قازاقستاندا 2010 جىلدان باستاپ باسەكەگە قابىلەتتى, قازىرگى زامانعى وڭدەۋ ونەركاسىبىن قالىپتاستىرۋعا, ەل ەكونوميكاسىنىڭ شيكىزات رەسۋرستارىنا تاۋەلدىلىگىن ازايتۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. الەمدىك ەكونوميكاداعى سوڭعى جىلداردا ورىن العان كەلەڭسىز ۇردىستەردى تالداۋ كورسەتكەندەي, بۇل باعدارلاما ءوزىنىڭ ءتيىمدى جانە دەر كەزىندەگى شەشىم ەكەنىن دالەلدەپ وتىر.
ماسەلەن, باعدارلامانىڭ تەك ءبىرىنشى بەسجىلدىعى ىشىندە (2010-2014 جىلدارى) جالپى 3 تريلليون تەڭگەنى قۇرايتىن 770 جوبا ىسكە قوسىلىپ, 75 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورىندارى قۇرىلدى. بۇرىن ەلىمىزدە شىعارىلماعان 500-دەن استام مۇلدەم جاڭا ءونىم تۇرلەرىنىڭ ءوندىرىسى يگەرىلدى.
اتقارىلعان جۇمىستىڭ ءناتيجەسىندە وڭدەۋ سالاسى ءونىمىنىڭ كولەمى 5 جىل ىشىندە 27 پايىزعا ۇلعايدى. وڭدەۋ سەكتورىنىڭ ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ جالپى كولەمىندەگى ۇلەسى 0,6 پايىزعا ارتتى. ءبىر جاعىنان العاندا, بۇل شامالى عانا ءوسۋ بولىپ كورىنەدى. الايدا, بىزدە ءوندىرۋ سالالارى ءداستۇرلى جوعارى قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرۋ قاجەت. سوندا ءبىزدىڭ ءوندىرۋ سالالارىمەن سالىستىرعاندا, وڭدەۋ سەكتورىن ساقتاپ قانا قويماي, ونىڭ ىلگەرى دامۋ قارقىنىن قامتاماسىز ەتكەنىمىز انىقتالا تۇسەدى.
تۇتاس العاندا, يندۋستريالاندىرۋ داعدارىستىڭ ىقپالىن السىرەتۋگە جانە وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ۇلتتىق جالپى ءونىمنىڭ وڭ ءوسۋ قارقىنىن ساقتاپ قالۋعا مۇمكىندىك بەردى. ال شيكىزاتتى ەكسپورتتاۋشى كوپتەگەن جەتەكشى ەلدەردە جالپى ىشكى ءونىمنىڭ تومەندەگەنى بايقالادى.
يندۋستريالاندىرۋدىڭ ءبىرىنشى بەسجىلدىعىن جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە «جوبالىق ۇستانىم» پايدالانىلدى. ويتكەنى, ءوندىرىستىڭ قانداي سالالارىن جانە قاي وڭىرلەردە دامىتۋ قاجەت ەكەندىگىن انىقتاۋ قاجەت ەدى. ەكىنشىدەن, يندۋستريالاندىرۋ ءۇشىن زاڭنامالىق بازا جاساۋ, قوعامنىڭ مەنتاليتەتىن وزگەرتۋ قاجەت بولدى.
2015 جىلى نەگىزگى سىرتقى جاعدايلار ەلەۋلى وزگەرىپ, ولار ءوڭىرلەردىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىنا كەلەڭسىز ىقپال ەتتى. بۇلاردىڭ قاتارىندا مىناداي فاكتورلار بار:
بىرىنشىدەن, ءىرى تۇتىنۋشى ەلدەردىڭ (ەۋروايماق ەلدەرى, قىتاي, رەسەي) دامۋ قارقىنى باياۋلاۋىنا بايلانىستى الەمدىك ەكونوميكانىڭ كولەمى شەكتەلدى. وسىنىڭ سالدارىنان الەمدىك ەكونوميكانىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمى قىسقارادى. يمپورتتاۋشىلار نارىعىنىڭ قاجەتتىلىكتەرى ازايدى.
بۇعان قوسا, قور نارىعىنىڭ تومەندەۋى تاۋار بيرجالارىنداعى باعا كونيۋنكتۋراسىنا ەلەۋلى اسەر ەتتى. بۇل قازاقستاننىڭ ەكسپورتتايتىن ونىمدەرىنە الەمدىك باعانىڭ تومەندەۋىنە الىپ كەلدى. مۇنايعا باعانىڭ تۇبەگەيلى تومەندەۋى مۇناي وڭدەۋدى, سونداي-اق ءوندىرۋ ونەركاسىبى ءۇشىن ماشينالار مەن جابدىقتار ءوندىرىسىن دامىتۋعا كەرى اسەرىن تيگىزدى.
ەكىنشىدەن, رەسەي ءرۋبلىنىڭ كۇرت دەۆالۆاتسياسى وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ باعاعا باسەكەلىك قابىلەتتىلىگىنە تەرىس ىقپال ەتتى. رەسەيلىك ونىمدەردىڭ نەعۇرلىم تومەن باعا يمپورتى ىشكى جانە سىرتقى نارىقتا قازاقستاندىق ونىمگە سۇرانىستىڭ قىسقارۋىنا الىپ كەلدى.
ۇشىنشىدەن, وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ ينۆەستيتسيالارعا قولجەتىمدىلىگىنىڭ قىسقارۋى تەڭگەنىڭ ءوتىمدىلىگىن ازايتتى. ناتيجەسىندە تەڭگە «ەركىن اينالىمعا» ءتۇستى.
تورتىنشىدەن, قازاقستاننىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋى باسەكەنى دامىتۋ جانە وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەرىن تىكەلەي مەملەكەتتىك قولداۋدى شەكتەۋ بويىنشا بەلگىلى ءبىر ءمىندەتتەمەلەر قابىلداۋىنا الىپ كەلدى.
وسى ايتىلعان جاعدايلارعا بايلانىستى مەملەكەت باعدارلامانىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىندا باسىم سالالاردى دامىتۋ جونىندە جاڭا ارەكەتتەر جاساپ, جۇيەلى شارالارعا باسا نازار اۋداردى.
ۇكىمەت باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جاڭا باسىمدىقتارىن ايقىندادى. ولاردى شارتتى تۇردە ەكى توپقا بولۋگە بولادى:
ءبىرىنشى توپتاعىلار قاتارىندا دامۋ الەۋەتى مول, وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ التى سالاسىن, اتاپ ايتقاندا مۇناي وڭدەۋ جانە مۇناي حيمياسى, حيميا ونەركاسىبى, ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسى, ماشينا جاساۋ, قۇرىلىس ماتەريالدارى, مەتاللۋرگيا سالالارىن ايتۋعا بولادى.
ەكىنشى توپ – بۇل جاڭا سالالارداعى يننوۆاتسيالىق جوبالار. اتاپ ايتقاندا, ۇيالى جانە مۋلتيمەديالىق تەحنولوگيالار, نانو جانە عارىش تەحنولوگيالارى, روبوت تەحنيكاسى, گەندىك ينجەنەريا, جاڭعىرتىلاتىن ەنەرگەتيكا.
تۇتاس العاندا, باعدارلامانىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعى باستالعالى بەرى جالپى 815 ملرد. تەڭگە ينۆەستيتسيالار كولەمىمەن 128 جوبا ىسكە قوسىلىپ, 10 مىڭنان استام جۇمىس ورىندارى اشىلدى.
ىسكە قوسىلعان جوبالاردىڭ نەعۇرلىم كوپتىگى جونىنەن وڭتۇستىك قازاقستان (27 جوبا), سولتۇستىك قازاقستان (15 جوبا) جانە اقمولا (11 جوبا) وبلىستارىن, تارتىلعان ينۆەستيتسيالار كولەمى جاعىنان پاۆلودار (453,5 ملرد.تەڭگە), اقتوبە (82,8 ملرد.تەڭگە) وبلىستارىن جانە استانا قالاسىن (63,9 ملرد. تەڭگە), ال قۇرىلعان جۇمىس ورىندارى جاعىنان وڭتۇستىك قازاقستان جانە پاۆلودار (2 مىڭ ادامنان), اقتوبە (1300 ادام) وبلىستارىن ايتۋعا بولادى.
سونىمەن بىرگە, تاريحي قالىپتاسقان ونەركاسىپتىك الەۋەتتىڭ بولۋى ناتيجەسىندە يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىن بەلسەندى جۇزەگە اسىرۋىن ەسكەرسەك, بۇگىنگى تاڭدا قاراعاندى, شىعىس قازاقستان جانە پاۆلودار وبلىستارى ەلدىڭ وڭدەۋ ونەركاسىبىندە كوشباسشىلىق ءرولىن ساقتاپ وتىر.
جوعارى دامۋ الەۋەتى بار ەكەندىگىنە قاراماستان, وڭدەۋ سەكتورى قىزىلوردا, ماڭعىستاۋ ءجانە باتىس قازاقستان وبلىستارىندا ازىرشە جەتكىلىكسىز دامىعان.
ەكىنشى بەسجىلدىقتا جوبالاردى ىرىكتەۋ كەزىندە ولاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى دەڭگەيىنە, تەحنولوگيالىق تۇرعىدان جانە ساپالى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ بويىنشا جوعارى تالاپتار قويىلۋدا. وسىنداي تالاپتارعا ساي كەلەتىن جوبالار دا بار. بۇلار – پاۆلودار وبلىسىندا بوزشاكول تاۋ-كەن بايىتۋ كومبيناتى (قۇنى – 430 ملرد. تەڭگە, 1,5 مىڭ جۇمىس ورنى), اتىراۋ وبلىسىندا پوليمەر ءونىمىنىڭ ءوندىرىسى (قۇنى – 16,5 ملرد. تەڭگە, 371 جۇمىس ورنى), استانا قالاسىندا GEVO ديزەل قوزعالتقىشتارىنىڭ ءوندىرىسى (قۇنى – 8,3 ملرد. تەڭگە, 87 جۇمىس ورنى), قاراعاندى (قۇنى – 7,3 ملرد. تەڭگە, 150 جۇمىس ورنى) جانە الماتى (قۇنى – 3,7 ملرد. تەڭگە, 120 جۇمىس ورنى) وبلىستارىنداعى فارماتسەۆتيكالىق زاۋىتتار; الماتى وبلىسىنداعى اليۋميني پروفيلىنىڭ ءوندىرىسى (قۇنى – 2,8 ملرد. تەڭگە, 250 جۇمىس ورنى).
تەك وسى التى جوباعا بارلىق ينۆەستيتسيالاردىڭ جارتىسىنان كوبى جانە بارلىق قۇرىلعان جۇمىس ورىندارىنىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى تيەسىلى.
اعىمداعى جىلى ەل ءوڭىرلەرىندە 800 ملرد. تەڭگەنىڭ 120 جوباسىن ىسكە قوسىپ, 14 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن اشۋ جوسپارلانىپ وتىر.
سونىمەن بىرگە, باعدارلامانىڭ ىسكە اسىرىلۋىن تالداۋ كورسەتكەندەي, يندۋستريالاندىرۋ ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋمەن اينالىساتىن ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندار ەسكەرۋى ءتيىس بىرقاتار پروبلەمالار بار.
ءبىرىنشى. ىسكە قوسىلعان جوبالاردىڭ بارلىعى بىردەي قاجەتتى جۇكتەۋ دەڭگەيىنە شىقپاعان. جەكەلەگەن جوبالار وڭىرلەردىڭ يندۋستريالىق الەۋەتىن ارتتىرۋعا, سالىق بازاسىن كەڭەيتۋگە جانە حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋعا تولىق كولەمدە ۇلەس قوسپاي وتىر.
ەكىنشى. وبلىستاردىڭ اراسىندا, سول سياقتى وڭىرلەر ىشىندە – قالالار مەن اۋداندار اراسىندا جوبالاردىڭ بىركەلكى ىسكە اسىرىلمايتىنى بايقالادى.
ماسەلەن, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 27 جوبا نەمەسە ولاردىڭ بەستەن ءبىر بولىگى ىسكە قوسىلسا, باتىس قازاقستان وبلىسىندا نەبارى 2 جوبا, الماتى جانە قوستاناي وبلىستارىندا 4 جوبادان عانا ەنگىزىلگەن.
الداعى ۋاقىتتا اتالعان تەڭسىزدىكتەر ازاماتتاردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ سالاسىندا, ءوڭىرلەردىڭ سالىق بازاسىن دامىتۋدا, وڭىرلەر ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتىلىعى مەن ورنىقتىلىعىن ارتتىرۋدا پروبلەمالاردىڭ تۋىنداۋىنا الىپ كەلۋى مۇمكىن.
ءۇشىنشى. استانا قالاسىندا جانە اقمولا وبلىسىندا ونەركاسىپ نەعۇرلىم جوعارى قارقىنمەن دامىسا (ورتاشا ەسەپپەن جىلىنا 8-9%), ماڭعىستاۋ جانە جامبىل وبلىستارىندا ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ ءوسۋ قارقىنى تومەن بولدى (جىلىنا 1%-دان كەم), ال قوستاناي جانە قىزىلوردا وبلىستارىندا قارقىننىڭ تومەندەگەنى بايقالادى.
سوندىقتان, يندۋستريالاندىرۋدى جۇرگىزۋگە جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگاندارعا, ونىڭ ىشىندە اتالعان وڭىرلەردىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارىنا ونەركاسىپكە ينۆەستيتسيالاردى بەلسەندى تارتۋدى قامتاماسىز ەتۋ, ءتيىمدى, باسەكەگە قابىلەتتى جانە ەكسپورتتاۋعا باعىتتالعان جاڭا ءوندىرىستەردى ىسكە اسىرۋ بويىنشا شارالار كەشەنىن تۇجىرىمداۋ قاجەت.
سونىمەن بىرگە, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا قازاقستاندا 10 ارنايى ەكونوميكالىق ايماق (اەا) قۇرىلدى. بۇلار وتاندىق ونەركاسىپكە شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار مەن قازىرگى زامانعى تەحنولوگيالاردى تارتۋ ءۇشىن نەعۇرلىم قولايلى الاڭدار بولۋى ءتيىس.
بۇگىنگى تاڭدا سەگىز اەا ينفراقۇرىلىمى تولىق اياقتالدى نەمەسە اياقتالۋ كەزەڭىندە. قازىردىڭ وزىندە ولاردا 149 جوبا ىسكە اسىرىلدى, 524 ملرد. تەڭگەنىڭ ينۆەستيتسيالارى جۇمسالىپ, 11 مىڭعا جۋىق جۇمىس ورىندارى قۇرىلدى. بۇل جوبالار قازىرگى ۋاقىتتا 939 ملرد. تەڭگەنىڭ ءونىمىن شىعاردى.
الايدا, قولدانىستاعى اەا الەۋەتى قازىرگى كەزدە تولىق كولەمدە جۇزەگە اسىرىلماعان. ماسەلەن, جوسپارلانعان 438 جوبانىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى عانا ەنگىزىلگەن. وسىلايشا, ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندارعا وسى باعىتتا ءالى كوپ جۇمىس اتقارۋ كەرەك.
بۇل رەتتە, مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, اەا شەڭبەرىندە Samsung, Bayer, BASF, Toshiba سياقتى الەمدىك برەندتەرمەن ىنتىماقتاسۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا نازار اۋدارۋ قاجەت. ويتكەنى, وسىنداي كومپانيالار ەلگە ىلگەرى تەحنولوگيالاردى الىپ كەلۋى ءمۇمكىن.
ونەركاسىپكە ينۆەستيتسيالاردى تارتۋدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى جولى يندۋستريالىق ايماقتار بولىپ تابىلادى. ولاردىڭ اياسىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە وزدەرىنىڭ جوبالارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن دايىن ينفراقۇرىلىمى بار وندىرىستىك الاڭدارعا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرىلەدى. بۇل شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ كاسىپكەرلىك بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ, سونداي-اق وندىرىستىك الاڭداردى دايىنداۋ, كوممۋنيكاتسيالىق جەلىلەر سالۋعا جۇمسايتىن كۇردەلى قارجى شىعىنىن ازايتۋ ءۇشىن ءتيىمدى قۇرال بولىپ تابىلادى.
سوڭعى جىلدارى ەل وڭىرلەرىندە يندۋستريالىق ايماقتاردى قۇرۋعا ەداۋىر قاراجات ءبولىندى. بۇگىنگى تاڭدا وسىنداي 14 يندۋستريالىق ايماق الماتى, قىزىلوردا, شىعىس قازاقستان, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا جۇمىس ىستەيدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ ءۇشىن, اسىرەسە, ەلدىڭ ءىرى ونەركاسىپتىك كاسىپورىندارى توڭىرەگىندە ينفراقۇرىلىمدار قۇرۋ تۋرالى تاپسىرماسىن ەسكەرىپ, باسقا ءوڭىرلەردە وسى باعىتتاعى جۇمىستى جانداندىرۋ قاجەت.
جالپى, وڭىرلەردىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋى بويىنشا قىزمەتىن تالداۋ, ولاردىڭ كەيبىرى وسى باعىتتاعى الەۋەتىن ەداۋىر ارتتىرعاندىعىن كورسەتتى. ماسەلەن, استانا قالاسى, قوستاناي, اتىراۋ جانە اقمولا وبلىستارىنىڭ ءوز كورسەتكىشتەرىن جاقسارتقانى بايقالادى.
سونىمەن بىرگە, قىزىلوردا, باتىس قازاقستان جانە الماتى وبلىستارىندا بۇل جۇمىس جەتكىلىكسىز جۇرگىزىلۋدە.
الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, ءبىلىم بەرۋ جانە عىلىمي مەكەمەلەردى, كاسىپورىنداردى, زەرتتەۋ ورتالىقتارىن قامتيتىن قاجەتتى ينفراقۇرىلىم جاسالعان جاعدايدا, سول وڭىرلەر نەعۇرلىم سەرپىندى يننوۆاتسيالىق دامۋعا قول جەتكىزەدى.
بۇل باعىتتاعى جۇمىس ءتيىستى ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جانە وڭىرلەر اكىمدەرىنىڭ قىزمەتىندە باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى بولۋى ءتيىس. ويتكەنى, تالداۋ كورسەتكەندەي, بۇگىنگى تاڭدا ءبىرقاتار وڭىرلىك جوعارى وقۋ ورىندارىندا جاڭا يدەيالار مەن ءازىرلەمەلەردى دامىتۋ جانە ءتاجىريبەدەن وتكىزۋ ءۇشىن تەحنوپاركتەر, زەرتتەۋ زەرتحانالارى جانە باسقا دا بازالار جوق.
قورىتىندىلاي كەلە, يندۋستريالاندىرۋعا باسقا بالاما جوق ەكەندىگىن اتاپ ايتقىمىز كەلەدى. وزىق وتىز ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ ءۇشىن ءبىلىم مەن جاڭا تەحنولوگيالار ەكونوميكاسىنا كوشۋىمىز قاجەت.
يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق ساياساتتى ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىراتىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, سونداي-اق جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ الدىندا جوعارىدا ايقىندالعان پروبلەمالار مەن باسىمدىقتاردى ەسكەرىپ, ءوز جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ مىندەتى تۇر.
بىزگە تەك ەكونوميكامىزدىڭ قۇرىلىمىن جاقسارتۋعا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار وڭىرارالىق تەڭسىزدىكتەردىڭ جويىلۋىنا بارىنشا ءمان بەرۋ كەرەك. وسى ءۇشىن بارلىق وڭىرلەردىڭ الەۋەتىن بارىنشا پايدالانۋدى, وڭدەۋ سەكتورىندا, يننوۆاتسيالار, لوگيستيكا جانە باسقا دا سالالاردا ساپالى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ ارقىلى حالىقتىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىن ۇلعايتۋدى قامتاماسىز ەتەتىن قازىرگى زامانعى, ءتيىمدى جانە باسەكەگە قابىلەتتى يندۋستريالىق جوبالار قاجەت.
سەرىك ايداربەكوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى اكىمشىلىگى مەملەكەتتىك باقىلاۋ
جانە اۋماقتىق-ۇيىمداستىرۋ جۇمىسى ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى