بۇگىندە جايىق ءوڭىرى 5 الەم, 75 قازاقستان چەمپيونىن تاربيەلەپ شىعارعان بولسا, بۇل ىسكە ءمۇسىلىم وڭداعانوۆتىڭ قوسقان ۇلەسى قوماقتى
قازاقتىڭ قاي ءوڭىرى دە قاسيەتتى, كيەلى. اڭىزاقتا كەنەزەم كەپتى, ءتىلىم قۇرعادى دەمەي, تەكتى بابالارىمىز قۇت-مەكەن ساناعان قۇمى دا قۇدىرەتتى, تاسىندا دا ءبىر جىلىلىق بار, ءيىسى بالداي جۋسانى قانداي! سودان دا شىعار, حالقىمىزدىڭ تۋعان جەردەن ارتىق جۇماق, ەلدەن ارتىق تۇراق جوق دەپ, كىندىگىن سول دالانىڭ ءبىر تال جۋسانىنا بايلاپ, دوڭگەلەنگەن دۇنيەنىڭ قاي تۇكپىرىندە جۇرسە دە تۋعان توپىراعىنا اينالىپ سوعا بەرەتىنى. الەمدە وسىنداي جەرى ءۇشىن ادال جارالعان, ونى قاسىق قانى قالعانشا قورعاعان, كەيىنگى ۇرپاعىنا شاشاۋ شىعارماي امانات ەتىپ تاپسىرعان ۇلتىمنىڭ, ونىڭ ۇرپاعىنىڭ ۇلىلىعى شەكسىز عوي. سول بابالار ءداستۇرىن بەرىك ۇستاپ, ەلى مەن جەرىن ءپىر تۇتىپ, ابىرويىن قايتسەم كوتەرەم, وزگەنىڭ اۋزىنا قاراپ, ايتقانىن ەكى ەتپەيتىن زاماندا كەتكەن ەسەنى تاۋەلسىزدىك تۇسىندا قالايدا قايتارۋىم كەرەك, ول ءۇشىن ولەۋسىرەگەن جانار وتىن ءتىرىلتىپ, نامىستىڭ توتىن كەتىرىپ, مايىرىلىپ قالعان ءجۇزىن شار قايراققا جانىپ شىعارۋ ارقىلى ماقساتقا جەتسەم دەگەن ءبىر ازاماتپەن جايىق جۇرتىنا بارعان ساپارىمىزدا تانىسىپ, وي ءبولىسىپ جۇرەتىن ەدىك. ەندى, مىنە, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعىنىڭ قارساڭىندا سول ازاماتتى وقىرمانعا تانىستىرۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز.
ول سامبو ساڭلاعى – ءمۇسىلىم وڭداعانوۆ.
ءبىز قاجىمۇقان بابامىزدىڭ سۋرەتىنە قاراپ قانداي الىپ ادام دەپ قايران قالاتىنىمىز بار. ال مەن ءمۇسىلىمدى كورگەندە, سول الىپ بابامىزدىڭ ءوزى بولماسا دا قازىرگى جەر بەتىندەگى كوزىندەي كورۋىم ءوز الدىنا, بۋراداي بۇلقىنسا توڭىرەگىندەگىنىڭ ءبارىن جاپىرىپ تاستايتىنداي ەلەستەيتىنى بار. قۇرىش قۇيماسىنداي شىمىر دەنە, بولات ارقاننان ەسكەندەي ب ۇلىڭ-ب ۇلىڭ بۇلشىق ەت, شويىن شوقپارداي جۇدىرىق, بولەك ءبىتىمدى بەت-ءپىشىن, شاراسى شاعىن بولعانمەن وت شاشقان قوس جانار, دارحان دالاداي كەرىلىپ جاتقان كەڭ ماڭداي – نەسىن ايتاسىز, مۇنىڭ ءبارى جىگىت اعاسىنىڭ بۇكىل بولمىسى تارلانعا عانا ءتان دەپ تۇرعانداي. ءشوپ شىققان جەرگە شىعادى. تاتىر – تاقىر. ءمۇسىلىم قازاقتىڭ ارداقتى اقىنى: «ارمىسىڭ, سۇلۋ جايىعىم, ارداقتى قونىس – مەكەنىم, كەرەك ەمەس قايىعىڭ, ايمالاپ ءجۇزىن, وتەمىن!», دەپ اقجايىعى تۋرالى اعىنان جارىلىپ, ودان كەيىن: «تايپاعىم, تۋعان تايپاعىم... ساعان مەن ءدايىم بالامىن, انام دەپ سەنى ايتامىن, جاياۋلاپ قالسا قالامىم, جىر ءمىنىپ سەنەن قايتامىن», دەپ جۇبان مولداعاليەۆ جىرلاعان تايپاقتىڭ تۇلەگى.
تاعدىر شىركىننىڭ تالقىسى ءار الۋان عوي. شيەتتەي التى بالا اتا-اناسىنان ايرىلعاندا ءمۇسىلىم ءۇش جاستا عانا ەكەن. ءتىرىنىڭ تىرشىلىگى, ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن ۇمتىلىسى, تالاپ-تالپىنىسى ولاردى ءومىر كوشىنەن قالدىرماپتى.
– جەتىنشى سىنىپتان باستاپ, كۇرەسپەن اينالىستىم. فازىل سادىقوۆ, مارات قاجبانوۆ اعالارىم اۋىلدا بۋىنىمدى بەكىتىپ, قابىرعامدى قاتايتسا, باعىما قاراي اللا جولىقتىرعان باپكەر باتىر قۋانىشەۆ سامبو كۇرەسىنە باۋلىدى, – دەيدى ول الدىڭعى تولقىن اعالارىنىڭ وزىنە دەگەن ءىلتيپاتىنا ىزەت تانىتىپ.
اۋىلدا ورتا مەكتەپتى ءبىتىرىپ ورالعا كەلگەن تۇستا داڭقى جەر جارعان اسقار شايحيەۆ پەن داۋلەت تۇرلىحانوۆقا ەلىكتەپ, بولماسا دا ۇقساپ باعۋعا ۇمتىلعان. جىگەرى مىقتى, العان بەتىنەن قايتپايتىن وسىنداي تالاپتى جاستى باتىر اعاسى قامقورلىعىنا الادى. توككەن تەر زايا كەتپەيدى. كوپ كەشىكپەي چەمپيون اتانادى.
بۇدان كەيىنگى وقۋ-جاتتىعۋ جۇمىسى الماتىدا, ەل قۇراماسىنىڭ باس باپكەرى كەرەي قويشىبەكتىڭ قول استىندا, داۋلەت تۇرلىحانوۆپەن «دوستىق» سپورت كەشەنىندە جالعاسادى. 1987 جىلى ورالدا وتكەن قازاقستان كۋبوگى جولىنداعى الامان جارىستان كەيىن ول ءوزىنىڭ اتاق-ابىرويعا بولەنىپ, چەمپيون بولۋىنان گورى, كەيىنگى جاستاردىڭ جارقىراپ شىعىپ, وتان مارتەبەسىن كوتەرۋى اۋاداي قاجەت دەپ ءبىرجولا باپكەرلىك جۇمىسقا بەت بۇرادى. بەت بۇرعاندا قالانى جاعالاپ قالماي, تۋعان اۋىلىنا جول تارتادى. ماقساتى قيانداعى ەلدى مەكەندە بۇيىعى تىرلىك كەشىپ جاتقان بالالاردىڭ اراسىنان ءىزباسار ءتاربيەلەۋ. ءسويتىپ, كىندىك قانى تامعان تايپاق ءوڭىرىنىڭ سپورتىن جولعا قويىپ, كۇرەستەن ونداعان شاكىرت تاربيەلەپ, وبلىستى اسىپ, رەسپۋبليكا كولەمىندەگى جارىستاردا ولاردىڭ ماڭدايى جارقىراپ شىعۋى تالايدىڭ ايىزىن قاندىرادى. وسى تۇستا ايتۋلى باپكەر باتىر قۋانىشەۆ ءمۇسىلىمدى ورالعا شاقىرىپ: «سەن دايىنداعان جاس قىراندار ەرتەڭ وسى قالاعا كەلەدى. سول كەزدە ولاردى بالاپانداي باۋليتىن ءوزىڭ بولاسىڭ. سەن ورالساڭ, ەكەۋمىز قولداسساق تالاي تاماشا ءىستى اتقارامىز», – دەيدى. ۇستاز ءسوزىن شاكىرتى ەكى ەتپەيدى. بۇل اراداعى جاتتىقتىرۋشىلىق جۇمىسىندا ول ءوزىنىڭ قارىم قابىلەتىمەن, ۇيىمداستىرۋشىلىعىمەن تانىلادى. تالابى بار تالانتتى جاستار بىرتىندەپ كورىنىپ, ازاماتتىڭ ابىرويىن اسىرادى.
بۇدان كەيىن وعان سول كەزدەگى وبلىس اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆ باتىس قازاقستان وبلىسى تۋريزم, دەنە شىنىقتىرۋ جانە سپورت باسقارماسىنىڭ باسشىسى قىزمەتىن ۇسىنىپ, بيۋدجەتتەن 308 ملن. تەڭگە قارجى بولدىرەدى. وسى اقشانىڭ ءار تيىنىن ەسەپتەي وتىرىپ, قيىن زاماندا قيسىنى كەتىپ قيراۋدىڭ الدىندا تۇرعان «جاستىق» جانە پ.اتويان اتىنداعى ورتالىق ستاديونداردى ەۋروپالىق ستاندارتقا ساي ءجوندەۋدەن وتكىزەدى. 3 مىڭ ورىندىق مۇز ايدىنى بار جابىق سپورت سارايى, ات سپورتى كەشەنى, جابىق ءجۇزۋ باسسەينى سالىنادى. سول سەكىلدى وبلىس بويىنشا 1417 سپورت قۇرىلعىلارى, سونىڭ ىشىندە مىنبەرلەرى مەن كيىم اۋىستىراتىن ورىندارى زامانعا ساي جاراقتالعان 3 ستاديون, 271 سپورت زالى, 2 ەسكەك ەسۋ بازاسى, 223 باسكەتبول, 304 ۆالەيبول, 264 فۋتبول الاڭدارىنا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى ءجۇرگىزىلەدى. ەندىگى جەردە حالىقتىڭ يگىلىگىنە جاسالعان بۇل ورىنداردى ءتيىمدى پايدالانۋ ماقساتىندا ءار ءتۇرلى ءىس-شارالار ۇيىمداستىرۋ ءۇردىسى قولعا الىنادى. مىسالى, «سپورتشىلار سالاماتتى ءومىر سالتىن قولدايدى» دەگەن تاقىرىپ كولەمىندە 1464, «جاستار ەسىرتكى مەن ماسكۇنەمدىككە قارسى» اتتى شارا بويىنشا 1260 بۇقارالىق-سپورتتىق شارالار وتكىزىلىپ, وعان 24 مىڭنان استام ادام قاتىسادى. كەيىن بۇل جۇمىس داستۇرگە اينالعان.
– سپورت كەشەندەرىنىڭ ءبارى دە ەشكىمنىڭ جەكە دۇنيەسى ەمەس, حالىقتىڭ مەنشىگى, باسقارمانىڭ بالانسىندا تۇر. بۇل كەز كەلگەن ازاماتتىڭ سپورتپەن شۇعىلدانۋىنا, جارىستار ءوتكىزۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. «كىسىدەگىنىڭ كىلتى اسپاندا» دەپ بىرەۋدىڭ جەكە مەنشىگى بولسا وعان جالىناسىڭ, قىرۋار قارجى تولەيسىڭ. حالىقتىڭ يگىلىگىنە دەگەن ورتاق بازا بارلىق سپورت تۇرلەرىنە تەگىن. مەنىڭ ءبىر عانا ويىم بار, سولاردىڭ ىشىنەن ءجۇزدەن جۇيرىكتەرگە ارنالعان دارىندى بالالاردىڭ سپورت مەكتەبىن ۇيىمداستىرۋ ماسەلەسى. بۇل ءبىزدىڭ وبلىسىمىزدا جاقسى جولعا قويىلدى دەسەم ارتىق ايتقاندىق بولماس. دارىندى بالالارعا ارنالعان ونداي ءبىلىم وردالارى سپورتقا قاجەت دۇنيەلەرمەن تولىق جابدىقتالا وتىرىپ, وقۋشىلاردى 4 مەزگىل تاماقپەن قامتاماسىز ەتۋ دە شەشىمىن تاپقان. ءبىزدىڭ ونداي مەكتەپتەردە تەك قانا ءوز وبلىسىمىزدىڭ بالالارى عانا ەمەس, كورشىلەس اتىراۋ, ماڭعىستاۋ, اقتوبە وبلىسىنان كەلگەن تالاپكەرلەر دە وقىپ جاتىر, – دەيدى ءمۇسىلىم وڭداعان ۇلى.
ءيا, ءمۇسىلىمنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن ورال قالاسىندا 2000 جىلى جاستار اراسىنداعى ازيا چەمپيوناتى, 2002 جىلى پرەزيدەنتتىڭ جۇلدەسى ءۇشىن الەم كۋبوگى, 2003 جىلى جاسوسپىرىمدەر مەن جاستار اراسىنداعى الەم چەمپيوناتى, سول جىلى ازيا چەمپيوناتى, 2007 جىلدان بەرى وتانىمىزدىڭ پرەزيدەنتى ءجۇلدەسى ءۇشىن الەم كۋبوگى ۇزدىكسىز وتكىزىلىپ كەلەدى. وتكەن جىلعى پرەزيدەنت جۇلدەسى ءۇشىن سامبودان وتكەن الەم كۋبوگىندا مەملەكەتىمىزدىڭ ءانۇرانى 4 رەت شىرقالىپ, كوك بايراعىمىز 23 رەت كوتەرىلىپتى.
جالپى, سامبو دۇنيەجۇزىنىڭ 75 ەلىندە مىقتى دامىعان. سول بيىككە كوتەرىلۋ جولىندا وڭداعانوۆ باستاعان ازاماتتار تەر ءتوگىپ, قىزمەت جاساپ كەلەدى. ونىڭ العاشقى جەتىستىكتەرى كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتادى. ماسەلەن, ازيا مەن الەمدىك جارىستاردا ەرەكشە كوزگە ءتۇسىپ, چەمپيون اتانعان جالىن جۇرەك, جۇمىر بىلەك, كۇش قۋاتى تاسىعان جاستار كوپ-اق. سولاردىڭ قاتارىندا ازيا مەن الەم چەمپيوندارى قونىس جەتپىسوۆ, بەيبىت ءناسىپقاليەۆ, ەرلان اليەۆ, ءۇش دۇركىن ازيا, ءۇش ءدۇركىن الەم چەمپيونى, الەم كۋبوگىنىڭ يەگەرى, حالىقارالىق دارەجەدەگى سپورت شەبەرى ەربولات بايباتىروۆ, اسحات شايحيەۆ, مەدەت وڭداعانوۆ, ەدىل ۇسەنوۆ, مارات تابىلديەۆ, مەڭدىحان جاكەنوۆ, باۋىرجان ءمامبەتوۆ, بىرلەس ەسەنعاليەۆ, فارحات ابدۋاليموۆ, وسپانحان بورانباەۆ, تيمۋر وڭداعانوۆ, باعدات جارىلعاسوۆ, ازامات مۇقانوۆ سەكىلدى جۇزدەن جۇيرىكتەر ەل ماقتانىشىنا اينالعان سپورت جۇلدىزدارى. وسىلاردىڭ ىشىندە قونىس جەتپىسوۆ پەن ەربولات بايباتىروۆتىڭ ءجونى بولەك. سەبەبى, بۇل ەكى ازامات الەمدەگى نەبىر ايتۋلى دودالاردا الدىنا جان سالماعان ورەن جۇيرىكتەر. سامبودان تاشكەنتتە بولعان الەم چەمپيوناتىندا ازامات مۇقانوۆ الەم چەمپيونى اتاندى, وسىنداي بيىككە جەتۋىمە بالۋان بەرىك جەتپىسباەۆتىڭ, سامبونىڭ قىر-سىرىن ءۇيرەتكەن كەرەي قويشىبەكتىڭ, قامقور قولىن سوزعان ءمۇسىلىم وڭداعانوۆتىڭ قوسقان ۇلەستەرى ەرەكشە, دەيدى ول.
سپورتقا دەگەن قۇلشىنىس تەك قانا جاستاردىڭ اراسىندا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ءۇلكەندەردىڭ دە وعان ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ ءجۇرگەنىن, كەزى كەلگەندە وتاندىق, ءتىپتى الەمدىك جارىسقا قاتىسىپ چەمپيون دارەجەسىنە جەتۋ جايىق بويىندا جاقسى جولعا قويىلعان ەكەن. سونىڭ ءبىر دالەلى, وتكەن جىلدىڭ قازان ايىندا چەحيانىڭ استاناسى پراگا قالاسىندا سامبودان شەبەرلەر اراسىندا وتكەن الەم چەمپيوناتى دەر ەدىك. بۇل بىرىنشىلىككە تورتكۇل دۇنيەنىڭ 28 مەملەكەتىنەن سامبو كۇرەسىنىڭ مىقتى بالۋاندارى قاتىسىپتى. قازاق ەلىنىڭ قۇراماسىنا مۇشە ورالدىق 10 ادامدى ءمۇسىلىم باستاپ بارىپتى. سول وننىڭ التاۋى التىن, ەكەۋى قولا مەدالعا قول جەتكىزىپتى. شاۋ تارتسا دا شارشاماعان الدىڭعى تولقىن اعالارىمىزدىڭ بۇل قاجىر-قايراتى كەيىنگى جاسقا ۇلگى بولسا كەرەك. دۇنيەجۇزىلىك سول جارىستا ءمۇسىلىم چەمپيون اتانىپتى.
العان اتاققا ماستانىپ, اتقارعان ىسىنە ماساتتانبايتىن مۇسىلىممەن سويلەسىپ وتىرعاندا, ول تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ ىرگەسىن بەكىتۋ جولىندا ءىس اتقارىپ جاتقان ازاماتتار تۋرالى ءجيى ايتادى. وبلىس باسشىسىنىڭ كوز قاراسى ءتۇزۋ بولماعان جەردە ءىستىڭ ىلگەرى باسپايتىنىن, بۇل تۇرعىدان كەلگەندە بۇرىنعى ەكى اكىم قىرىمبەك كوشەرباەۆ پەن نۇرعالي اشىموۆكە دەگەن شىنايى ءىلتيپاتىن بۇكپەسىز جايىپ سالىپ, قازىر قاناتتاسىپ جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان باقتىقوجا ءىزمۇحامبەتوۆكە شىنايى ىزەتىن بىلدىرەدى. الدىڭدا اعاڭ بارى قانداي جاقسى, دەپ قويادى.
ءمۇسىلىم وڭداعانوۆ ۇيىتقى بولىپ كەلە جاتقان سپورتتىڭ تاعى ءبىر ءتۇرى – شورت-ترەك. بۇل سپورتتىڭ ەلىمىز بويىنشا 80 پايىزى ورالدىقتاردىڭ ەنشىسىندە ەكەن. قاسيەتتى جايىق ءوڭىرىندە قازىر 5 الەم چەمپيونى, 75 قازاقستان چەمپيونى, 15 حالىقارالىق دارەجەدەگى سپورت شەبەرى بار دەسەك, 88 سپورتشى قازاق ەلىنىڭ ۇلتتىق قۇراماسىنا ەنىپتى. ال 124 ورەن وتاندىق جاسوسپىرىمدەر قۇراماسىنا مۇشە ەكەن. قۇستىڭ قوس قاناتىنداي ءار كەز قاتار جۇرەتىن اعاسى داۋلەت تۇرلىحانوۆتىڭ: «ءمۇسىلىم باۋىرىم قازاق حالقىنىڭ ماڭدايىنا بىتكەن ۇلكەن پاتريوت. شىركىن, رەسپۋبليكا سپورتىندا مۇسىلىمدەي ازامات كوپ بولسا, قازاقستان سپورتىنىڭ باعى باياعىدا-اق جارقىراپ جانار ەدى», دەپ سۇيسىنەتىنىن دە ورايى كەلگەندە ايتا كەتسەك دەيمىز.
الدى كەڭ ازاماتتىڭ مىنا ءبىر تۋعان اۋىلىنا جاساعان قامقورلىعىن ايتۋ ارقىلى وزگەگە ۇلگى ەتسە كەتسەك دەيمىز. سوناۋ الاساپىران جىلدارى قياندا جاتقان تايپاق جۇرتى قيىندىقتان قىسىلىپ, ازاماتتارىن ىزدەي باستاعاندا ءمۇسىلىم بار جيعان-تەرگەنىنە ازىق-ت ۇلىك, كيىم-كەشەك الىپ, ونى 5 جۇك ءماشينەسىنە تيەپ, كىندىك قانى تامعان ەلىنە جەتكىزەدى. وكرۋگ اكىمدەرىن جيناپ, كوپبالالى وتباسىلارىنىڭ, تالاي تاۋقىمەتتى باستان وتكىزگەن ۇلكەندەردىڭ ءتىزىمىن الىپ, قىلداي ەتىپ ءبولىپ بەرەدى. وعان اقساقالدى اكەلەر, اق جاۋلىقتى انالار «اتىمتاي جومارتىم, امان بول!» دەپ باتالارىن جاۋدىرىپتى. مەنى كوگەرتىپ, كوكتەتىپ كەلە جاتقان سول قازىنا قارتتاردىڭ باتاسى, سپورتقا باۋلىعان اعالاردىڭ, ءىزباسار جاستاردىڭ ىقىلاسى بولۋى كەرەك, – دەيدى ول.
ونداعان چەمپيون دايىنداپ شىعارعان, ءجۇزدەگەن جاستى باپتاپ باعىن اشقان, ەلگە تانىتىپ, تاۋەلسىز وتانىمىزدىڭ داڭقىن اسىرعان وڭداعانوۆ – نەگىزگى قىزمەتىنە قوسا 11 جىل بويى ەلىمىزدىڭ سامبو فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى بولسا, دزيۋدو كۇرەس فەدەراتسياسىنىڭ, ازيا سامبو فەدەراتسياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, ورال قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى, سامبودان قازاق ەلىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى, سپورت شەبەرى, قۇرمەتتى سپورت قايراتكەرى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى سەكىلدى ابىرويلى قىزمەت پەن مارتەبەلى اتاقتار العان ءمارت ازامات. ەڭ باستىسى, ول العاشقى كەزدە تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدە تىڭ سپورت ءتۇرى بولىپ سانالىپ, قازىر بەرىك ورنىققان سامبونىڭ قازاق توپىراعىنداعى التىن دىڭگەگى, ونىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ, مىڭداعان جاستىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتىپ, الدىن الەمدىك دەڭگەيگە جەتكىزگەن سپورت ساردارى, ساڭلاعى. اتام قازاقتىڭ «جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت, نۇرى تاسىسىن» دەگەن اتالى ءسوزى وسىنداي پاراساتتى ۇلعا قاتىستى ايتىلعان بولار.
سۇلەيمەن مامەت.
باتىس قازاقستان وبلىسى.