دۇنيەجۇزىلىك ەنەرگەتيكالىق جيىندا مۇناي باعاسى تالقىلاندى
وسى اپتادا الەمدىك ەكونوميكا دامۋىنىڭ نەگىزگى قاينار كوزى – ەنەرگەتيكا سالاسى, اسىرەسە, الداعى كەزەڭدەگى كومىرسۋتەگى باعاسى تۇرعىسىنان ماڭىزدى حالىقارالىق جيىن وتكىزىلدى. 9-13 قازان كۇندەرى ىستانبۇل قالاسىندا 80 ەلدەن كەلگەن 250-گە جۋىق جوعارى دەڭگەيدەگى تۇلعالاردىڭ قاتىسۋىمەن 23-ءشى دۇنيەجۇزىلىك ەنەرگەتيكالىق كونگرەسس ۇيىمداستىرىلدى. كونگرەستىڭ بۇرىنعى جيىنداردان ءبىر ەرەكشەلىگى – وعان كەيبىر مەملەكەت باسشىلارى, اتاپ ايتقاندا, رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين, ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ, ۆەنەسۋەلا پرەزيدەنتى نيكولاس مادۋرو قاتىستى.
ءجۇز جىلدان بەرى ءار ءۇش جىل سايىن دۇنيەجۇزىلىك ەنەرگەتيكالىق كەڭەس تاراپىنان ۇيىمداستىرىلىپ كەلە جاتقان ەنەرگەتيكالىق كونگرەسس – سالانىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تالقىلاپ, ورتاق شەشىمدەر ۇسىناتىن جوعارى دەڭگەيدەگى ءىرى حالىقارالىق شارا. «جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول» دەگەن تاقىرىپتا وتكەن كونگرەسكە 10 مىڭعا جۋىق الەمدىك ساياساتتاعى ىقپالدى تۇلعالار, ەنەرگەتيكا مينيسترلەرى, ءىرى ەنەرگەتيكالىق كومپانيالار مەن حالىقارالىق ۇيىمدار باسشىلارى, عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىنان مۇناي-گاز ونەركاسىبىنىڭ ماماندارى, قارجىگەرلەر قاتىسىپ, حالىقارالىق ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك, ايماقتىق جانە مەملەكەتتىك اسپەكتىلەرى مەن پەرسپەكتيۆالارىن تالقىلادى. تۇركيا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى كونگرەسكە Saudi Aramco, BP, گازپروم, Shell, Total, روساتوم, SOCAR, لۋكويل, OMV, TANAP, E.ON, DESFA جانە CNNC سياقتى جاھاندىق ەنەرگەتيكالىق الپاۋىتتاردىڭ قاتىسقانى تۋرالى جاڭالىق تاراتتى.
كونگرەستىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا دۇنيەجۇزىلىك ەنەرگەتيكالىق كونگرەسس توراعاسى دەۆيد كيم ەنەرگەتيكانىڭ جاڭا كوزدەرىن انىقتاپ, ولاردىڭ جاڭعىرتىلمالى تۇرلەرىن پايدالانۋدىڭ ادامزات الدىندا تۇرعان نەگىزگى ماقسات ەكەنىن ءمالىمدەدى.
تۇركيا پرەمەر-ءمينيسترى بينالي يىلدىرىم ەنەرگەتيكالىق قاينار كوزدەرىن ءارتاراپتاندىرۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالىپ, مۇناي-گاز ونىمدەرىن تاسىمالداۋدىڭ قاۋىپسىزدىگى, كومىرسۋتەگى باعاسىنىڭ تۇراقتىلىعى ماسەلەلەرىن قوزعادى. بۇعان قوسا, اسىرەسە, ازەربايجان مەن تۇركيا ءۇشىن ماڭىزى زور جوبا – وڭتۇستىك گاز ءدالىزىنىڭ ەۋروپا ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگى تۇرعىسىنان الاتىن ورنى مەن اتالعان جوبا اياسىنداعى جۇمىستار بارىسى تۋرالى اقپارات بەرىلدى.
رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.پۋتين ءوز بايانداماسىندا كومىرسۋتەگى ءداۋىرىنىڭ اياقتالعانى تۋرالى ايتۋدىڭ ءالى ەرتە ەكەنىن, مۇناي مەن گاز باعاسىنىڭ الداعى كەزەڭدە كوتەرىلۋ مۇمكىندىگىن, وپەك ەلدەرىمەن كەلىسىم شەڭبەرىندە مۇناي باعاسىنىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاۋ ماقساتىندا رەسەيدىڭ مۇناي ءوندىرىسىن بىرقالىپتى ۇستاۋعا, ءتىپتى ازايتۋعا دايىن ەكەنىن مالىمدەدى. ۆ.پۋتين ەنەرگەتيكانىڭ ءداستۇرلى قاينار كوزدەرىنە دەگەن سۇرانىستىڭ جاھاندىق ەكونوميكاداعى اۆتوموبيلدەندىرۋ جانە ەلەكترلەندىرۋ سالالارىندا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ادام ءومىرىنىڭ ءار ءتۇرلى سالالارىنا مۇناي مەن گاز حيمياسىنىڭ ەنۋىمەن بىرگە ساقتالاتىنىن ايتتى. مۇناي وندىرەتىن ەلدەردە اتالعان سالانىڭ باياۋ دامۋىنا جانە ينۆەستيتسيا كولەمىنىڭ ازايۋىنا بايلانىستى جانە وپەك ۇيىمىنىڭ تالاپتارىن ەسكەرىپ, ءوندىرىستى شەكتەۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋدارىلدى.
«وسى جاعداي مۇناي ءوندىرىسىن شەكتەۋ نەمەسە ازايتۋ دۇنيەجۇزىلىك ەنەرگەتيكاداعى تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدىڭ بىرەگەي دۇرىس شەشىمى بولىپ تابىلادى» – دەدى رەسەي پرەزيدەنتى.
ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ كونگرەستىڭ تۇركيادا ءوتۋىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالىپ, تۇركيانىڭ ەنەرگەتيكالىق ساياساتتاعى ورنىن جانە ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك سالاسىندا جاساعان وڭ قادامدارىن اتاپ ءوتتى. ي.اليەۆ ترانس – اناتوليا گاز قۇبىرىنىڭ (TANAP) ايماقتىڭ ەنەرگەتيكالىق كەڭىستىگىندەگى ايرىقشا رولىنە نازار اۋداردى.
تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعان ءتۇركيانىڭ ءتيىمدى گەوگرافيالىق ورنالاسۋى, ەنەرگەتيكا سالاسىنا ينۆەستيتسيا قۇيۋدىڭ قاجەتتىلىگى, ەنەرگەتيكا تاسىمالى سالاسىنداعى ءىرى جوبالار تۋرالى بايانداما جاسادى. تۇركيا پرەزيدەنتى «ءبىز كاسپي مۇنايى, اسىرەسە, ازەربايجان مۇنايىن «باكۋ – تبيليسي – جەيحان» مۇناي قۇبىرى ارقىلى جەيحان پورتىنا جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتتىك. سونداي-اق, ازەربايجانمەن بىرلەسىپ, وڭتۇستىك گاز قۇبىرىنىڭ نەگىزىن قۇرايتىن TANAP جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدامىز. TANAP جانە ونىڭ جالعاسى ترانس – ادرياتيكا قۇبىرى (TAP) ارقىلى ازەربايجان گازى تۇركيا مەن ەۋروپا رىنوكتارىنا جەتكىزىلەتىن بولادى» – دەپ مالىمدەدى. وسى تۇرعىدا تۇركيا جاي ترانزيت ەلى بولىپ قانا قويماي, بۇكىل ايماقتاعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ورتالىق بولۋدى جوسپارلايدى (Financial Times).
دۇنيەجۇزىلىك ەنەرگەتيكالىق كونگرەسس اياسىندا رەسەي جانە تۇركيا پرەزيدەنتتەرى كەزدەسىپ, ەكىجاقتى ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستارىن قايتا جانداندىرۋ ماسەلەلەرىمەن قاتار, ورتاق جوبالاردى تالقىلاپ, حالىقارالىق جانە ەكىجاقتى كۇن تارتىبىندەگى ءار ءتۇرلى ماسەلەلەر بويىنشا پىكىر الماسىپ, ءتيىمدى كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزدى. ەكى ەلدىڭ مەملەكەت باسشىلارى قۇنى 12,7 ملرد دوللاردى قۇرايتىن «تۇرىك اعىمى» گاز قۇبىرى تۋرالى كەلىسىمگە قول قويۋى اپتانىڭ باستى جاڭالىعى بولدى. كەلىسىمگە سايكەس, قارا تەڭىزدىڭ تۇبىندە ارقايسىسىنىڭ قۋاتتىلىعى 15,75 ملرد تەكشە مەتر بولاتىن ەكى گاز قۇبىرى سالىنىپ, ونىڭ ءبىرىنشىسى تۇركيانىڭ قاجەتتىلىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋگە, ال ەكىنشىسى ەۋروپاعا باعىتتالادى. قۇرىلىس جۇمىستارى 2019 جىلدىڭ سوڭىندا اياقتالادى دەپ كۇتىلۋدە. بۇدان بولەك, تاراپتار تۇركيادا العاشقى «اككۋيۋ» اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ, ەكىجاقتى اسكەري بايلانىستاردى كۇشەيتۋ جونىندە كەلىستى. سونداي-اق, تۇركياعا تاسىمالداناتىن تابيعي گاز باعاسىن ءتۇسىرۋ تۋرالى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلدى.
كونگرەستە ءسوز العان ساۋد ارابياسى ەنەرگەتيكا ءمينيسترى حاليد ءال-فاليح مۇناي وندىرۋشىلەردىڭ قاراشا ايىنا دەيىن ءوندىرىس كولەمىن ازايتۋ مۇمكىندىگى تۋراسىندا وپتيميستىك كوزقاراستا ەكەنىن, باعانىڭ 20 پايىزعا ءوسىپ, 60 دوللارعا جەتۋ مۇمكىندىگىن جانە ءوز ەلىنىڭ ءار ءتۇرلى جاعدايعا دايىن ەكەنىن ءمالىمدەدى.
28 قىركۇيەكتە الجيردە وتكەن وپەك-ءتىڭ بەيرەسمي جيىنىندا مۇناي ءوندىرىسىن ازايتۋ تۋرالى ورتاق كەلىسىمگە قول جەتكىزىلگەن ەدى. نارىق باعاسىن رەتتەۋگە باعىتتالعان مۇنداي مالىمدەمەلەردىڭ جاسالۋى وپەك-ءتىڭ ساياساتىندا سوڭعى ەكى جىلدا بولماعان وزگەرىستەردىڭ ورىن الا باستاعانىن بىلدىرەدى. ءوندىرىس كولەمىنىڭ ازايتىلۋى مۇنايعا دەگەن سۇرانىس پەن ۇسىنىس اراسىنداعى اراقاتىناستى رەتتەپ, بىرتە-بىرتە باعانىڭ وسۋىنە الىپ كەلۋى قاجەت.
كونگرەسس اياسىندا رەسەي جانە ساۋد ارابياسى مينيسترلەرى ەكىجاقتى كەزدەسۋ وتكىزىپ, الداعى ۋاقىتتا الەمدىك مۇناي نارىعىندا تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادى جانە وپەك-كە مۇشە جانە مۇشە ەمەس مۇناي ءوندىرۋشى ەلدەرمەن بىرلەسىپ, مۇناي نارقى نەگىزدەرىن جاقسارتۋ مىندەتىنە بەرىك ەكەندىكتەرىن مالىمدەدى.
ال وپەك-ءتىڭ 30 قاراشا كۇنى ۆەنادا وتەتىن جيىنىندا مۇناي ءوندىرىسى كولەمىن ازايتۋعا قاتىستى شەشىمدەر قابىلدانۋى مۇمكىن.
وسىلايشا, ىستانبۇلداعى كونگرەسس بارىسىندا وتكىزىلگەن ماڭىزدى كەزدەسۋلەردىڭ قورىتىندىسى مۇناي باعاسىنىڭ الداعى قۇنىنىڭ قالاي بولاتىنى تۋرالى سەنىمدى اقپارات بەرىپ, كوڭىلگە ءۇمىت ۇيالاتتى.
جانات مومىنقۇلوۆ,
شىعىستانۋشى