تاۋ الىستاعان سايىن بيىكتەيدى. تاۋەلسىز قازاق ەلىندە بولعان كەشەگى ۇلى ءدۇبىر – الەم قۇلاق تۇرگەن وقيعا, ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى ءسامميتىنىڭ بارشا الەم, سونىڭ ىشىندە قازاقستان ءۇشىن ماڭىزى ۋاقىت وتكەن سايىن ارتا بەرەرى, داڭقى بيىكتەي بەرەرى ءسوزسىز. قاي كەزدە دە وسىناۋ ەۋروپالىق ۇيىم تۋرالى اڭگىمە قوزعالا قالسا, ونىڭ سامميتتەرى تۋرالى دا ءسوز بولادى. سوندا «استانا ءسامميتى» دەگەن سوزدەر كوزگە وتتاي باسىلىپ, دۇنيەنىڭ بارلىق تۇپكىرىندە الدان شىعا كەلەدى.
قازىرگى الەمدىك وركەنيەتتىڭ ورتالىعى – ەۋروپا مەملەكەتتەرىنىڭ قاۋىپسىزدىكتى ساقتاپ, ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدى ماقسات ەتكەن ۇيىمى قۇرىلعاننان بەرگى 40 جىلعا تاياۋ ۋاقىتتا (1975 جىلى قۇرىلعان) ونىڭ ەڭ ۇلكەن فورۋمى – مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ءسامميتى التى-اق رەت وتكەن ەكەن. ال جەتىنشىسىن, سوڭعىسىنىڭ وتكەنىنە 11 جىل بولعاندا قازاقستان وزىنە بۇرىپ اكەلىپ, ازيانىڭ كىندىگىندە ۇيىمداستىرا الدى. ءوزىنىڭ ماڭىزدى ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن ەۋروپا ازياعا كەلىپ, اتباسىن تىرەدى. ارينە, اقىل تاپپاي كەلگەن جوق, الىمدى ۇسىنىس, ورىندى ءۋاج ايتىلعان سوڭ مويىنداپ, اتتان ءتۇستى.
ەلىمىز ءۇشىن, ءتىپتى ادامزات ءۇشىن ءسامميتتىڭ قانداي ماڭىزى بولعانى جونىندە «ەگەمەننىڭ» بەتىندە قازاق وي-ءورىسىنىڭ الدىڭعى قاتارىندا جۇرگەن اعالارىمىز بەن اپالارىمىز, سونىمەن بىرگە, حالىقارالىق دارەجەدەگى قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك ساياساتكەرلەر جەرىنە جەتكىزىپ جازدى. ال ءبىز ءسامميتتىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن جۋرناليست رەتىندە تەك ءوزىمىز كورگەن جايلار مەن تۇيگەن ويلاردى جازۋدى ماقسات تۇتتىق.
قازاق دالاسىندا حالىق بارىنشا كوپ جينالاتىن ەجەلگى ۋاقىتتاعى ۇلى ءدۇبىر – اس بەرۋ بولاتىن. ولار تۋرالى دەرەكتەر اۋىزدان اۋىزعا تاراپ, وسى كۇنگە دەيىن ۇمىتىلماي جەتكەن. بۇلار بارىنشا ىقپالدى بولعان ءىرى تۇلعالارعا نەمەسە ولاردىڭ سونشالىقتى دارەجەگە كوتەرىلگەن ۇرپاعىنىڭ اتى مەن اتاعىن ودان ءارى كوتەرۋ ءۇشىن قايتىس بولعان اكەلەرى مەن اتالارىنا ارناپ بەرگەن اس بولاتىن. مۇحتار اۋەزوۆ «اباي جولىندا» ءبوجەي اسىنىڭ داڭقىن بىلاي دەپ قورىتىندىلايدى: «بۇل كۇندەردە بار جايلاۋلاردى كەرنەگەن جالعىز اڭگىمە – بوجەي اسى تۋرالى. اس بەرگەن ەل, اسقا بارعان ەل جانە ۇيدە قالسا دا, بارعانداردان كوپ اڭگىمەگە قانعان ەل, – تۇتاسىمەن ءبىر جايدى اڭىز ەتەدى. سول لاقاپ ءبىر توبىقتىنىڭ ءىشى ەمەس, الىس-جاقىنداعى, وي مەن قىرداعى قالىڭ رۋلاردىڭ بارشاسىنا دا تاراپ, سەلدەي جايىلىپ كەتىپ جاتىر.
...توبىقتى ورتاسى بۇدان بىلاي وسى جىلداردا تۋعان بالاسىنىڭ جاسىن بوجەيدىڭ اسىمەن سانايتىن بولادى. اس جىلى تۋعان بالا عانا ەمەس, استان بىرەر جىل بۇرىن تۋعان, بىرنەشە جىل كەيىن تۋعاندى دا سول استىڭ «ار جاق-بەر جاعى» دەپ, اسقار بەلدەن باستاعانداي مەجەلەيتىن بولادى. ءبوجەي اسىنىڭ اتاعى سونداي. ەندى وسى جىل تۇسكەن كەلىن, وسى جىل ولگەن جاس-كارى, وسى جىلدا بولعان قۇدالىق, بالا سۇندەتتەۋ, كۇيەۋ كەلۋ دە – بارشاسى دا استىڭ جىلىمەن سانالادى. تەك ادام جايى ەمەس, كەيدە كەيىندەپ بارىپ اتاق الاتىن بايگەلەر بولسا, سولار دا بوجەيگە اس بەرگەن جىلى تاي ەدى, قۇنان ەدى, نەمەسە, ىشتەگى ق ۇلىن ەدى دەپ ءسويلەنەتىن بولادى.
ۇلى ءدۇبىر, ۇلكەن استىڭ وسىنداي بوپ, ۋاقىت ولشەۋىنە اينالىپ كەتەتىنى انىق. بىرەر بۋىنعا شەيىن ۇمىتىلماستاي ەستە قالاتىنى بار».
(«اباي جولى», الماتى, 1989 جىل, 206-207-بب). استانا ءسامميتى دە سونداي بولىپ, حالىق اراسىندا بارىنشا كەڭ تاراپ, سەلدەي جايىلدى. ساياساتتان الىستاۋ ادامداردىڭ ءوزى: «اپىر-اۋ, 55 ەلدىڭ باسشىسى كەلەدى ەكەن, جاقسىلاپ قارسى الىپ, ابىرويمەن وتكىزە الساق جارار ەدى», دەپ بالاسى اتقا شاپقاندا ۇيدە وتىرىپ تاقىمىن قىساتىن اكە-شەشەدەي ءوز وتباسىلارىندا قوبالجىپ وتىرعانىن تالاي جەردە كوردىك.
ال سامميت كەزىندە تۋعان كەيبىر بۇلدىرشىندەرگە «سامميتحان», «سامميتگۇل» دەگەن سەكىلدى ەسىمدەردىڭ بەرىلگەنى دە سول ۇلى جيىنعا دەگەن كوڭىلدىڭ الابوتەندىگىنەن بولسا كەرەك. سونىمەن بىرگە, اسىعا توسىپ جۇرگەن شاراناسىنىڭ ءومىر جولى ۇلى دۇبىرگە سايكەس كەلگەنىنە بىلدىرىلگەن قوسىمشا قۋانىش ەكەنى تاعى انىق. قازاقتىڭ ەجەلگى سالتىمەن ۇلى ءدۇبىر, جاقسى ءىس پەرزەنتىمە جۇعىستى بولسىن, دەپ حالىقتىڭ ورتاق قۋانىشىنا ءۇن قوسىپ تۋعان بالاسىنا دەگەن كوڭىل-كۇي شاتتىعىن جاقسى ىرىممەن وسىلاي جالعاستىرىپ جاتتى حالىق. بولاشاقتا: «بۇل بالا استانادا سامميت بولىپ جاتقاندا تۋعان», دەگەن ءسوز دە ءبىر جاعى قۋانىش, ءبىر جاعى ەلى ءۇشىن ماقتانىش سەزىمىنىڭ كوتەرىڭكى لەبىمەن ايتىلاتىن سوزدەر بولماق.
ءسويتىپ, قازاقتىڭ جانە بارلىق ءتۇزۋ نيەتتى قازاقستاندىقتاردىڭ يگى تىلەگىمەن قازاقستان وزىندە بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن ءبۇكىلالەمدىك, الىپ, ساياسي شارانى ابىرويمەن وتكىزە الدى. ەلىمىز ءبىر مەزگىلدە 38 ەلدىڭ مەملەكەت پەن ۇكىمەت باسشىلارىن, ءبىر ەلدىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتىن, جەتى ەلدىڭ ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ ورىنباسارىن جانە 14 ەلدىڭ دەلەگاتسيا باسشىلارى بولىپ كەلگەن مينيسترلەرى مەن باسقا دا جوعارى لاۋازىمدى ادامدارىن قارسى الىپ, جۇمىس ىستەۋلەرىنە جاقسى جاعداي تۋعىزا الدى جانە ولاردى امان-ەسەن شىعارىپ سالدى. دەلەگاتسيالاردىڭ ەقىۇ ءمۇشەلەرىنىڭ سانىنان اسىپ كەتكەن سەبەبى, ولاردىڭ قاتارىندا ۇيىمعا ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ارىپتەس ەلدەردىڭ وكىلدەرى مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ باسشىلارى بولدى. سامميت باستالار كۇننىڭ قارساڭىندا استانا اۋەجايى جالپى سانى جەتپىستەن ارتىق ۇشاقتى قارسى الدى.
كەڭەس وداعى جىلدارىندا دا قازاق جەرىندە ەكى ۇلكەن الەمدىك جيىن وتكەن. سونىڭ ءبىرى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى بولعان ءتورەگەلدى شارمانوۆ اعامىزدىڭ ءۇلكەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ (دسۇ) 1978 جىلعى الماتىدا وتكىزىلگەن كونفەرەنتسياسى ەدى. قازىر دسۇ تۋرالى بارلىق ادەبيەتتەردە «ادامعا كورسەتىلەتىن العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك تۋرالى الماتى دەكلاراتسياسى» الدىڭنان جارق ەتىپ شىعا كەلەدى. ونىڭ ماڭىزىن دا كوپتەگەن ەلدەردىڭ بىلىكتى ماماندارى ءبۇگىنگە دەيىن جوعارى باعالاپ, «دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ ۇلى حارتياسى» دەپ اتايدى.
وسى كونفەرەنتسياعا 146 ەلدەن رەسمي وكىلدەر كەلگەن. بىراق ولار ارناۋلى ۇشاقتارمەن ەمەس, جولاۋشىلار تاسىمالداۋ رەيستەرىمەن الدىمەن ماسكەۋ مەن تاشكەنتكە, ودان ءارى الماتىعا جەتكەن.
ال قازاقستاندا بولعان ەڭ العاشقى الەمدىك شارا – 1973 جىلى الماتىدا وتكەن ازيا-افريكا ەلدەرى جازۋشىلارىنىڭ 5-ءشى كونفەرەنتسياسى. اتالعان قۇرلىقتاردىڭ 60-تان استام ەلىنەن كەلگەن وكىلدەر شارانى نەگىزگى ۇيىمداستىرۋشى, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ سول كەزدەگى 1-ءشى حاتشىسى ءانۋار ءالىمجانوۆ باستاعان قازاقستاندىقتارعا ريزا كوڭىلمەن اتتانعان.
بۇل شارالار دا ءوز زامانى ءۇشىن قازاقستاندى الەمگە تانىتۋدا ءوزىندىك ۇلەستەرىن قوستى. سوندىقتان ولاردىڭ دا ماڭىزىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن جوعارى باعالايمىز. ال استانا ءسامميتى تمد مەن ايماقتىق ۇيىمدار باسشىلارىنىڭ ءسامميتىن ەسەپتەمەگەندە, مەملەكەت باسشىلارى دەڭگەيىندە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءوتكەن العاشقى الەمدىك جيىن بولدى.
سامميت وتەتىنى تۋرالى شەشىم شىققاندا قوبالجىڭقىراپ تا قالدىق. ويتكەنى, سونشا مەملەكەتتىڭ باسشىلارىن ءبىر مەزگىلدە كۇتىپ الىپ, جوعارى دەڭگەيدە ورنالاستىرىپ, قىزمەت كورسەتە الامىز با؟ قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى قالاي شەشىلمەك دەگەن تۇرعىداعى ساۋالدار ءجۇرەگى وتانىم دەپ سوعاتىن ءار قازاقستاندىقتى تولعاندىرعانى كۇمانسىز. ينشاللا, ەلىمىز ءبارىن دە ءوز دەڭگەيىندە اتقارىپ شىقتى. قالاداعى 150 قوناق ءۇيدىڭ 68-ءى سامميت قوناقتارىنا تاڭداپ الىنعان ەدى. سولاردا بولعان مەيمانداردىڭ بىردە-ءبىرى قوناقۇي قىزمەتىنە بايلانىستى وكپە ايتقان جوق. قالاداعى قوعامدىق, قىزمەتتىك جانە جەكەمەنشىك كولىكتەردىڭ دە ءجۇرىسى سامميت قوناقتارى جۇرەتىن باعىتتىڭ ىڭعايىنا قاراي وزگەرتىلىپ, ولارعا اركەز «كوك جارىق» جانىپ تۇردى. ول ول ما, قالا اكىمى يمانعالي تاسماعامبەتوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, سامميتكە دايىندىق بارىسىندا قالاداعى بارلىق كوممۋنالدىق اكتيۆتىڭ جاعدايىنا تولىعىمەن تەكسەرىس جۇرگىزىلىپتى. مۇنىڭ ءوزى قالا بيلىگىنە شاھاردىڭ كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى ءجونىندە تولىق اقپارات الۋىنا ءمۇمكىندىك بەرگەن. ناقتى ايتار بولساق, سول ۋاقىتتاردا قالانىڭ 9379 جەرتولەسىنە, 9894 شاتىرىنا ءجانە 12958 كارىز قۇدىقتارىنا رەۆيزيا جاسالىپ, ولاردىڭ جاعدايلارى تولىق انىقتالىپ, ەسەپكە الىنعان. ارينە, بۇلار سامميتتەگى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن دە جاسالدى, سونىمەن بىرگە, ولاردىڭ ءمۇمكىنشىلىكتەرى كورىنىپ, پروبلەمالارى انىقتالدى. ەندى قالا باسشىلىعى كوممۋنالدىق اكتيۆتەردى جەتىلدىرۋ بارىسىندا وسىناۋ دەرەكتەردى باسشىلىققا الارى ءسوزسىز. سامميت وزگە ماڭىزدى جاقتارىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, قالا تۇرعىندارىنا وسىنداي يگى ىستەرىن قالدىرىپ كەتتى.
ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ باستى ماقساتى بارلىق ۋاقىتتاردا قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ ساقتالۋىنا حالىقارالىق كەپىلدىكتىڭ بەرىلۋىنە قول جەتكىزۋگە باعىتتالعانى بەلگىلى. قازىر قازاقستان ءدۇنيە ءجۇزىنىڭ 120 ەلىمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتتى. ولارمەن ىنتىماقتاستىق پەن ءارىپتەستىك تۋرالى 40 كوپجاقتى جانە 700-دەن ارتىق ەكىجاقتى كەلىسىمدەرگە قول قويدى. بۇۇ-دان باستاپ الەمدىك يكۇ, ەۋرووداق, حۆق, ماگاتە, يۋنيسەف, يۋنەسكو سياقتى بەدەلدى ۇيىمداردىڭ ءبارىمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا, سونداي-اق تمد, شىۇ, ۇقشۇ, اوسشك سياقتى ايماقتىق ۇيىمداردىڭ ەڭ بەلسەندى مۇشەلەرىنىڭ ءبىرى. الەمدەگى بەدەلدى ۇيىمنىڭ ءبىرى – ەقىۇ-عا توراعالىعىمىزدى تابىستى وتكىزىپ قانا قويماي, 11 جىلعى ۇزىلىستەن كەيىن ونىڭ ءسامميتىن تاماشا ۇيىمداستىرۋمەن قاتار, دەكلاراتسياسىن دا قابىلداتا الدىق. بۇل ەلىمىز ءۇشىن ۇلى جەڭىس بولدى.
استانا ءسامميتىنىڭ قورىتىندىسىن تالقىلاعان ايماقتىق ءجانە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بىرنەشە كونفەرەنتسيالار ءوتتى جانە ءالى دە ءوتىپ جاتىر. سونىڭ ءبىرى جۋىردا گەرمانيادا ءوتىپ, وعان قاتىسقاندار سامميتتىڭ تاريحي ماڭىزى تۋرالى اڭگىمەلەر قوزعادى. نەمىس مەملەكەتىنىڭ ايتۋلى ساياساتكەرلەرىنىڭ ءبىرى, بۇرىنعى ەلشى ارنە-كلەمەنس زايفەرتتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, استانا سامميتىندەگى باستى جەتىستىكتىڭ ءبىرى – «قاۋىپسىزدىكتىڭ ەۋرواتلانتيكالىق جانە ەۋرازيالىق قاۋىمداستىعى» اتتى تەرميننىڭ بەكىتىلگەنى. بۇل – ەندىگى جەردە ەۋروپا وزدەرىندەگى قاۋىپسىزدىككە عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, جالپى ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى تىنىشتىققا دا الاڭدايتىن بولادى دەگەن ءسوز. مىنە, سوندىقتان دا استانا ءسامميتىنىڭ ماڭىزى ەشقاشان الاسارماق ەمەس.
جاقسىباي سامرات.