تۇڭعىش قازاق ازاماتىنىڭ عارىشقا شىعۋىنىڭ 25 جىلدىعى قارساڭىندا «قازعارىش» توراعاسىنىڭ كەڭەسشىسى, ۇعا اكادەميگى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مەيىربەك مولدابەكوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– مەيىربەك مولدابەك ۇلى, قازاقستاننىڭ عارىش سالاسىندا ۇزاق جىلدار جەمىستى قىزمەت ىستەپ كەلە جاتقان ءسىزدى قازاقتىڭ تۇڭعىش عارىشقا ۇشقان كۇنىمەن قۇتتىقتاۋعا بولاتىن شىعار؟
– ارينە, ارينە, مەنى عانا ەمەس, بۇكىل قازاقستاندىقتاردى, كۇللى قازاق ەلىن ول كۇنمەن قۇتتىقتاۋعا بولادى. ول كۇن الەمگە ءبىز توقتار ارقىلى قازاق دەگەن ەل بار ەكەنىن, ول ەلدىڭ جوعارى تەحنيكانى مەڭگەرگەن ءارى ەرجۇرەك ازاماتى بار ەكەنىن الەمگە تانىتتىق. قازاق ءۇشىن ەرەكشە كۇن.
– قازاقستان 2 قازاندى ءوزىنىڭ عارىش كۇنى دەپ اتاۋىنا بولا ما؟ الدە ول كۇندى ءبولەكتەۋ بۇل سالا ءۇشىن مىندەتتى ەمەس پە؟
– قازاقستاندا عارىش كۇنىن اتاۋ شارت ەمەس. نەگە دەسەڭىز, ءبىز دۇنيە جۇزىندە عارىشتى ءبىرىنشى بولىپ يگەرگەن جوقپىز. ەكىنشىدەن, دۇنيەجۇزىلىك اۆياتسيا جانە عارىش كۇنىن اتاپ ءوتۋ بار, ول – گاگارين عارىشقا ۇشقان12 ءساۋىر.
– قازاق قوعامى ەلىمىزدەگى عارىش سالاسى تۋرالى اڭگىمە قوزعالسا, الدىمەن «KazSat» تۋرالى ەسكە الادى. ول دا تەكتەن تەك ەمەس, ەلىمىزدىڭ عارىش سالاسى ءۇش عارىشكەرمەن شەكتەلمەيتىنى انىق. سول سەبەپتى دە قازاقستاننىڭ ءمۇددەسى ءۇشىن وربيتادا ۇشىپ ءجۇرگەن جەر سەرىكتەرىنىڭ ءبۇگىنگى جاي-كۇيى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز؟
– ەڭ سوڭعى عىلىمي عارىشتىق ينفراقۇرىلىمدا قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان 25 جىلدىڭ ىشىندە بىرقاتار جەتىستىكتەرگە جەتتى. وعان تەك قانا «KazSat» بايلانىس جۇيەسى عانا كىرمەيدى, ماسەلەن, قازىر بىزدە جەردى عارىشتان زەرتتەيتىن, بىلايشا ايتقاندا, سۋرەتكە تۇسىرەتىن KazEOSat عارىشتىق جۇيەمىز بار. ءۇشىنشى جۇيە – عارىشتىق ناۆيگاتسيا قىزمەتى. ول دا ءوز جەمىسىن بەرۋ ۇستىندە. سونىمەن قاتار, ءبىز قازىر عارىش اپپاراتىن جوبالاپ قانا قويماي, جاساپ قۇراستىراتىن, سىناقتان وتكىزەتىن جۇيەنىڭ قۇرىلىسىن سالىپ جاتىرمىز.
– عىلىمنىڭ وزىق سالاسى عارىش الەمىن يگەرۋ وراسان قاراجاتتى تالاپ ەتەتىنى بەلگىلى جايت. ءسىز ايتىپ وتىرعان ماڭىزدى جۇيەلەردەن بەلگىلى ءبىر مولشەردە ەلىمىزگە كەلىپ جاتقان پايدا, قايتارىم بار ما؟
– وتە جاقسى ساۋال, جاۋاپ بەرىپ كورەيىن. وتكەن جىلى الگى ايتقان KazEOSat جەر سەرىگى ەلىمىز ءۇشىن 10 ميلليارد تەڭگەنىڭ قىزمەتىن اتقاردى. بيىلعى 8 ايدىڭ ىشىندە 7 ميلليارد تەڭگە تابىس اكەلدى. وسىنىڭ ءبارى –سىرتقا كەتپەي, قازاقستاننىڭ مۇددەسى ءۇشىن, ەلىمىزدىڭ بيۋدجەت قورجىنىندا قالعان قاراجات. وسى ارادا ناۆيگاتسيالىق جۇيەنىڭ جۇزدەگەن ميلليونعا قىزمەت ەتىپ جاتقانىن دا العا تارتار ەدىم. ءبىزدىڭ قىزمەتىمىزدەگى ءبىر كەمشىلىگىمىز شىعار, جاساپ جاتقان قىرۋار ەڭبەگىمىز بەن قول جەتكەن تابىستارىمىز تۋرالى قوعامدى مەيلىنشە از قۇلاقتاندىرامىز.
– بالكىم, ول مەملەكەتتىك قۇپيا شىعار؟
– جوق, ول ەشقانداي دا مەملەكەتتىك قۇپيا ءىس ەمەس. ءويتكەنى, جۇزەگە اسىپ جاتقان اۋقىمدى بۇل جوبالارمەن, اتقارىلىپ جاتقان ىسپەن ءبىز الەم ەلدەرى الدىندا اتاعىمىزدى شىعارۋدى ماقسات ەتىپ وتىرعان جوقپىز, ءبىز ەڭ ءبىرىنشى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق قۋاتىن كۇشەيتۋ ءۇشىن قىزمەت ەتۋدەمىز.
– الەمدىك عارىش مەملەكەتتەرى اراسىنداعى عارىشتىق قازاقستاننىڭ الار ورنى؟
– ماسەلەن, تۇرمىستا اۆتوموبيلدى پايدالانۋ ماسەلەسىندە ءۇش دەڭگەي بار: ءبىرىنشىسى – تاكسي شاقىرىپ, سول كولىكتىڭ قىزمەتىن پايدالانۋ. ەكىنشى دەڭگەي, كولىكتى ءوزىڭ ساتىپ الىپ جۇرگىزىپ, جۇرتقا قىزمەت ەتۋ. ال ءۇشىنشى دەڭگەي, سول ءاۆتوموبيلدى ءوز ەلىڭدە جاساپ, ءوزىڭ جۇرگىزىپ, قىزمەتىن كورۋ. سول سەكىلدى عارىش سالاسىنداعى ءبىرىنشى دەڭگەيگە الەمدەگى بارلىق ەلدىڭ قاتىسى بار, ال ەكىنشى دەڭگەيدىڭ تالابى – عارىش تەحنيكالارىن ساتىپ الۋ ارقىلى ەلىنە قىزمەت كورسەتۋ. بۇل سالاعا الەمنىڭ 40 شاقتى ەلى عانا ارالاسىپ وتىر. قازاقستان رەسپۋبليكاسى عارىش سالاسىندا ءۇشىنشى دەڭگەيگە قادام باستى. ياعني, عارىش تەحنيكاسىن ءوز قولىمىزبەن قۇراستىرىپ جاساپ, ءوزىمىز باسقارىپ, ەل مۇددەسى ءۇشىن قىزمەت ەتۋدى باستاپ جىبەردىك. ول ءۇشىن ءبىز ارنايى عىلىمي جوبالار مەن ارنايى تەحنولوگيالىق كونسترۋكتورلىق بيۋرو اشىپ, ءتىپتى ارنايى زاۋىت سالىپ جاتىرمىز. مۇنداي دەڭگەيدە قىزمەت اتقارىپ جاتقان دۇنيە جۇزىندە 12-اق ەل بار. مۇنداي سيپاتتاعى بەلگىلەر, قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, ول ەلدەردە ەرجۇرەك قانا ەمەس, اقىلى اسقان, عىلىمنىڭ سوڭعى جەتىستىگىن يگەرگەن ازاماتتار تۇراتىنىن كورسەتەدى. وعان قوسىمشا, قانشاما عارىشتىق تەحنيكانى ءوز قولىمىزبەن جاساپ جاتىرمىز.
– ىستەرىڭىزگە ساتتىلىك تىلەيمىز مەيىربەك مولدابەك ۇلى. قازاقستاننىڭ ءتول عارىش مەرەكەسى تاعى دا قۇتتى بولسىن!
اڭگىمەلەسكەن
تالعات ءسۇيىنباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى