*استانانىڭ وركەندەۋى – قازاقستاننىڭ وركەندەۋى
ءسانى مەن سالتاناتى جاراسىپ, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ايبارى مەن ايدىنىنا اينالعان استانا تورتكۇل دۇنيە تۇگەل تانىعان بەيبىتشىلىك پەن ىزگىلىك ورداسىنا اينالدى. بۇگىندە ەلوردامىز قاي سالادا بولماسىن سەرپىندى دامىپ كەلەدى. استانادا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان تۇبەگەيلى دامۋ جەتىستىكتەرى الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ نازارىنان تىس قالمادى. ءححى عاسىردىڭ مەگاپوليسى رەتىندە قالامىزدىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى الەمدىك ساراپشىلاردىڭ لايىقتى باعاسىنا يە بولۋدا. جاقىندا «Moody’s Investors Service» اتتى دۇنيەجۇزىنىڭ جەتەكشى رەيتينگتىك اگەنتتىگى ەلوردامىزعا ۆاا3 كرەديتتىك رەيتينگىن ۇسىندى. ياعني, باس قالامىز الەمنىڭ بارسەلونا, ىستانبۇل, مادريد سياقتى قالالارىمەن بىردەي وسى جوعارى رەيتينگكە يە بولدى.
مەملەكەت باسشىسى اتاپ كورسەتكەندەي, ەلوردا سوڭعى جىلدارى ەل ەكونوميكاسىنىڭ لوكوموتيۆىنە اينالدى. جىل سايىن بارلىق باعىتتار بويىنشا كورسەتكىشتەرىن جاقسارتا وتىرىپ, 2015 جىلى استانا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيى بويىنشا وڭىرلەر اراسىندا كوش باستادى. وتكەن جىلى جالپىوڭىرلىك ءونىم بۇرىنعى جىلمەن سالىستىرعاندا 5 پايىزعا ارتتى. ەلوردانىڭ رەسپۋبليكالىق كولەمدەگى ۇلەسى 10 پايىز نەمەسە 4,5 تريلليون تەڭگەنى قۇرادى. باس قالاداعى جان باسىنا شاققانداعى ءىجو كولەمى رەسپۋبليكا بويىنشا ورتا كورسەتكىشتەن 2 ەسە اسىپ, 5,2 ميلليون تەڭگەگە جەتتى.
بۇگىندە استانانىڭ تازا پايداسى 200 ميلليارد تەڭگەدەن استى. ءسويتىپ, وتكەن جىلدان باستاپ استانا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ءتورت دونورىنىڭ بىرىنە اينالدى. ياعني, ەلوردانىڭ تابىسى ءوزىنىڭ قاجەتىن وتەۋدەن ارتىپ, وزگە ءوڭىرلەردىڭ ەكونوميكاسىن كوتەرۋگە جۇمسالاتىن بولدى. 2015 جىلى ەلوردانىڭ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە اۋدارعان قارجىسى 850 ميلليارد تەڭگەدەن اسىپ, 2014 جىلعى كورسەتكىشتەن 11 پايىزعا ءوستى. بۇل رەتتە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە كەلىپ تۇسكەن جوسپاردان تىس تۇسىمدەردىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى ءبىزدىڭ قالامىزعا تيەسىلى.
قازىرگى تاڭدا استانانىڭ الدىندا تۇرعان باستى مىندەت – قالانىڭ وسىناۋ دامۋ ۇردىسىنەن تايماي ىلگەرى باسىپ, الەمنىڭ ۇزدىك شاھارلارىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋ. ول ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە بيزنەس ورتانىڭ سەنىمىنە كىرىپ, ولاردىڭ ينۆەستيتسيالىق الەۋەتىن يننوۆاتسيالىق جوبالارعا تارتۋ قاجەت. سوندىقتان دا, قاناتىن كەڭگە جايىپ كەلە جاتقان باس قالامىزعا مولىنان ينۆەستيتسيا تارتۋ ماسەلەسى ارقاشان وزەكتى بولىپ وتىر. بۇل ماسەلە ۇكىمەتتىڭ جانە قالا اكىمدىگىنىڭ نازارىنان تىس قالىپ كورگەن جوق. وسى ماقساتپەن سوڭعى جىلدارى استانا ەكونوميكالىق فورۋمى شەڭبەرىندە تۇراقتى تۇردە «استانا ينۆەست» حالىقارالىق ينۆەستيتسيالىق فورۋمىن وتكىزۋ داستۇرگە اينالعان. كۇنى كەشە عانا ەلباسىنىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن ءىح اەف شەڭبەرىندەگى كەزەكتى «استانا ينۆەست» حالىقارالىق ينۆەستيتسيالىق فورۋمى تابىسپەن ءوتتى.
مىنە, وسىنداي ماقساتتى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە مەجەلەگەن اسۋلار جۇيەلى تۇردە الىنىپ كەلەدى. ءوتكەن جىلى ەلورداعا تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى 773 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. بۇل 2014 جىلعى كورسەتكىشكە قاراعاندا 15 پايىزعا ارتىق. سوڭعى ۋاقىتتا ەلورداداعى يندۋستريالىق پاركتە 28 جاڭا جوعارى تەحنولوگيالىق ءوندىرىس ىسكە قوسىلىپ, 800 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. جالپى, №1 يندۋستريالىق پارك اۋماعىندا جالپى قۇنى 187,5 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 62 ينۆەستيتسيالىق جوبا ءىس-جۇزىنە اسىرىلدى. وسى كاسىپورىنداردىڭ بيۋدجەتكە ءتولەگەن سالىقتارىنىڭ ەسەبىنەن پارك ينفراقۇرىلىمى قۇرىلىسىنا جۇمسالعان قارجى تولىعىمەن اقتالدى.
قالا اكىمدىگىنىڭ جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىپ كەلە جاتقان قىزمەتىنىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ بولىپ تابىلادى. بۇگىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ استاناداعى جالپىوڭىرلىك ونىمدەگى ۇلەسى 62 پايىزدى قۇراپ وتىر. بۇل ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىنىڭ ىشىندەگى ەڭ جوعارعى كورسەتكىش. ۇستىمىزدەگى جىلى ەلوردادا قىزمەت ەتەتىن شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى 105 مىڭعا جەتتى. 2010 جىلدان باستاپ استانادا شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە ماقساتتى قارجىلىق كومەك كورسەتۋ قولعا الىندى. وسى كەزەڭدە «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى اياسىندا ورتا جانە شاعىن بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ جالپى قۇنى 84,7 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 480 جوباسىنا قارجىلاي كومەك كورسەتىلدى. ونىڭ ىشىندە 2015 جىلى جالپى قۇنى 12,1 ميلليارد تەڭگەنىڭ 67 جوباسى ماقۇلداندى. بۇل ەلوردادا شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا قوسىمشا سەرپىن بەرمەك.
جىل سايىن ەلوردانىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى الەۋمەتتىك سالانى دامىتۋعا دا جان-جاقتى مۇمكىندىكتەر جاسالۋدا. 2016 جىلى استانادا تۇراتىن 3 – 6 جاس ارالىعىنداعى بالالاردىڭ 84,5 پايىزى مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەمەن قامتىلدى. بۇل ماسەلەنى كەشەندى ءتۇردە شەشۋگە بەتبۇرىس جاسالۋدا. جىل سايىن قالادا كوپتەگەن بالاباقشالار پايدالانۋعا بەرىلەدى. سونىمەن بىرگە, ەلورداداعى بالا تۋ مەن كوشى-قون دەڭگەيى دە جوعارى. كۇن سايىن ەلوردادا 60 ءسابي ومىرگە كەلىپ, مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەكەمەلەرىنە 90 – 100 بالا كەزەككە تۇرادى ەكەن. 2015 جىلى قالامىزدا 10 جاڭا بالاباقشا پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇگىندە استانادا 188 مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەكەمەسى جۇمىس ىستەيدى. ولاردا 34 مىڭنان استام ءبۇلدىرشىن ءبىلىم جانە تاربيە الۋدا. بيىل ەلوردادا العاش رەت كەزەكتە تۇرعان بۇلدىرشىندەرگە 8 مىڭعا جۋىق جاڭا ورىن بەرىلمەك. جىل سايىن ەلوردادا جالپى ءبىلىم بەرۋ مەكتەپتەرىنىڭ سانى دا ارتىپ وتىر. 2014 جىلى قالادا 88 مەكتەپ بولسا, بيىلعى وقۋ جىلىندا ولاردىڭ سانى 94-كە جەتتى. جاڭا مەكتەپتەردى پايدالانۋعا بەرۋ ەسەبىنەن ەلوردادا وتكەن جىلى 3 اۋىسىمدىق وقۋ جۇيەسى تۇبەگەيلى جويىلدى.
قازىر ەلوردادا 870 مىڭنان استام تۇرعىن بار. قالا حالقىنىڭ سانى جىل سايىن 20 مىڭعا ارتۋدا. وسىعان بايلانىستى قالا حالقىنا مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ بارىسىندا ەمدەۋ مەكەمەلەرىنە تۇسەتىن سالماق جوعارى. قالالىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى ورىن العان وسى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن كەشەندى ءىس-شارالار قابىلداپ, جۇزەگە اسىرۋدا. وتكەن جىلى استانادا 5 ءىرى زاماناۋي دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەسى اشىلدى. جەدەل مەديتسينالىق جاردەم قىزمەتىن جاڭعىرتۋ ماقساتىندا ناقتى شارالار ءىس-جۇزىنە اسىرىلدى. بۇگىندە استانادا جەدەل جاردەم بريگاداسىنىڭ كەلۋ ۋاقىتى 10 مينۋتتىق مەجەدەن اسپايدى.
جىلدان-جىلعا قاناتىن كەڭگە جايىپ, ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ورتالىعى بولىپ سانالاتىن استانا جالپىعا ورتاق ەڭبەك قالاسىنا اينالۋدا. وتكەن جىلى ەلوردادا 18 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. سوڭعى جىلدارى جوعارى كاسىبي كادرلاردى ەڭبەككە جۇمىلدىرعان جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋى ناتيجەسىندە ەلورداداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 4,6 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. بۇل رەسپۋبليكالىق ورتاشا كورسەتكىشتەن دە تومەن. قازىر جۇمىسسىز جۇرگەندەر رەتىندە 1898 ادام تىركەلسە, ەڭبەكپەن قامتۋ ورتالىعىنا تىركەلگەن بوس ورىندار سانى 2315 جۇمىس ورنىن قۇرايدى.
وسى رەتتە ەرەكشە اتاپ وتەتىن ماسەلە, ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىنە دايىندىق ەلوردانىڭ تۇتاستاي ەكونوميكالىق دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرۋدە. بۇگىن كورمەگە دايىندىق قىزۋ قارقىنمەن جۇرگىزىلۋدە. مىنە, وسىنداي تاريحي ءىرى جوبالاردىڭ ءناتيجەسىندە ەلوردانىڭ تىنىس-ءتىرشىلىگىنىڭ بارلىق سالالارىنا يننوۆاتسيالار بەلسەندى تۇردە ەنگىزىلۋدە. استانادا ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت, كولىك جۇيەسى سالالارىندا «اقىلدى قالا» قاناتقاقتى جوبالارى ءىس جۇزىنە اسىرىلۋدا. ەلوردانىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن كەشەندى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا – تكقج باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلدى. تكقج باعدارلاماسىنىڭ ماقساتى – ەلوردا تۇرعىندارى مەن قوناقتارىنىڭ قاۋىپسىزدىك دەڭگەيىن ارتتىرۋ, قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ جانە قالاداعى جاعدايلاردىڭ ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە مونيتورينگ جۇرگىزۋ بولىپ تابىلادى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»