قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىندا دانىشپان فيلوسوف سەنەكانىڭ مىنا ءبىر ناقىلىن تەگىننەن تەگىن كەلتىرمەسە كەرەك: «قاي پورتقا بەت العانىن بىلمەيتىن كەمەنىڭ جەلى دە وڭىنان تۇرمايدى». ياعني, تاۋەلسىز قازاقستان سول كەزدىڭ وزىندە ءوزىنىڭ قاي باعىتتا العا باساتىنىن, باسىم دەگەن باعىتتارىن ءدال ايقىندادى. جىل سايىن سول العا قويعان ماقسات-مۇراتتارعا جەتۋ ءۇشىن جوسپارلار قۇرىلدى.
قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان 20 جىل ىشىندە ادام تانىماستاي وزگەردى. ەلگە 120 ميلليارد اقش دوللارى مولشەرىندە ينۆەستيتسيا تارتىلدى. رەزەرۆتىك قورداعى قاراجات 60 ملرد. دوللارعا جەتتى, ءبىزدىڭ ەل 126 شەت ەلگە ءونىم شىعاراتىن بولدى, وتكەن جىلى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسىمى 7% قۇرادى, ورتاشا ەڭبەكاقى 80 مىڭ تەڭگەگە جەتتى. حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى ءجونىندەگى كورسەتكىشى 26 ساتىعا جوعارىلاپ, قازاق ەلى 110 ەلدىڭ ءىشىندە 50-ورىنعا تابان تىرەدى. ەلباسىنىڭ دامىعان ەلۋ ەلدىڭ قاتارىندا بولۋ تۋرالى العا قويعان مىندەتى وسىلايشا جۇزەگە استى. قازاقستاندا ەڭبەكاقى 5,5 ەسە, زەينەتاقى 4 ەسە جوعارىلادى. بۇگىندەر 500 دەنساۋلىق ساقتاۋ نىسانى سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى, 750 جاڭا مەكتەپتە ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز – بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىز وقىپ جاتىر.
مىنانداي دا ءبىر عاجاپ دەرەك بار. 1994 جىلى ەلىمىزدە ءاربىر ادامعا شاققاندا ىشكى جالپى ءونىم تەك قانا 700 دوللاردان كەلسە, بۇگىن ونىڭ مولشەرى 9 مىڭ دوللارعا جەتىپتى. ءوسىم – 12 ەسە! مۇنداي قارقىنمەن دامىعان جەر بەتىندە بىردە-ءبىر تاۋەلسىزدىك العان مەملەكەت جوق ەكەن. ءتىپتى وڭتۇستىك كورەيا, سينگاپۋر, مالايزيا دا مۇنداي بەلەسكە جەتە الماپتى.
تاۋەلسىز قازاقستاندا ەكونوميكانىڭ قارىشتاپ دامىپ, ءالەۋمەتتىك-مادەني سالاداعى عاجايىپ وزگەرىستەردىڭ بولىپ جاتقانىن بۇگىندەر بۇكىل الەم بىلەدى. ءجۇز قىرىقتاي ۇلت پەن ۇلىستىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ءبىر اتانىڭ بالاسىنداي باۋىرلاستىرعان قازاق ەلىنە كىم دە بولسا بۇگىندەرى قىزىعا قارايدى. ونى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى ءسامميتى كەزىندە بۇكىل الەم مويىنداعان قايراتكەرلەر دە اعىنان اقتارىلا ايتتى. قازاقستاننىڭ ۇلتارالىق, كونفەسسياارالىق سالاداعى وڭ تاجىريبەسى – بۇكىل الەمگە ۇلگى بولارلىق ءۇردىس. بۇل ەندى دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن اقيقات.
مەن ءجۇرگەن جەرىمدە, سايلاۋشىلارمەن كەزدەسكەن ءساتتەردە ەلباسىنىڭ مىنا سوزدەرىن ۇنەمى ايتا جۇرەمىن: «...قازىر بوي جارىستىراتىن زامان ەمەس, وي جارىستىراتىن زامان. بىلەكتى ءبىردى جىعادى, ءبىلىمدى مىڭدى جىعادى. اشۋ – دۇشپان, اقىل – دوس. اشۋ ەمەس, ءبارىن اقىل شەشۋ كەرەك. ەلدىڭ تىنىشتىعىن بۇزۋ ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعىنا بالتا شاپقانمەن بىردەي. ءوز حالقىن سۇيەتىن ادام, ءوز جۇرتىنا جاقسىلىق تىلەگەن كىسى وزگە حالىقتاردى اشىندىرمايدى, ءوز ۇلتىن ەشكىمگە قارسى قويمايدى».
مىنە, سوندىقتان دا بولار نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستان- 2030» ستراتەگياسىنىڭ ءبىر تاراۋىنا تولە ءبيدىڭ «بىرلىك جوق جەردە – تىرلىك جوق» دەگەن ءسوزىن ەپيگراف ەتىپ الىپتى. ال ەندى وسى ماقالانىڭ تاقىرىبىنا شىعارعان «وتكەن كۇننەن الىس جوق, كەلەر كۇننەن جاقىن جوق» دەگەن قازاقتىڭ حالىق ماقالىن دا ءبىز سول تاريحي قۇجاتتان كەزدەستىردىك.
ەلباسى بيىلعى جولداۋىندا سول وتكەن كۇندەردە ءجۇرىپ وتكەن جولدارىمىزدى سارالادى, جەتىستىك-كەمشىلىكتەرىمىزدى تالدادى جانە, ەڭ باستىسى, كەلەر كۇننىڭ مىندەتتەرىن ناقتىلاپ, ۇكىمەتكە, «نۇر وتان» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنا, بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدەرگە, ساياسي پارتيالار مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا ناقتىلى تاپسىرمالار بەردى. سولاردىڭ ەڭ باستىسى – ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاما. ايتا كەتەيىك, وسى ومىرشەڭ باعدارلامانىڭ ءوتكەن جىلعى قورىتىندىلارى كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتادى. وسى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ءناتيجەسىندە قازاق ەلى شيكىزاتتىق رەسپۋبليكادان ناعىز يندۋستريالى ەلگە اينالعالى وتىر. ونىڭ العاشقى قادامدارى قازىردىڭ ءوزىندە بەلگىلى. ەندى كەيبىر دەرەكتەرگە توقتالايىق.
ەلىمىز بويىنشا 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ءجۇزەگە اسىرۋ شەڭبەرىندە وتكەن جىلدىڭ العاشقى جارتىجىلدىعىندا 350 ملرد.تەڭگەدەن استام سوماعا 72 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە استى جانە 12 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنى اشىلدى. ەكىنشى جارتىجىلدىقتا 80 جوبا ىسكە قوسىلدى. 2010 جىلى بارلىعى 800 ملرد. تەڭگەدەن استام سوماعا 152 جوبا پايدالانۋعا بەرىلدى, 24 مىڭداي جۇمىس ورنى اشىلدى.
مال شارۋاشىلىعى ءبىزدىڭ ۇلت ءۇشىن قاشاننان ءداستۇرلى سالا بولعان. تەك سوڭعى كەزدەرى وسى تابىستى سالاعا ءمان بەرىلمەدى. توسكەيدەگى ءتورت ت ۇلىك ازايدى. ەندى ەلباسى العا قويعان مىندەت مال شارۋاشىلىعىن دامىتا ءتۇسۋگە ەرەكشە سەرپىن بەرەرى ءسوزسىز. جانە مۇنىڭ اۋىل تىرشىلىگىن جانداندىرا تۇسۋگە, اۋىل ادامدارىن جۇمىسپەن قامتۋعا, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اۋىل ءومىرىنىڭ اجارىن كىرگىزۋگە تيگىزەر اسەرى دە وراسان بولماق.
قازاقستان پارلامەنتى پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا ەلباسى ءوزىنىڭ وكىلەتتىگىن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ تۋرالى باستاماشى توپقا, بۇل باستامانى قولداپ, قول قويعان بەس ميلليوننان استام وتانداستارعا رياسىز العىسىن ايتتى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس قابىلدانعان قۇجاتتاردىڭ زاڭدىلىعى تۋرالى قاۋلى شىعارعاننان كەيىن ءوز شەشىمىن ايتاتىنىن مالىمدەدى.
ەندى, مىنە, كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ شەشىمى دە بەلگىلى بولدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسىنىڭ وكىلەتتىگىن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ جونىندە رەفەرەندۋم وتكىزۋ كونستيتۋتسيا تالاپتارىنا سايكەس كەلمەيتىنى انىقتالدى. مۇنىڭ الدىندا پرەزيدەنت پارلامەنت قابىلداعان كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر تۋرالى زاڭدى قابىلداۋدان باس تارتقانى بەلگىلى.
31 قاڭتار كۇنى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا ءۇندەۋ ارناپ, بىردەن-ءبىر دۇرىس شەشىم قابىلدادى دەپ بىلەمىن. ول رەفەرەندۋمدى جاقتاپ قول قويعان بەس ميلليوننان استام ادامنىڭ شەشىمىنە, باستاماشى توپ پەن زيالى قاۋىمنىڭ, پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ جانە «قازاقستان-2020» دەموكراتيالىق كۇشتەر كواليتسياسىنىڭ ۇيعارىمىنا قۇلاق اسا وتىرىپ, مەرزىمىنەن بۇرىن پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ءوتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتىپ, رەفەرەندۋمنان باس تارتتى. ءسويتىپ, ول كونستيتۋتسيانىڭ مىزعىماستىعىن ساقتاپ قانا قويماي, ناعىز دەموكراتيالىق پرينتسيپتەردىڭ ادامى ەكەنىن تاعى ءبىر رەت جاريا ەتىپ, دالەلدەدى.
ءسوز سوڭىندا «قازاقستان- 2030» ستراتەگيالىق باعدارلاماسىنا قايتا اينالىپ سوققالى وتىرمىن. وندا بىلاي دەلىنگەن: «2030 جىلعا قاراي قازاقستان ورتا ازيا بارىسىنا اينالادى جانە وزگە دامۋشى ەلدەر ءۇشىن ۇلگى بولادى دەپ سەنەمىن».
توقتارباي قادامباەۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.