كاسپي ايماعىنىڭ اعىمداعى گەوساياسي جاعدايى ايماق ەلدەرىنىڭ كاسپي تەڭىزىن پايدالانۋ رەجىمىن انىقتاۋ جانە بۇل رەجىمنىڭ جاڭا قۇقىقتىق مارتەبەسىن قۇرۋ تۋرالى ءوزارا ءتيىمدى شەشىم ىزدەۋ قاجەتتىلىگىن انىق كورسەتۋدە.
جيىرما جىلدان استام ۋاقىت بويى كاسپي تەڭىزى جاعالاۋىنداعى ەلدەر تەڭىز ءتۇبىنىڭ ۇستىڭگى جاعىنداعى, تەڭىز تۇبىندەگى جانە جەر قويناۋىنداعى سۋلاردى, سونداي-اق كاسپي تەڭىزىنىڭ ۇستىندەگى اۋە كەڭىستىگىن پايدالانۋ قۇقىقتارىن ساقتاۋدا تاراپتاردىڭ زاڭدىق مىندەتتەمەلەرىن رەتتەيتىن بەس تاراپتى قۇجاتتى قابىلداۋعا بەلسەندى ات سالىسىپ كەلە جاتىر. ايماق مەملەكەتتەرى اراسىندا جاقسارعان ساياسي ۇنقاتىسۋدىڭ قالىپتاسۋى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى تابىستى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن شەشۋشى العىشارتتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. حالىقارالىق قۇقىقتىق نورمالاردى ءتۇسىندىرۋ جونىندە بەس كاسپي ماڭى مەملەكەتىنىڭ ءبىر-بىرىنە قايشى كەلەتىن جانە كەيدە ءبىر-ءبىرىن جوققا شىعاراتىن ءىس-ارەكەتتەرىنە كۋا بولعان تاراپتار ايماقتىق مامىلەنىڭ تەك ەڭ جوعارى دەڭگەيدە جاسالاتىن تىكەلەي ساياسي كونسۋلتاتسيالار ارقىلى مۇمكىن بولاتىنىن انىق ءتۇسىندى. ناتيجەسىندە, 2000 جىلداردىڭ باسىندا كاسپي تەڭىزى جاعالاۋىنداعى ەلدەردىڭ باسشىلارى كاسپي ءسامميتى ءپىشىمى دەپ اتالاتىن بەسجاقتى كەلىسسوزدەر تەتىگىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلادى.
وسى ۋاقىتقا دەيىن كاسپي ماڭى بەس مەملەكەتى باسشىلارىنىڭ كاسپي سامميتتەرى اياسىندا ءتورت كەزدەسۋى ءوتتى. الايدا, بۇل كەلىسسوزدەردىڭ وڭ اسەرى تەك ون جىلدىق كونسۋلتاتسيالاردان كەيىن عانا كەڭىنەن تانىلا باستادى. مىسالى, 2002 جىلعى 23-24 ساۋىردە اشعاباتتا وتكەن ءى كاسپي ءسامميتىنىڭ العاشقى كۇنىندە بەس كاسپي ماڭى مەملەكەتى باسشىلارىنىڭ بارلىعى تەڭىزدى دەليميتاتسيالاۋ ماسەلەسىنە قاتىستى پىكىرلەرىن قانداي دا ءبىر يكەمدىلىك نە ءوزارا تۇسىنىستىك تانىتپاي ءبىلدىردى. داۋلى تەڭىز مۇناي-گاز كەن ورىندارىنا (ازەري – چيراگ – كياپاز/ومار – وسمان – سەردار) قاتىستى ازەربايجان پرەزيدەنتى گەيدار اليەۆ پەن تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتى ساپارمۇرات نيازوۆ اراسىنداعى قاراما-قايشى كوزقاراس جاعدايدى ودان ءارى قيىنداتىپ جىبەردى. ءناتيجەسىندە, كاسپي ماڭى مەملەكەت باسشىلارى بىرلەسكەن دەكلاراتسياعا قول قويۋدان باس تارتتى جانە كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن انىقتاۋدىڭ العاشقى ارەكەتى ءساتسىز اياقتالدى. سوندىقتان, تاراپتاردىڭ كەلەسى كاسپي ءسامميتىن, الدىن الا جوسپارلاعاندارىنا قاراماستان, 2003 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا تەگەراندا وتكىزە الماعاندارى تاڭ قالارلىق وقيعا ەمەس ەدى.
الايدا, اشعاباتتا وتكەن جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋ كەيبىر وڭ ىلگەرىلەۋشىلىكتەرگە سەبەپ بولدى. ءبىر اي ىشىندە باكۋ يراندىقتار ەلبرۋس دەپ اتايتىن الوۆ – اراز – شارگ داۋلى كومىرسۋتەگى كەن ورىندارىنداعى بارلاۋ جۇمىستارىنىڭ شەكارا ماسەلەسى شەشىلگەنگە دەيىن توقتاتىلاتىنىن رەسمي تۇردە حابارلادى. 2003 جىلدىڭ اقپان ايىندا باكۋ قالاسىندا كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ ورىنباسارلارى دەڭگەيىندە وتكەن ارنايى جۇمىس توبىنىڭ 8-ءشى سەسسياسى بارىسىندا كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسيانى ازىرلەۋ ماسەلەسى ءبىراز العا باسقاندا جاعداي پەرسپەكتيۆالى بولىپ كورىنە باستادى.
دەگەنمەن, كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىنىڭ 2007 جىلدىڭ 16 قازانىندا تەگەراندا وتكەن ءىى كاسپي ءسامميتىن ۇيىمداستىرۋى 5 جىلعا سوزىلدى. بۇل جولى كوپجاقتى ىنتىماقتاستىق پەن كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىنە قاتىستى پەرسپەكتيۆالاردى تالقىلاۋ سىندارلى جاعدايدا ءوتتى. ناتيجەسىندە, تاراپتار ناۆيگاتسيا, تاسىمالداۋ, قاۋىپسىزدىك سياقتى ءتۇرلى ماسەلەلەردى قوزعاعان 25 باپتان تۇراتىن ورتاق دەكلاراتسياعا قول قويدى. تاراپتار كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىنىڭ ءبىر-بىرىنە قارسى قارۋلى كۇشتەردى پايدالانباۋى جانە جاعالاۋ ەلدەرىنىڭ بىرىنە قارسى باسقا ءبىر مەملەكەت تاراپىنان ۇيىمداستىرىلاتىن اسكەري وپەراتسيا ءۇشىن ءوز اۋماقتارىن پايدالانۋعا رۇقسات بەرمەۋى جونىندە ءبىراۋىزدان كەلىستى (14-15-باپ). سونىمەن قاتار, تەگەران دەكلاراتسياسىندا كاسپي تەڭىزىندە جۇك تاسىمالداۋدىڭ تەك جاعالاۋ ەلدەرىنىڭ تۋى استىندا جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس دەپ كورسەتىلگەن (7-باپ). قۇجاتتا, سونداي-اق, سولتۇستىك-وڭتۇستىك كولىك ءدالىزى كاسپي كەڭىستىگىنىڭ اجىراماس بولىگى رەتىندە بەكىتىلگەن (4-باپ). سوندىقتان, تەگەران ءسامميتى بارىسىندا كاسپي ماڭى بەس مەملەكەتىنىڭ باسشىلارى قول قويعان وسى العاشقى ساياسي قۇجات, ەكونوميكالىق, ەنەرگەتيكالىق جانە قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن قوسا العاندا, كاسپي كۇن ءتارتىبىنىڭ كەڭەيتىلگەنىن كورسەتەدى.
كاسپي تەڭىزى رەجىمى تۋرالى كەلىسىمگە كەلۋگە قاجەتتى كەيبىر نەگىزگى ماسەلەلەر بويىنشا تاراپتاردىڭ جاقىنداسۋىنا قاراماستان, ءىىى كاسپي ءسامميتى دە ايتارلىقتاي كەشىگۋلەرگە تاپ بولدى. 2008 جىلى باكۋدە وتەدى دەپ كۇتىلگەن باكۋ ءسامميتى ەلەۋلى كەلىسپەۋشىلىكتەر سالدارىنان سول جىلدىڭ 18 قاراشاسىنا كەشىكتىرىلدى. تەڭىزدى دەليميتاتسيالاۋعا قاتىستى ەڭ ماڭىزدى جانە ەڭ داۋلى ماسەلەلەردىڭ ەلەنبەي قالۋىنا بايلانىستى تاراپتار ءىى كاسپي ءسامميتى بارىسىندا كاسپي بەستىگى بەكىتكەن دەكلاراتسيانىڭ ەرەجەلەرىن بىرىكتىرگەن كەڭەيتىلگەن ورتاق دەكلاراتسياعا قول قويا الدى. سونىمەن قاتار, سامميت بارىسىندا تاراپتار كاسپي ماڭى ەلدەرى اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناستاردا جاڭا كەزەڭنىڭ باستالعانىن كورسەتكەن العاشقى بەسجاقتى رەسمي كەلىسىمگە قول قويدى. كاسپي تەڭىزىندە قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە
قاتىستى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدە لاڭكەستىك, براكونەرلىك, ۇيىمداسقان قىلمىس جانە كونترابانداعا قارسى كۇرەس, سونداي-اق قاۋىپسىز جۇك تاسىمالىن قامتاماسىز ەتۋ سياقتى قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق باعىتتارى كورسەتىلگەن.
قاتىسۋشىلاردىڭ سامميت كەزىندەگى تالقىلاۋلارىندا ۇلتتىق تەڭىز ايماقتارى ەنىنىڭ ۇيلەستىرىلۋى قاراستىرىلعان العاشقى كۇن ءتارتىبى شەڭبەرىنەن شىعا الماعاندارىن اتاپ وتكەن ءجون. ءسويتىپ, تاراپتار الداعى ءۇش اي ىشىندە جاعالاۋدان 24 نەمەسە 25 ميل اراقاشىقتىقتا ورنالاسقان تەڭىز شەكارالارىنا قاتىستى ۇسىنىستار دايىنداۋ جونىندە ءتيىستى مەكەمەلەرگە نۇسقاۋلار بەرۋگە كەلىستى.
الايدا, ۇلتتىق تەڭىز ايماقتارى ماسەلەلەرىنىڭ شەشىمى كەيىنگە قالدىرىلدى. كاسپي ماڭى بەس مەملەكەتى بۇل ماسەلەگە تەك ءتورت جىلدان كەيىن, اتاپ ايتقاندا, 2014 جىلدىڭ 29 قىركۇيەگىندە استراحان قالاسىندا وتكەن IV كاسپي ءسامميتى بارىسىندا ورالا الدى. بۇل ماسەلە 19 باپتان تۇراتىن سوڭعى كومميۋنيكەنى قابىلداۋ ارقىلى شەشىلدى. وسى كومميۋنيكە بويىنشا, جاعالاۋ ەلدەرىنىڭ ۇلتتىق ەگەمەندىكتەرىنە سايكەس, اراقاشىقتىق جاعالاۋدان 15 تەڭىز ميلىنە دەيىن ۇزارتىلىپ, بۇل اراقاشىقتىققا بالىق اۋلاۋعا ارنالعان قوسىمشا 10 تەڭىز ءميلى قوسىلاتىن بولدى. سونداي-اق, سامميت سوڭىندا تەڭىزدەگى بيولوگيالىق رەسۋرستاردى ساقتاۋ جانە ۇتىمدى پايدالانۋ تۋرالى كەلىسىمگە, توتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ جانە جويۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە جانە كاسپي تەڭىزىنىڭ گيدرومەتەورولوگياسى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى.
كاسپي كەلىسسوزدەرىندەگى سوڭعى وقيعالارمەن جىگەرلەنگەن تاراپتار 2016 جىلى قازاقستاندا وتەتىن V كاسپي سامميتىنە كاسپيدىڭ تەڭىز سۋلارىنىڭ جانە تەڭىز ءتۇبىنىڭ اراجىگىن اجىراتۋ جانە بولۋگە قاتىستى ناتيجەلەرگە جەتەتىندەرىنە سەنىمدى بولىپ قاتىستى. قازاقستان باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاراپتاردان استانا ءسامميتى بارىسىندا كونۆەنتسيانىڭ سوڭعى نۇسقاسىن قابىلداۋدى تالاپ ەتتى. الايدا, 2016 جىلدىڭ 13 شىلدەسىندە استانا قالاسىندا وتكەن كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەزدەسۋى بارىسىندا جوعارى دەڭگەيدەگى لاۋازىمدى تۇلعالار ءالى دە شەشۋى قاجەت بىرقاتار ماسەلەلەردىڭ بولعانىن مالىمدەدى. رەسەي سىرتقى ىستەر ءمينيسترى سەرگەي لاۆروۆ تاراپىنان ۇسىنىلعان وپتيميستىك ستسەناري بويىنشا, ەندى قۇجاتقا 2017 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتى جىلدىعىندا قول قويىلۋى ىقتيمال دەلىنىپ وتىر.
دەگەنمەن, استانا ءسامميتى كونۆەنتسيانى ازىرلەۋ ۇدەرىسى اياقتالعانعا دەيىن كەيىنگە قالدىرىلا بەرۋى مۇمكىن. ەكىنشى جاعىنان, تاراپتار سامميت بارىسىندا ايماقتىق ىنتىماقتاستىقتىڭ, ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىن تالقىلاۋ ماقساتىندا كونۆەنتسياعا قول قويۋدى توقتاتا تۇرۋلارى دا عاجاپ ەمەس. بۇل جاعدايدا V كاسپي ءسامميتى, اسىرەسە بەس كاسپي ماڭى ەلدەرىنىڭ ەكونوميكالارىنا باعىتتالاتىن بولادى. مىسالى, كاسپي ماڭى ەلدەرىنىڭ باسشىلارى قازاقستاننىڭ كاسپي تەڭىزىندە ەركىن ساۋدا ايماعىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىسىنا نەمەسە تۇرىكمەنستاننىڭ باستاماسى بويىنشا جاسالعان ساۋدا جانە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى ازىرلەۋ ماسەلەسىنە نازار اۋدارۋى مۇمكىن.
وسىعان بايلانىستى, ەڭ جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋ كاسپي تەڭىزىندە كەلىسسوزدەر ۇدەرىسىن جانداندىرۋداعى نەگىزگى فاكتور بولىپ تابىلادى. كاسپي سامميتتەرى باستالعاننان بەرى جاعالاۋ ماڭىنداعى مەملەكەتتەر ايماقتاعى ءارىپتەستىككە قاتىستى بارلىق دەرلىك ءىرى ماسەلەلەر بويىنشا بىرلەسكەن ءىس-شارالار وتكىزدى. سوندىقتان, الداعى سامميت بارىسىندا بۇل كونۆەنتسياعا قول قويىلماسا دا ەڭ جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋ كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى تۇيتكىلدى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن زور الەۋەتكە يە دەۋىمىز كەرەك.
ليديا پارحومچيك,
ساياساتتانۋشى