2018 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ قازاقستاندا جۇمىس بەرۋشىنىڭ مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىنىڭ قوسىمشا 5%-ىن بەلگىلەۋ ەسەبىنەن جاڭا شارتتى-جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىن (شجج) ەنگىزۋ قاراستىرىلدى. انىقتاماسىنىڭ ءوزى ايتىپ تۇرعانداي, بۇل سالىمداردى جۇمىس بەرۋشى ەنگىزەدى, سوندىقتان ولار ازاماتتاردىڭ مەنشىگى بولمايدى جانە مۇراعا قالدىرىلمايدى.
وسىعان بايلانىستى سوڭعى كەزدەرى حالىق اراسىندا ءتۇسىنبەۋشىلىك, ودان قالا سەنىمسىزدىك ورىن الۋدا. ونىڭ سەبەبى دە بار. جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتاردىڭ كوپشىلىگى 10% مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى بولعاندىقتان, جمزج-نىڭ نە ءۇشىن ەنگىزىلەتىنىن بىلمەي دال بولۋدا. ولاردىڭ كوپشىلىگىندە جاڭا وزگەرىستەردىڭ ەنگىزىلۋىنە وراي جۇمىس بەرۋشىلەر دە جالاقىنى ءدال سول 5%-عا ازايتۋى مۇمكىن دەگەن ۇرەي بار. وسى جاعدايعا بايلانىستى ءتيىستى ورگانعا حابارلاسىپ, ماسەلەنىڭ ءمانىسىن بىلدىك.
حالىقتىڭ بۇلاي ۇرەيلەنۋى ەلىمىزدەگى ازاماتتاردىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىنىڭ ءالى دە بولسا تومەن دەڭگەيدە بولۋىنا بايلانىستى. اقپاراتتىڭ قولجەتىمدىلىگىنە قاراماستان, ەلىمىزدە سالىمشىلاردىڭ ينۆەستيتسيالىق تابىسىن ءبىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى (بجزق) الىپ وتىر دەپ ويلايتىن ادامدار دا كەزدەسەدى. مۇنداي جاڭساق پىكىر قاساقانا نيەتتەن ەمەس, زەينەتاقى مەن قارجى جۇيەسىنىڭ جۇمىسىن تۇسىنبەگەندىكتەن تۋىنداپ وتىر.
ەندى شجج ەنگىزۋ ماسەلەسىن بارىنشا قاراپايىم تىلمەن ءتۇسىندىرىپ كورەيىك. بۇگىنگى تاڭدا زەينەتاقى ءۇش بولىكتەن تۇرادى, ولار – بازالىق, ورتاق جانە جيناقتاۋشى.
بازالىق – ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ (ەتك) 50%-ى.
زەينەتاقىنىڭ بۇل ءبولىگى ەڭبەك وتىلىنە قاراماستان, زەينەتكەرلەردىڭ بارلىعىنا مەملەكەتتىك قازىنادان تولەنەدى.
ورتاق. بۇل زەينەتاقىنى 1998 جىلعا دەيىن از دەگەندە جارتى جىل ەڭبەك ءوتىلى بولعان ادامدار الادى (وعان جوو-دا وقىعان كەزەڭ دە كىرەدى). ياعني زەينەتاقىنىڭ بۇل بولىگىن 1979-1980 جىلدارى تۋعان ازاماتتار سوڭعى رەت الاتىن بولادى. زەينەتاقىنىڭ بۇل بولىگى دە بيۋدجەتتەن بەرىلەدى.
ەندى جيناقتاۋشى زەينەتاقى بولىگىنە توقتالايىق. بۇل الدەقايدا جەڭىل. جيناقتاۋشى جۇيە دەگەنىمىز, سالىمشىنىڭ ءوزى اۋداراتىن جيناق بولىگى, باسقا سوزبەن ايتقاندا 1998 جىلدان باستاپ جالاقىدان جەكە زەينەتاقى شوتىنا اۋدارىلىپ وتىراتىن, داۋلەتتى كارىلىكتى قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان 10% زەينەتاقى.
بۇدان: «زەينەتاقى ءبىر ءنارسەدەن بولسا دا جينالۋدا, وندا شجج نە ءۇشىن كەرەك؟» – دەگەن سۇراق تۋىندايدى. مۇنىڭ سىرىن انىقتاۋ ءۇشىن ورتاق زەينەتاقىعا ورالايىق. سوناۋ كەڭەس وداعى كەزىندە ءبىر زەينەتكەر ءۇشىن ءتورت ادام جۇمىس ىستەگەن. ءتورت ەڭبەككەر ءتيىستى سالىعىن تولەپ تۇرسا, ءبىر ادام قۇرمەتتى دەمالىسىنىڭ راحاتىن كورىپ وتىرعان. الايدا, ۇكىمەت قۇلاپ, داعدارىس ورىن العان كەزدە حالىقتىڭ جۇمىس ىستەيتىن ءبولىگى ايتارلىقتاي قىسقاردى, ال بۇل مەملەكەت قازىناسىنداعى ءتۇسىمگە دە اسەرىن تيگىزدى. 1998 جىلعا قاراي ءبىر زەينەتكەرگە 1,8 جۇمىسكەردەن كەلىپ وتىردى.
بۇعان قوسا, سۇراپىل سوعىستان كەيىنگى 50-60-جىلدارى بالا تۋ وتە جوعارى دەڭگەيدى كورسەتكەن بولسا, 90-جىلدارى بالا تۋ دەڭگەيى وتە تومەن كورسەتكىشكە جەتكەن. وسىعان وراي, بۇگىنگى جۇمىس ىستەيتىن جاستار (25-30 جاس) زەينەتكەرلەردى (65-75 جاس) تولىق كولەمدە قامتاماسىز ەتە المايدى, سەبەبى, جۇمىس ىستەيتىن حالىق سانى كەڭەس زامانىمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسەگە ازايعان. بىراق بۇگىندە ءبىر زەينەتكەرگە شاققاندا جۇمىس ىستەيتىن ءارى زەينەتاقى جارنالارىن ءۇزدىكسىز اۋداراتىن ادامدار سانى 90-جىلداردىڭ اياعىنا قاراعاندا, ءبىراز بولسا دا كوبەيگەن – 2,2. وسى دەرەكتەردى جانە 1998 جىلعا دەيىنگى ەڭبەك ءوتىلىنىڭ بارعان سايىن ازايىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرە كەلىپ, ورتاق زەينەتاقى بولىگىن بىرتىندەپ اۋىستىرۋ قاجەتتىلىگىنىڭ تۋىنداعانىن كورەمىز.
قازاقستان حالقىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىنىڭ بجزق-نىڭ ۇلگىلى سالىمشىلارى ەمەس ەكەنىن ۇمىتپاعان ءجون, ولار زەينەتاقى اۋدارىمدارىن وتە سيرەك جاسايدى, نە مۇلدە جاسامايدى. بجزق-داعى 10 ميلليون شوتتىڭ ىشىندەگى بجزق-عا ءۇزدىكسىز جارنالار اۋداراتىن سالىمشىلار سانى 6,4 ميلليون ادامدى نەمەسە حالىقتىڭ جۇمىس ىستەيتىن بولىگىنىڭ 75%-ىن قۇرايدى. قالعان بەلسەندى, بىراق جارنا اۋدارمايتىن تۇرعىندار دا (ال ول 3,5 ميلليوننان اسادى) زەينەت جاسىنا تولعاننان كەيىن «لايىقتى» زەينەتاقىسىن العىسى كەلەدى.
سوندىقتان, جان-جاقتى ەسەپتەپ, حالىقارالىق تاجىريبەنى يگەرگەننەن كەيىن عانا زاڭناماعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. ونىڭ ىشىندە بازالىق زەينەتاقى دا بار. 2018 جىلدان باستاپ 10 جىل جانە ودان از ءوتىلى بولعان نەمەسە ءوتىلى مۇلدەم بولماعان جاعدايدا زەينەتاقى مولشەرى ەتك-نىڭ 50%-نا تەڭ بولادى. ول ءاربىر كەلەسى تولىق جىل ءۇشىن 2%-عا ۇلعايىپ وتىرادى. ياعني 20 جىلدىق ءوتىل بولعاندا, بازالىق زەينەتاقى 70%, 30 جىل بولعاندا – 90%, ال ءوتىل 35 جىل جانە ودان دا كوپ بولعاندا 100% ەتك-نى قۇرايتىن بولادى. بۇعان قوسا ءوتىل ەڭبەك كىتاپشاسىنداعى جازبالارمەن عانا ەمەس, بجزق-عا تۇراقتى اۋدارىلعان زەينەتاقى جارنالارىمەن دە راستالۋى ءتيىس.
زەينەتاقىنىڭ جالپى سوماسىنا جۇمىس بەرۋشى ەسەبىنەن ءتولەنەتىن جارنالار دا قوسىلۋى ءتيىس. جۇمىس بەرۋشىنىڭ جاڭا 5% مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىنىڭ باستى ارتىقشىلىعى مىنادا: جۇمىس بەرۋشى وسى جارنالاردى اۋداراتىن زەينەتكەر (5 جىل جانە ودان دا كوپ ءوتىلى بولعاندا) ءوزىنىڭ شارتتى زەينەتاقى شوتىنداعى قاراجاتى تاۋسىلسا دا, وسى قۇرامداۋىشتاعى زەينەتاقىنى ءومىر بويى الاتىن بولادى. جيناقتار مۇراعا قالدىرىلمايتىن بولعاندىقتان, جۇيەدەن كەتكەن (قايتىس بولعان/باسقا جاققا كەتكەن) ادامداردىڭ جيناقتارى باسقا پۋلعا قاتىسۋشىلاردىڭ شوتتارىنا بولىنەدى.
شجج ۇلگىسى ەكسپەريمەنت ءۇشىن جاسالعان جاڭا ۇلگى ەمەس. بۇل – شۆەتسيا, نورۆەگيا, لاتۆيا سەكىلدى جانە ت.ب. باتىس ەلدەرىندە تولىققاندى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان زەينەتاقى ۇلگىسى.
زەينەتاقى جۇيەسى ۇزدىكسىز دامىپ وتىرادى. قازاقستاننىڭ زەينەتاقى ۇلگىسىندە ءۇش تاراپتىڭ: مەملەكەتتىڭ, جۇمىس بەرۋشى مەن سالىمشىنىڭ قاتىسۋى ءجانە ولاردىڭ مۇددەلى بولۋى كوزدەلگەن. مەملەكەت زەينەتاقىنىڭ بازالىق دەڭگەيىنە, زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ ساقتالۋ كەپىلدىگىنە جانە بجزق-نىڭ قىزمەتىنە جاۋاپ بەرەدى. جۇمىس بەرۋشىگە جانە بارىمىزگە مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىن ۋاقتىلى ءارى تولىق اۋدارۋ مەن قىزمەتكەردىڭ شارتتى-جيناقتاۋشى شوتتارىن تولىقتىرۋ جاۋاپكەرشىلىگى جۇكتەلگەن. ويتكەن, بۇل – ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»