2013 جىلى گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, امەريكالىق ساياساتكەر-فيلوسوف مايكل دج. ساندەلدىڭ «اقشا نە ساتىپ الا المايدى. نارىقتاردىڭ مورالدىق شەگى» (Michael J. Sandel. «What money can’t buy. The moral limits of markets») اتتى تۋىندىسى جارىق كورگەن بولاتىن. كىتاپ ايدارىنان سەزىلىپ تۇرعانداي, مايكل ساندەل بۇل شىعارماسىندا نارىقتىق ەكونوميكا مەن مورالدىق-ەتيكالىق قۇندىلىقتار اراسىنا تۇسكەن سىزاتتىڭ بۇگىنگى تاڭدا تىم ۇلعايىپ كەتكەنىن دالەلدەيتىن مىناداي پايىمدى العا تارتادى:
«2008 جىلعى قارجى داعدارىسىنا تۇرتكى بولعان ۇدەرىس ودان كوپ بۇرىن, اتاپ ايتقاندا, قوعامنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنىڭ, ەركىندىگىنىڭ جانە تابىسقا كەنەلۋىنىڭ كىلتى وكىمەتتەردىڭ قولىندا ەمەس, كەرىسىنشە, نارىقتىق ەكونوميكانىڭ ۋىسىندا دەپ, اقش پرەزيدەنتى رونالد رەيگان مەن ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى مارگارەت تەتچەر جار سالعان, سوناۋ 1980-جىلدارى باستالعان بولاتىن. سوڭىرا, الدىڭعىلار سەكىلدى بيلل كلينتون مەن توني بلەردەن دە قولداۋ تاپقان الگى ليبەرالدىق ەيفوريا 1990-جىلدارعا دەيىن جالعاستى. سولاي بولا تۇرعانمەن, ءدال بۇگىنگى تاڭدا نارىقتىق ەكونوميكاعا دەگەن شەكسىز سەنىم السىرەدى. سەبەبى, تىم اسىرەلەنىپ, اسقاقتاتا ماداقتالىپ, قوعامدى شاماسى كەلمەس تاۋەكەلدەرگە بەل بۋعىزعان الگى ءداۋىردىڭ كۇنى ءوتىپ كەتتى...».
شىندىعىندا دا, م.ساندەلدىڭ بۇلايشا تۇيىندەۋىنە نەگىز بولاتىن دايەكتەر بۇگىنگى بولمىستا جەتىپ ارتىلادى. بىرىنشىدەن, 2008 جىلعى قارجى داعدارىسى حح عاسىردىڭ 30-شى جىلدارىندا الەم ەكونوميكاسىن جاپپاي كۇيرەتىپ كەتكەن ۇلى داعدارىسپەن تەڭ تۇسپەسە, كەم تۇسپەگەنى داۋسىز. ەكىنشىدەن, اتالعان اۆتور ايتپاقشى, ححI عاسىردىڭ باستاپقى ونجىلدىعىندا باستالعان قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ ميلليونداعان جۇرتتى سانسىراتىپ, سونداي-اق جۇمىسسىزدىقتى شارىقتاتىپ جىبەرگەنى بىلاي تۇرسىن, ادامزات ساناسىن دا ۋلاپ كەتكەنى شىندىقتان الىس ەمەس.
وسى ورايدا, كەز كەلگەن نارىقتىڭ قوزعاۋشى كۇشى مەن تەتىگى سۇرانىس پەن ۇسىنىس دەي تۇرعانمەن, م.ساندەل الگى نارىقتى مورال مەن ەتيكا تۇرعىسىنان تارازىلاي كەلە, ونىڭ كولەڭكەلى استارىنىڭ دا بار ەكەنىن وقىرمان قاۋىمعا جايىپ سالادى جانە ءوز پايىمىن دالەلدەۋ ءۇشىن كەلتىرگەن ۇتىمدى دايەكتەرىنىڭ بارلىعى دەرلىك كوكەيگە قونادى ءارى نارىقتىق ەكونوميكانىڭ مورال مەن ەتيكادان اتتاپ كەتەتىن تۇستارىن ءدال سۋرەتتەيدى.
ايتسا, ايتقانداي-اق, سۇرانىس پەن ۇسىنىس قاتار جۇرگەن بۇگىنگى نارىق زامانىندا بولسىن, وتكەن داۋىرلەردە بولسىن, اقشانىڭ ساتىپ الا المايتىن دۇنيەسى مۇلدە بولماعان سياقتى اسەر قالدىرادى. مۇنىڭ ناقتى دالەلدەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە وركەنيەتتەر تاريحىندا قۇلدىققا ادامدار ساتىلعان ۇسقىنسىز ءداۋىردىڭ دە ورىن العانىن ەسكە ءتۇسىرۋ جەتكىلىكتى.
الايدا, ول زامان ءوتتى, كەلمەسكە كەتتى دەۋ ءالى ەرتەرەك. ويتكەنى, ساياساتكەر-فيلوسوف مايكل ساندەل كەلتىرگەن دايەكتەردىڭ ىشىندە بۇگىنگى تاڭدا دا «اقشاڭ بولسا قالتاڭدا, تالتاڭداساڭ تالتاڭدا» دەگەن سەكىلدى قاعيدانى مالداناتىنداردىڭ قۇلاقتارى قىلتيىپ تۇرعانىن بايقاماۋ مۇمكىن ەمەس. زامان وزگەردى دەگەنمەن, نارىقتىڭ زاڭى – سۇرانىس پەن ۇسىنىس وزگەرگەن جوق. دەمەك, نارىق زامانىنىڭ سۋبەكتىسى – ادام دا وزگەرگەن جوق. تەك ساتىلاتىن تاۋار مەن قىزمەت تۇرلەرى عانا وزگەردى. بۇگىنگى نارىقتىڭ سۇرانىسىنا ساي, باعاسى ۋداي ياحتالار مەن جۇيرىك سپورت اۆتوموبيلدەرى دە, التىنمەن اپتالىپ, كۇمىسپەن كۇپتەلگەن جيھازدار مەن كوزدىڭ جاۋىن الاتىن القا, جۇزىك, سىرعالار دا, گاۋھارتاسپەن ناقىشتالعان وزگە بۇيىمدار دا, تاڭداۋلى ونەر تۋىندىلارى دا, قۇنى اسپان تىرەگەن جىلجىمايتىن نەمەسە جىلجيتىن م ۇلىكتەر دە, ءتىپتى نارىقتان اۋىلى الىستاۋ ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, وتباسىلىق ءومىر, قورشاعان ورتا سەكىلدى ۇعىمدارعا قاتىستى قىزمەت تۇرلەرى دە اقشاعا ساتىلىپ جاتىر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇگىنگى ادامزات نارىقتىق ەكونوميكادان نارىق قوعامىنا جاپپاي سىرعىپ كەتكەندەي اسەر قالدىرادى.
بۇلاي دەمەسكە نەگىز جوق. ويتكەنى, بۇگىنگى نارىق جۇمىرتقادان ءجۇن قىرقۋدىڭ ايلا-ءتاسىلىن شەگىنە جەتكىزىپ يگەرىپ العان. بۇعان ءبىر مىسال.
اقش-تا كەپتەلەگى كوپ جولداردان قۇتىلۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر مولشەردە اقشا تولەپ, جىلدام جولاقپەن زىمىراۋ مۇمكىندىگىن ساتىپ الۋعا بولادى. نەمەسە تاعى ءبىر مىسال. نيۋ-يورك قالاسىنىڭ ورتالىق پاركىندە ورنالاسقان حالىق تەاترى ءار جاز سايىن اشىق الاڭدا شەكسپيردىڭ پەسالارىن تەگىن قويادى. بىراق كورەرمەندەردىڭ كوپتىگى سونداي, الگى پارككە باس سۇعۋ وڭايعا سوقپايدى. مۇنداي كەزدە پارككە كىرۋ بيلەتىن ساتىپ الۋ ءۇشىن قاراقۇرىم ادام كەزەكتە ساعاتتاپ تۇرادى. ءدال سول كەزدەردە ينتەرنەت-سايتتارعا 125 دوللارلىق اقىسى تولەنسە, بيلەت الىپ بەرۋگە دايىن الىپساتارلاردىڭ ۇزىن ءتىزىمى جاريالانادى. بۇل ۇسىنىسقا سۇرانىس تا لەزدە تابىلا كەتەدى. ءسويتىپ, كەزەكتە تۇرعان وزگە جۇرتتىڭ قۇقى بۇزىلادى. مورال مەن ەتيكا جايىنا قالادى...
سونىمەن, نارىق نە ىستەتپەيدى, اقشا نە ساتىپ المايدى؟ ساياساتكەر-فيلوسوف قويعان بۇل سۇراقتاردىڭ جاۋابىن تابۋدى وقىرماننىڭ وزىنە قالدىرعان دۇرىس بولار. بىراق ءبىر شىندىق مىناۋ: ءدال بۇگىنگى تاڭدا ساتىپ الۋعا بولمايتىن شىنايى دوستىق پەن يماندىلىق, تابيعي تازا اۋا مەن تازا سۋ, قوسپاسى جوق ءىشىم-جەم جانە كىرشىكسىز مورال مەن ەتيكا الەمدىك نارىقتىڭ تابانىنا ءتۇسىپ, تاپتالىپ بارا جاتقانى كۇمان تۋدىرمايدى.
ءادىل احمەتوۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى