بۇگىندە قازاق جاستارىنا كاسىبي قۇرىلىسشى, ساۋلەتشى بولۋدى ارماندايتىن كەز كەلدى. تۇلەكتەرى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا استانانىڭ عاجايىپ عيماراتتارىندا قولتاڭباسىن قالدىرعان, ەلىمىزدەگى قۇرىلىس سالاسى مايتالماندارىنىڭ قارا شاڭىراعى – قازاق باس ساۋلەت-قۇرىلىس اكادەمياسى تاۋەلسىزدىك تۇسىندا ءبىرىنشى بولىپ ساۋلەت ماماندىعى بويىنشا حالىقارالىق سەرتيفيكاتقا قول جەتكىزگەن بولاتىن. قازىرگى تاڭدا قۇرىلىس قارقىندى ءجۇرىپ تۇرعاندا وسى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ تىنىسى تۋرالى قازاق باس ساۋلەت-قۇرىلىس اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى ءامىرلان قۇسايىنوۆ اڭگىمەلەيدى.
– ءامىرلان ايداربەك ۇلى, اكادەميانىڭ سوڭعى جىلدارداعى ەڭ باستى جەتىستىگى – «ءساۋلەت» ماماندىعى يۋنەسكو- حالىقارالىق ساۋلەتشىلەر وداعى كوميسسياسىنىڭ اككرەديتاتسياسىنان ءوتىپ, ەلدەگى جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا تۇڭعىش رەت حالىقارالىق سەرتيفيكات العانى بولار؟
– بۇل ەلىمىزدىڭ ساۋلەت ونەرى سالاسىنداعى ەڭ جوعارى جەتىستىك بولدى. بىراق, ول وڭاي قول جەتكىزە سالعان تابىس ەمەس ەدى. 2005 جىلدان باستاپ الەمدە ينجەنەرلىك, ساۋلەتتىك ءبىلىم بەرۋ سالاسىن اككرەديتاتسيالاۋ بويىنشا حالىقارالىق اگەنتتىكتەردەن مالىمەتتەر جيناپ, تالداۋ جاساي باستادىق. سونىمەن قاتار, حالىقارالىق ساۋلەتشىلەر وداعىنىڭ وكىلدەرىمەن كەڭەستىك. وسى وداق الەمدەگى ساۋلەت سالاسىندا ءبىلىم بەرۋدىڭ ساپاسىنا جاۋاپ بەرەتىن جانە تىكەلەي مۇددەلى ۇيىم.
حالىقارالىق اككرەديتاتسيالاۋدى جۇرگىزەتىن بارلىق اككرەديتاتسيالاۋ اگەنتتىكتەرى ۇلتتىق نەمەسە ايماقتىق بولىپ تابىلادى. ال يۋنەسكو-حسو الەمدەگى بارلىق ايماقتاردى قامتيتىن بولعاندىقتان, ءبىز باعدارلاماعا قاتىسۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىق. ناقتى تۇسىندىرسەم, ساۋلەت سالاسىندا حالىقارالىق ءساۋلەتشىلەر وداعى جاساعان باعادان جوعارى ولشەمدەر جوق دەپ ەسەپتەلەدى.
وسىنداي كوپ ىزدەنىستەر ءناتيجەسىندە ءبىزدىڭ اكادەميا 2007 جىلى «ساۋلەت» ماماندىعى بويىنشا دۇنيە جۇزىندە ءبىرىنشى بولىپ حالىقارالىق اككرەديتاتسيادان ءوتتى. كەلەسى جىلى اككرەديتاتسيالاۋ مەرزىمىنىڭ اياقتالۋىنا وراي, قازىرگى ۋاقىتتا قايتادان «ساۋلەت» ماماندىعىن اككرەديتاتسيالاۋعا قاجەتتى دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. سونىمەن قاتار, «قۇرىلىس» ماماندىعىن اككرەديتاتسيالاۋ ءۇشىن دامۋشى ەلدەردىڭ اككرەديتاتسيالاۋ اگەنتتىكتەرىنە ساۋال جولداۋدامىز. ويتكەنى ەلباسى ءوزىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا «ءبىلىم بەرۋدىڭ ساپاسى ەڭ جوعارعى حالىقارالىق تالاپتارعا ساي بولۋ كەرەكتىگىن» ايتتى عوي. بۇل ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارى الەمدەگى الدىڭعى قاتارداعى ۋنيۆەرسيتەت, اكادەميالاردىڭ رەيتينگىسىنە كىرۋگە ۇمتىلىس دەگەن ءسوز.
– «بىزگە حالىقارالىق دەڭگەيدە باسەكەگە تۇسە الاتىن ەرۋديتسيالى ماماندار كەرەك», دەگەن قاعيدانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن نە ىستەۋدەسىزدەر؟ قازىرگى تاڭداعى جاعدايلارىڭىز قالاي؟
– ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – ساۋلەت-قۇرىلىس سالاسىندا جوعارى بىلىكتى مامان دايىنداۋ, ستۋدەنتتەرگە بارلىق دەڭگەي بويىنشا ءبىلىم الۋعا, قوعامدا ءوز ورنىن تابۋعا قابىلەتتى, وي-ءورىسى كەڭ, ويلاۋ قابىلەتتى جوعارى تۇلعا بولۋعا مۇمكىندىك جاساۋ. وقۋ وردامىز بولاشاق ماماندارعا تەرەڭ بىلىممەن قوسا, ولاردىڭ بويىندا ازاماتتىق جاۋاپتىلىق, ىنتىماقتاستىق ءجانە پاتريوتتىق سەزىمدەردى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان شارالاردى جۇزەگە اسىرادى.
ايتا كەتۋ كەرەك, قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارى ءىشىندە ءبىز العاش بولىپ 2000 جىلى نەسيەگە وقىتۋ جۇيەسىن ەنگىزگەننەن باستاپ, وقۋ ءۇردىسى ايتارلىقتاي جاڭاشىلدىق باعىت الدى. ارينە, باستاعان ءىستىڭ وزىندىك ارتىقشىلىقتارى مەن قوسا كەمشىلىكتەرى دە بولادى عوي. وقۋ ورنىنىڭ پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامى اتالمىش جۇيەنى ەندىرۋدە ايتارلىقتاي قيىندىقتارعا قاراماستان, كۇردەلى كەزەڭدەردى ەڭسەردى. ءناتيجەسىندە اكادەميا بازاسىندا ءبىرنەشە رەت ەلىمىزدەگى وقۋ ورىندارىندا كرەديتتىك جۇيەنى ەندىرۋدىڭ تيىمدىلىگى بويىنشا رەسپۋبليكالىق ادىستەمەلىك سەمينارلار وتكىزىلدى. كوپتەگەن وقۋ-ادىستەمەلىك قۇجاتتار جارىق كوردى.
اكادەميا قۇرىلىس, ساۋلەت سالاسى رەتىندە كاسىبي ءبىلىم بەرۋدىڭ قاراشاڭىراعى رەتىندە جاڭا تەحنولوگيالاردى ەندىرىپ, ونى ءارى قاراي جەتىلدىرۋگە مول تاجىريبە جيناقتادى. كرەديتتىك جۇيەنى ەنگىزە وتىرىپ, ستۋدەنتتەرگە الەمدىك ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىندە, شەتەلدەردىڭ الدىڭعى قاتارلى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءوز ءبىلىمىن ەش كەدەرگىسىز جالعاستىرۋىنا ءمۇمكىندىك بەردىك.
ال, حالىقارالىق دەڭگەيدە ءباسەكەگە قابىلەتتى ماماندار دايىنداۋعا كەلسەك, ول بۇكىل ءبىلىم بەرۋ سالاسى حالىقارالىق ستاندارتقا سايكەس بولۋدى تالاپ ەتەدى. ول عىلىمي-ادىستەمەلىك وقۋ قۇرالدارىنىڭ ساپاسى, تەحنيكالىق قۇرال-جابدىقتاردىڭ زاماناۋي تالاپتارعا ساي بولۋى, وزىق تەحنولوگيالاردى مەڭگەرگەن, جوعارى بىلىكتى دە, تاجىريبەلى پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامىنىڭ جاساقتالۋى سەكىلدى مىندەتتەردى قاناعاتتاندىرۋىمىز قاجەت. سوندىقتان دا حالىقارالىق دەڭگەيدەگى اككرەديتاتسيادان وتتىك. وعان قوسا, ءبىزدىڭ وقۋ ورنىمىز بالون ۇردىسىنە قاتىسقان ءبىلىم ورداسى.
– اكادەميانىڭ شەتەلدەگى بالامالى وقۋ ورىندارىمەن بايلانىسى قانداي؟
– ءبىز وركەنيتتى ەلدەردىڭ 35 جوعارى وقۋ ورنىمەن, ۇيىمدارىمەن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتامىز. ولاردىڭ ىشىندە ۇلىبريتانيا, اقش, گەرمانيا, يسپانيا, وڭتۇستىك كورەيا, تۇركيا, قىتاي سىندى ەلدەر بار.
ءبىلىم بەرۋ ساپاسىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ولشەمدەرىنىڭ ءبىرى – ستۋدەنتتەر الماسۋ. وسى ماقساتتا اكادەميا شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىمەن بايلانىس جۇرگىزۋ ناتيجەسىندە 30-دان استام ستۋدەنتىمىز گەرمانيانىڭ قولدانبالى زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە (ەرفۋرت), فرانتسياداعى ديزاين جوعارى مەكتەبىندە (پاريج), شۆەتسياداعى كورولدىك تەحنيكالىق ينستيتۋتىندا (ستوكگولم), وڭتۇستىك كورەيا ۋنيۆەرسيتەتىندە (سەۋل) ءبىلىمىن جالعاستىرۋدا.
زور ماقتانىشپەن ايتا كەتەتىن ءجايت, ءبىزدىڭ اكادەميا وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارى ىشىندە ستۋدەنتتەر تاجىريبەسىن شەتەلدەردە ءوتكىزۋگە مۇمكىندىگى بار بىرەگەي وقۋ ورنى. اكادەميا قامقورشىلار كەڭەسىنىڭ قولداۋىمەن 2005 جىلدان باستاپ الەمدىك ساۋلەتتىك تۋىندىلارمەن تانىستىرۋ ماقساتىندا ستۋدەنتتەر جىل سايىن جازدا دۋبايدا ء(باا), مىسىر, قىتاي, كورەيادا ءىس-ءتاجيرەبەدەن وتەدى. ول ءۇشىن ستۋدەنتتەر اراسىندا ءبىلىم ۇلگەرىمى, ءتارتىبى, اۋديتوريادان تىس جۇمىستارعا بەلسەندىلىگى قارالادى. بۇل ءىس-تاجىريبە الەمدىك ساۋلەت تۋىندىلارىنان شىعارماشىلىق شىڭداۋ الىپ, ونى ۇلتتىق ناقىشپەن بايلانىستىرىپ, ەلىمىزدىڭ ءساۋلەت ونەرىنە ايتارلىقتاي ۇلەس قوسار ماماندار دايىنداۋعا ءۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەدى.
اكادەميامىز 2006-2009 جىلدارى تەمپۋس ەۋروپالىق كوميسسياسىنىڭ «قازاقستان دامۋىنىڭ تۇراقتىلىعى ءۇشىن گەوگرافيالىق اقپاراتتىق تەحنولوگيا» جوباسىن تابىستى جۇزەگە اسىردى. ەۋروپالىق ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىندە وسى جۇيەنى ءارى قاراي جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن تەمپۋس جانە ەراسمۋس مۋندۋس ەۋروپالىق وداعىنىڭ باعدارلامالارىنا تاپسىرىس بەرۋدى قولعا الدى.
ساۋلەت, ديزاين جانە قۇرىلىس سالاسىندا سۇرانىسقا يە بولاشاق مامانداردى دايىنداۋ, كەلەشەگى بار تۇلەكتەردى ىنتالاندىرۋ, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءرولىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ەۋرازيالىق ءساۋلەت-قۇرىلىس مەكتەبىنىڭ حالىقارالىق فەستيۆالى حالىقارالىق دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلدى. اتالمىش فەستيۆال ءبىزدىڭ اكادەميا باستاماسى بويىنشا تۇركسوي جانە مالتەپە ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قولداۋىمەن ىستامبۇلدا وتكىزىلدى. فەستيۆالعا ءتۇركيا, قازاقستان, رەسەي, قىرعىزستان, تاجىكستان, ءازىربايجاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وكىلدەرى مەن تۇلەكتەرى قاتىستى.
بۇل قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ىشىندەگى العاشقى بولىپ شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىندا ۇيىمداستىرىلعان كولەمدى شارا بولىپ ەسەپتەلەدى. ەندىگى جەردە فەستيۆالدى ءداستۇرگە اينالدىرىپ, 2011 جىلدىڭ كۇزىندە رومۋالدو دەل بيانكو ىنتىماقتاستىعىمەن بىزدە وتكىزۋدى كوزدەپ وتىرمىز.
– اكادەميادا ءۇش تىلدە دە ستۋدەنتتەرگە ءدارىس بەرۋ تۇجىرىمداماسى جاسالىنىپ, ءتاجىريبە جۇزىندە ىسكە اسۋدا. ءوزىڭىز دە ءۇش ءتىلدى ەركىن بىلەدى ەكەنسىز؟
– 2000 جىلى وسى ءبىلىم ورداسىنا رەكتورلىققا تاعايىندالعاننان باستاپ ءبىرىنشى قولعا العان جۇمىسىم – ءۇش تىلدىلىك بولدى. ارينە, ءوز انا تىلىمنەن باسقا ورىس ءتىلى, اعىلشىن تىلدەرىن جەتىك بىلگەندىكتەن, وقىتۋشىلاردان تالاپ ەتەتىنىم دە سول. تىلدەردى ءبىلىپ, ءوز قىزمەتىندە قولدانعانى ءۇشىن دە اي سايىن جالاقىعا 20 پايىزدان 100 پايىزعا دەيىن ۇستەماقى قوسۋ قولعا الىندى. جوعارىدا ايتىلعان ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا حالىقارالىق دەڭگەيگە ساي بولۋ ءۇشىن وقىتۋشىلار شەتەلدەردىڭ الدىڭعى قاتارلى وقۋ ورىندارىندارىمەن كەلىسىم جاساپ, ونداعى پروفەسسورلارمەن بايلانىس ورناتىلۋ ءتيىس. ورتاق مۇددەنى جۇزەگە اسىرۋدا ەشقانداي تىلدىك كەدەرگى بولماۋى كەرەك.
وسى ماقساتتا تىلدىك پاندەر وقىتۋشىلارى «تىلدەردى ءبىلۋدى باعالاۋدىڭ جان-جاقتى ءولشەمدەرى» وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالى قۇراستىردى. ءار جىلى تولىقتىرۋلارمەن قايتا باسىلدى. كوپ ءتىل ءبىلۋ – باسەكەگە قابىلەتتىلىك كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى ەمەس پە؟ وقىتۋشىلار ءوز دارىستەرىنىڭ سوڭىندا ستۋدەنتتەرگە ءۇش تىلدەگى گلوسساريعا باستى سوزدەر, اسىرەسە ساۋلەت-قۇرىلىس سالاسىنداعى تەرمين ءسوزدەر بەرەدى, 10 مينوتتەن ءدارىس تىلىنەن باسقا ەكى تىلدە قوسىمشا ءتۇسىنىك بەرۋدى داعدىعا اينالدىرۋدا.
قازىرگى ۋاقىتتا وسى گلوسساري بىرىكتىرىلىپ, ۇلكەن ساۋلەت-قۇرىلىس, ديزاين, ەكونوميكا سالالارىنىڭ ءۇش ءتىلدى تۇسىندىرمەلى سوزدىگى دايىنالادى. بۇل وسى سالاداعى بىلىكتى مامانداردىڭ دايىنداۋىمەن جاسالعاندىقتان, ساۋاتتى اۋدارما جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە ءۇلكەن سەپ بولادى دەپ ويلايمىن.
– زامانىنا قاراي – ادامى. قازىر اركىم ءوز داۋلەتىنە ساي, ءساۋلەتتى ءومىر سۇرگىسى كەلەدى. سوعان سايكەس, ساۋلەتكەر مەن قۇرىلىسشىنىڭ دا بەدەلى وسۋدە. مۇنىڭ ءبارى تالاپكەرلەردىڭ وسى سالانى تاڭداۋىنا قۇلشىنىس وياتتى دەپ ايتا الاسىز با؟
– قۇرىلىس پەن ساۋلەت ونەرى ادامنىڭ العاش پايدا بولۋىنان باستالعان كونە كاسىپ. عاسىرلار اۋىسسا دا ول بىزبەن بىرگە دامىپ, جەتىلۋدە. بۇگىنگى تاڭدا ساۋلەتشىلەر مەن قۇرىلىسشىلار ارمان-قيالىن, شىعارماشىلىق قابىلەتىن جۇزەگە اسىرۋعا ۇلكەن مۇمكىنشىلىك الدى. قازىردىڭ وزىندە قازاقستاننىڭ باس قالالارى استانا مەن الماتىنى الىپ قاراڭىز, الەمنىڭ وركەنيەتتى ەلدەرىمەن تەرەزەسى تەڭ عيماراتتار ساۋلەتى تاڭ قالدىرادى. بۇل عيماراتتاردا ءبىزدىڭ ستۋدەنتتەرىمىزدىڭ قولتاڭباسى بار ەكەندىگى مەنى قۋانتادى. وسى ارقىلى ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنە ءوزىمىزدىڭ ۇلەسىمىزدى قوسۋدامىز.
بولاشاقتا دارحان دالامىز بەن سۇلۋ قالامىز تورىنە ءالى تالاي بولاشاق ۇرپاققا ۇلتتىق ناقىشپەن كوركەمدەلگەن, الەمدىك ساۋلەت ونەرىنىڭ كورىنىسى رەتىندە عيماراتتار سالىنۋى ءتيىس. سوندىقتان دالا بالاسى دا, قالا بالاسى دا ءبىزدىڭ ماماندىقتاردىڭ قانشالىقتى قاجەت ەكەندىگىن بىلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە قۇرىلىس نىساندارىنىڭ كوپ ءجۇرۋى جۇمىسسىزداردى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋدە. ستۋدەنتتەرىمىز اكادەميانى بىتىرگەننەن كەيىن جۇمىسسىز قالمايتىندىعىن بىلەدى.
جىل سايىن اكادەميادا «ءتۇلەكتەر جارمەڭكەسى» وتكىزىلەدى. بۇل ستۋدەنتتەرىمىزدىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەدى. جىلدا وسى شاراعا تاپسىرىس بەرەتىن مەكەمەلەردىڭ كوبەيۋىنە قاراپ, قازىردىڭ وزىندە ءبىزدىڭ اكادەميا تۇلەكتەرى ۇلكەن سۇرانىسقا يە ەكەندىگىنە قۋانىشتىمىز.
– اكادەميادا قازاقتىڭ قاراكوزدەرىنە قاراعاندا وزگە ۇلتتاردىڭ بالالارى كوبىرەك وقيتىن سياقتى كورىندى. سوندا قازاق بالاسى كاسىبي قۇرىلىسشى, ساۋلەتشى بولۋدى ازىراق ارمانداي ما, قالاي؟
– اكادەمياداعى ساۋلەت جانە قۇرىلىس ماماندىقتارىندا 70 پايىزداي ءوزىمىزدىڭ قىز-جىگىتتەر بار. ديزاين ماماندىعىن بىلەسىز عوي. ول: ساۋلەتتىك ديزاين, گرافيكالىق ديزاين, تەلەديزاين, كوستيۋم ديزاينى دەگەن مامانداندىرىلۋلارعا بولىنەدى. وسى فاكۋلتەتتە قازاق بالالارى 50 پايىز شاماسىندا. ونى ءتۇسىندىرەيىن, قازىر كومپيۋتەرلىك تەحنولوگيانىڭ دامىعان زامانى ەمەس پە, بارلىعى كومپيۋتەرلىك باعدارلامالار ارقىلى جاسالادى. سوندىقتان بۇل ماماندىقتىڭ قىر-سىرىن اۋىلدان كەلگەن كەيبىر بالالارىمىز ءتۇسىنە بەرمەيدى. ءوركەنيەتتى ەلدەردە ديزاين ايتۋلى ماماندىقتاردىڭ ءبىرى, ال ەلىمىزدە جاستارىمىز بۇعان ەندى بەت بۇرۋدا. ەكىنشىدەن, اكادەميا ماماندىقتارى شىعارماشىلىق ماماندىقتار. اشىق ايتساق, قازاق وتباسىلارىندا بالا قابىلەتىنە, تىلەگىنە كوپ كوڭىل بولە بەرمەيمىز. ءوزىمىز جاقسى دەپ تاپقان ماماندىقتارعا ءتۇسىرۋدى ءجون كورەمىز. بالانىڭ بويىندا تالعامپازدىق, اسەمدىككە اۋەستىك, شىعارماشىلىق قابىلەتى جوعارى بولىپ, جاقسى سۋرەت سالا السا ودان ناعىز ساۋلەتشى نەمەسە ديزاينەر شىعار ەدى. قازاق بالاسى كاسىبي قۇرىلىسشى, ءساۋلەتشى بولۋدى ارماندايتىن كەزەڭ كەلدى. ول – قازىرگى كەز, قازىرگى زامان!
اڭگىمەلەسكەن ايناش ەسالي.
الماتى.