نوعايتى وزەنىمەن ەكى ورتادا «ەدىگە» دەپ اتالاتىن جەر بار. ساعىز ستانساسىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى 10 شاقىرىم جەردەگى قاتار ەكى قورىمدى جەرگىلىكتى جۇرت ءالى كۇنگە دەيىن ەدىگەنىڭ اكەسى مەن شەشەسىنىكى دەپ اۋىرعان-سىرقاعاندا, بالا تىلەگەندە, قيىندىققا دۋشار بولعاندا باسىنا تۇنەيدى, قۇرباندىق شالادى.
ەدىگەنىڭ مولاسى اقتوبە وبلىسىنىڭ شەگىندە, بايعانين اۋدانىندا. 1869 ج., 1904 ج. 1950 ج, 1983 ج., رەسەي وقىمىستىلارى تۇسىرگەن كارتالاردا تاڭبالاۋلى. ونىڭ كىرپىشىن زەرتتەگەن ارحەولوگ راحىم باينازاروۆ 15 عاسىرعا جاتقىزدى. قازىرگى كۇنى قازبا جۇمىسىن كۇتىپ تۇر.
«ەدىگە» اتتى تاريحي-قاھارماندىق ەپوس تا جوعارىدا ايتىلعانداردى جوققا شىعارمايدى, تەك قازاق ۆەرسياسىندا عانا ەمەس, ەپوستىڭ قاراقالپاق تىلىندەگى اتاقتى قياس جىراۋ نۇسقاسىندا اكەسى ەدىگەنى ىزدەپ ءامىر تەمىر ەلىنە بارعان نۇراددين بالاعا حان قايدان كەلدىڭ دەگەندە:
«جەرىم جىراق ءۇش ايشىلىق ءشول مايدان,
شىققان جەرىم – قارعالى,
ەلەك, كەڭسايدان»,
– دەيتىنى بار. بۇل وزەندەر قازاق دالاسىنىڭ قاق ورتاسىن ايقىش-ۇيقىش ءتىلىپ ءوتىپ جاتىر.
باسقاسىن بىلاي قويعاندا, وسى اتالعان دالەلدەردىڭ ءوزى-اق تىرىسىندە اتاق-داڭقى جەر جارىپ, ازۋىن ايعا بىلەگەن, ولىسىندە كۇللى تۇركى حالقى جوقتاپ, اتى اڭىزعا اينالعان اۋليە كەيىپتى ەر ەدىگەنىڭ قازاق جەرىنىڭ پەرزەنتى ەكەنىن ايعاقتايدى. ولاي بولسا, بارىمىزدى باعالاي بىلەيىك, اعايىن.
جۇما-نازار اسان ۇلى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
اقتوبە
سۋرەتتە: ەدىگە. 1356/57-1419/20 (حيجراعا بايلانىستى); ەدىگەنىڭ امەريكادا تۇراتىن ۇرپاعى ميستر نيك /نيكولاي ۋرۋسوۆ/ اقتوبە جەرىندە . 2012 ج.; ەدىگەنىڭ مولاسى – 1983 ج. كارتا.