«مەن ءوزىمدى قاريالار قاتارىنا قوسپايمىن»

– دەيدى الەمدىك «بەيبىتشىلىك ەلشىسى» قوعامدىق مىندەتىن اتقارىپ جۇرگەن 71 جاستاعى ۆەلوشابوندوز تۇگەلبەك قاسىم ۇلى دۇنيە ءجۇزىنىڭ 40 مەملەكەتىن «بەيبىتشىلىك ەلشىسى» ساناتىندا ارالاعان ايگىلى ۆەلوشابوندوز – قازاق اقساقالى تۇگەلبەك قاسىم ۇلىنىڭ ەسىمىن رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىنا تانىستىرىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق. جانىنا سپورتتى عانا سەرىك ەتىپ قويماي, مەملەكەتتەر اراسىنداعى بەيبىت قارىم- قاتىناستىڭ تىكەلەي دانەكەر-سەبەپشىسى بولىپ جۇرگەن ۆەلوشابوندوزبەن ارنايى جولىعىپ, اڭگىمەلەسكەن ەدىك.  – تۇگەلبەك اعا, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ۆەلوسيپەدپەن قانشا  شاقىرىم جول ءجۇرىپ تاستادىڭىز؟ – شامامەن 400 مىڭنان استام كيلومەتر ارتتا قالدى. – ەكۆاتور بەلدەۋىمەن ولشەگەندە جەر شارىن 10 رەت اينالىپ شىعىپسىز عوي... – سولاي دەۋگە بولادى. سول 40 مەملەكەت­تىڭ بارىنە بىردەي ۆەلوسيپەدپەن بارعا­نىم جوق, ارينە. ماسەلەن, جاپونياعا, كۋباعا ۇشاقپەن جەتتىم. – اۋەجايدان تۇسە سالا ۆەلوسيپەدكە وتىراسىز با؟ – جو-عا... مەنىڭ «بەيبىتشىلىك ەلشىسى» دەگەن قوسىمشا اتاعىم بار. ەلىمىزدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ دەمەۋىمەن توپىراعىنا اياعىمنىڭ ۇشى تيگەن ەلمەن ءوزارا دوستىعىمىزعا دانەكەر بولامىن. – جاسىراتىن نەسى بار, ءبىز ءسىزدى تەك قانا ۆەلوشابوندوز رەتىندە تانىپ بىلەمىز. قازاقستاننىڭ «بەيبىتشىلىك ەلشىسى» دەگەن اتاۋىڭىز تاماشا ەكەن. ۆەلوسيپەد جورىعى قاشان, قالاي باستالدى؟ – اۋىل بالالارى ۆەلوسيپەدكە قۇمار بولىپ وستىك ەمەس پە؟ سول قۇمارلىق سپورتقا الىپ كەلدى. كەڭەس وداعىنىڭ دۇركىرەپ تۇرعان كەزى بولاتىن, قاپ تاۋىنىڭ ەتەگىندەگى كاباردين-بالكار رەسپۋبليكاسىندا ۆەلوجارىستان جاسى 30 بەن 60 جاس ارالىعىنداعى ازاماتتار اراسىندا ۇلكەن جارىس ءوتتى. ول كەزدە مەن 45-تە ەدىم, 63 ۆەلوشاباندوزدىڭ اراسىندا, ءبارى كسرو سپورت شەبەرلەرى, 22 شاقىرىمدىق قاشىقتىق جارىستا ءۇشىنشى بولىپ كەلدىم. ماراپات الدىم. ۆەلوسپورتتا ءوزىمنىڭ مۇمكىندىگىمنىڭ زور ەكەنىن سول جارىستا باي­قادىم. توقەتەرىن ايتقاندا, ءبارى سول كۇنگى جارىستان كەيىن باستالدى... – جەكە جارىس, جالعىز-جارىم الىس ساپارعا شىعۋ دا سول تۇستان باستالدى ما؟ – الدىمەن كولىگىمدى سايلاپ الىپ الما­تىدان قاسيەتتى تۇركىستانعا ساپار شەك­تىم. ءبىر جاعى ۇلكەن ساپارلاردىڭ الدىن­دا قوجا احمەت ياساۋي بابامىزدىڭ باسىنا بارىپ, ءتاۋ ەتىپ, دۇعا وقىپ الۋ ەدى. سودان ىلە كورشىلەس قىرعىزستان, وزبەكستان, تۇرىك­مەن­ستان رەسپۋبليكالارىن 40 گرادۋس ىستىقتا «ارالاپ» شىقتىم. ەڭ سىناقتىڭ اۋىرى وسى شىلدە ايىندا وتكەن 15 كۇن بولدى. ەسەسىنە ءوزىمنىڭ قابىلەتىم مەن فيزيولوگيالىق تۇر­عى­دان قانداي قيىندىقتارعا شىداس بەرە­تىنىمدى  بايقادىم. تابانىم قىزىپ كەلەسى جىلى تۋرا ماسكەۋگە تارتتىم. ورىس حالقى قىزىق قوي, ورال تاۋلارى مەن ەدىل (ۆولگا) وزەنىنىڭ القابىندا ولار, ءتىپتى, مەنى ءار قالا­نىڭ كىرەبەرىس قاقپاسىندا نانمەن, تۇزبەن قارسى الدى. حالىق شاعىن ميتينگ وتكىزىپ, «ەلتسينگە سالەم ايت!» دەپ شىعارىپ سالىپ جاتتى. مەنىڭ ماقساتىم – ماسكەۋگە جەتسەم, ار جاعىنان ەۋروپانىڭ ەسىگىن اشۋ ەدى. – قىسقاسى, بۇل ۆەلوجورىقتا ماسكەۋ شەبىن «قينالماي العانىڭىز» بايقالىپ تۇر. سودان... – سودان... ەندى الدىمدا «بەرليندى الۋ» ماقساتى تۇردى. جاسىم دا 55-كە تاياپ قالعان. – جاس ۇلعايىپ, جىل وتكەن سايىن ونىڭ وزىندىك ايىرماشىلىعى دا بايقالا باستايتىن شىعار؟ ونىڭ ۇستىنە, ۆەلوسيپەد جەڭىل سپورت تۇرىنە جاتپايدى... – شىنىمدى ايتايىن. جاسىم ۇلعايعان سايىن ءوزىمنىڭ بويىمنان, جالپى ادام اعزاسىنىڭ قۋاتىنىڭ قانشالىقتى مول بولاتىنىن سەزىنە باستادىم. سەنسەڭىز دە, سەنبەسەڭىز دە ايتۋعا مىندەتتىمىن, مەنىڭ ءوز باسىم ادام اعزاسى ادامنىڭ 150 جىلعا دەيىن ءومىر سۇرۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى... – قويىڭىزشى؟!. – راس ايتامىن. مەنىڭ قازىرگى ەلدەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق پەن دوستاستىققا دانەكەر ءارى «بەيبىتشىلىك ەلشىسى» مىندەتىن اتقارا ءجۇرىپ ول جايىندا دا كوسىلە ناسيحات ايتاتىنىم بار. ادام ءوز اعزاسىنىڭ قورىن دۇرىس پايدالانا بىلسە, ونىڭ رەسۋرسى مول ەكەنىنە كوزى جەتەدى. مەن بارشا ادامزات وكىلى الدىندا سونى دالەلدەگىم كەلەدى. – ادامنىڭ شارشايتىن كەزدەرى دە بولادى. مىسالى, ءوزىڭىز الىس ساپاردا كەلە جاتقاندا جولدىڭ ءبارى بىردەي تەپ-تەگىس, وقتاۋداي ءتۇزۋ دەپ ايتا المايسىز ەمەس پە؟! سوندىقتان ساپار ۇستىندە قانداي تارتىپكە باعىناسىز؟ – ونىڭىز راس. مەن نەگىزىنەن جولعا جاز ايىندا شىعامىن. اپتاپ, ىستىق. ءوزىڭ شولدەپ, اۋزىڭ قۇرعاپ كەلە جاتقاندا جول جيەگىنەن شىققان ساعىم ايناكولدەي بولىپ كورىنەدى. بارا سالايىن دەسەڭ, جەتكىزبەيدى... ءبارىن باستان وتكىزدىم. جولدا ەڭ كەرەگى – سۋ. سۋدى ۇنەمدەۋدى جاقسى بىلەمىن. ەكى تاۋلىك ۇيىقتاماي جۇرە بەرەمىن. سودان ازداپ مىزعىپ الامىن دا قايتا جولعا شىعامىن. ءسال بوساڭسىپ, تانىڭە ەركىندىك بەرسەڭ, ءتارتىپ بۇزىلادى. قاتالاپ قاتتى شولدەپ كەلگەندە دە ءمولدىر بۇلاقتان قانىپ سۋ ىشپەيمىن. ءبارىنىڭ ءوز ءتارتىبى بار. ول مەنىڭ ءوز قۇپيام. – تۇگەلبەك اعا, سىزگە قان قىسىمى, حولەس­تە­رين, سكلەروز, قانت ديابەتى, بۋىن اۋرۋى, سۇيەك سىرقىراۋ دەگەن اتاۋلار تانىس پا؟.. – ارينە, تانىس. بۇل قارتتىق جاسقا جەت­كەن بارشا ازاماتتىڭ «باس اۋرۋى» عوي. مەن ءوزىمدى قارتتاردىڭ قاتارىنا قوسپايمىن. «قانتتى كوپ جەسە, قانت ديابەتى كەسەلىنە شالدىعادى» دەگەنگە دە قوسىلمايمىن. قانتتى كوپ جەيتىن ازاماتتىڭ ءبىرى مەنمىن. نەگە اۋىرمايمىن؟! سەبەبى, قورىتىلماعان كەز كەلگەن تاعام اسقازاندا بىجىپ, اشىپ, اۋرۋعا نەگىز بولادى. سوندىقتان ايتارىم, قوزعالعان ادام, قيمىلداعان پەندەڭىز اۋرۋ-سىرقاۋدان الىس جۇرەدى. – قىسقاسى,  جول ۇستىندە الىس ەلدەردە جۇرگەندە عارىشكەرلەر سەكىلدى ءسىزدىڭ دە ءوز دەنساۋلىعىڭىز «ءوز قولىڭىزدا» ەكەنىنە مەنىڭ كوزىم جەتكەندەي. شەتەلدەردە ءجۇر­گەندە, اۋرۋ-سىرقاۋدان تىس  كەزدەيسوق توتەن­شە ءتۇرلى جاعدايلارعا تاپ كەلىپ «قىسى­لىپ» قالساڭىز نە ىستەيسىز؟ – راس, دەنساۋلىق قولدا. وزگەدەي مايدا-شۇيدە تەحنيكالىق سەبەپتەر تۋىنداي قالسا, عارىشتىق بايلانىس جەلىسى ارقىلى تەلەفون­مەن سول ەلدەگى ەلشىلىگىمىزگە حابارلاسا قويا­مىن. No problem! – قانشا ءتىل بىلەسىز؟ – شامامەن 9 تىلدە ەمىن-ەركىن «نان سۇراپ جەي الامىن». قازىر اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنۋدى ۇدەتە ءتۇستىم. الداعى جىلى امەريكا ۆەلو-ساپارى كۇتىپ تۇر. – شارشاماڭىز, تۇگەلبەك اعا! ساپارى­ڭىز ارقاشان وڭ بولسىن! اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن تالعات ءسۇيىنباي, «ەگەمەن قازاقستان» الماتى سۋرەتتى تۇسىرگەن نۇرمانبەت قيزاتوۆ