مىنەز

(اقىن ءجۇرسىن ەرماننىڭ «اسىل اجار» ولەڭدەر جيناعىنا سىن-ساراپتاما) اقىن بىتكەننىڭ اتتاپ كەتە المايتىن ەكى نارسەسى بار. ءبىرى – ۇقساستىق, ءبىرى – دارالىق. الدىڭعىسىنان اقىن بىتكەننىڭ امان قالۋى ەكىتالاي, سوڭعىسىنا اقىن بىتكەننىڭ جەتۋى ەكىتالاي. ۇلىلىققا ۇندەسۋ, «بولماسا دا ۇقساپ باعۋ» كەمشىلىك پە؟ كەرىسىنشە, ولەڭدەرىن سولاردىڭ ولشەمىمەن ولشەۋگە بولاتىن اقىن باقىتتى. «ابسۋرد!» – دەرسىز. بىراق ءجۇرسىن جىرلارىنان ابايلىق اقىل, ماحامبەتتىك مىنەز, قاسىمدىق قايسارلىق, مۇقاعاليلىق مۇڭ كورەم دەسەم, تاڭدانباڭىز... «كىم ۇقساۋعا تىرىسپايدى, دارالىعى بار ما؟» – دەرسىز. ءار اقىن وزىنشە دارا. ءجۇرسىن دارالىعى نەدە؟ ەڭ اۋەلى قاي قازاق اقىنى: «مەنى الەم قازاقتارى تۇگەل تانيدى», دەپ ماقتانا الادى؟ بۇل تەك ءجۇرسىننىڭ عانا ماڭدايىنا جازىلعان سيرەك باقىت. الەمنىڭ قاي تۇكپىرىندە بولسا دا ايتىس كورمەيتىن قازاق جوق. ايتىستى بىلگەن قازاق ءجۇرسىندى دە بىلەرى حاق. ەكىنشى دارالىعى – ەشۋاقىتتا ءجۇرسىن ولەڭدى قۋماپتى, ولەڭ ءجۇرسىندى قۋىپتى. سوندىقتان دا ونىڭ ولەڭدەرى جوسپارلى ماقساتتان تۋماي, جازباسا بولمايتىن قاجەتتىلىكتەن تۋىپتى. ءار اقىننىڭ ومىردەگى ادامدىق مىنەزىنەن ولەڭدەگى اقىندىق مىنەزى تۋسا كەرەك. ومىردە سەزىمنەن گورى سەرگەك اقىلدىڭ, ۋايىمنان گورى شەشىمتال ءىس-ارەكەتتىڭ, قاجۋدان گورى قايراتتىڭ, مۇڭنان گورى مىقتى ەرىك-جىگەردىڭ, ەشكىمگە ءسوز ۇپايىن دا, ءوز ۇپايىن دا جىبەرمەي, ەسەسىن قايتارىپ, ەسەبىن تۇگەندەپ جۇرەتىن ادام بولعاسىن با, ءجۇرسىن جىرلارى بەت قاراتپاس شىندىق, بۇلتارتپاس ءۋاج, وتكىر ءاجۋادان تۇرادى. ابايمەن ۇندەستىك. ابايمەن ۇندەسۋ دەيتىنىم – بىرىنشىدەن, اقىندىق پەن حاكىمدىكتىڭ (تەرەڭ تولعانىس, پالسافالىق ءتۇيىن, جاراتىلىس پەن تابيعاتتىڭ وزگەرمەس ۇلى زاڭدىلىعى) قاتار ءورىلىپ جاتۋى. ەكىنشىدەن, ۋداي اششى شىندىق پەن كەرمەك مىسقىلدىڭ جىمداسا كەلۋى. ۇشىنشىدەن, ءار ولەڭنىڭ اياعىندا نەگىزگى ويدى ءبىر شۋماقپەن نە ەگىز جولمەن ءتۇيىپ تاستاپ وتىرۋ. مىنە, اقىندى ابايمەن ۇندەستىرىپ تۇرعان وسى ءۇش سيپات. ەگەر «دانىشپان تەك ولگەندەر, تىرىلەر تەك پەندەلەر» دەگەن قازاقى قاعيدادان ءبىر ءسات ارىلىپ, اقىن ولەڭىنە ۇڭىلسەڭىز, بۇعان كوزىڭىز جەتەدى. ابايدى وقىعان ادام ونىڭ ءوزىن ەمەس, زامانىن, سول زامان قازاعىنىڭ سيپاتىن اينادان كورگەندەي كورمەي مە. ال ءسىز ءوز زامانداسىڭىزدىڭ بەينەسىن, قازىرگى قازاقتىڭ سيپاتىن, قازىرگى قازاق قوعامىنىڭ بەينەسىن كورگىڭىز كەلسە, ءجۇرسىندى وقىڭىز. ءجۇرسىننىڭ ءبىر ءادىسى – اتا قازاقتىڭ تەكتىلىگىن, قاسيەتىن ىزدەي وتىرا, بۇگىنگى قازاقتىڭ قاسىرەتىن اشادى. ياپىر-اي, جەتىلدىك, جەتتىك دەگەندەگى بەينەمىز وسى ما دەپ وكىنەسىڭ. «الەمدىك وركەنيەتكە جەتتىك» دەپ الاقايلاعانىڭا ۇيالاسىڭ. كەنەن بولدىق دەگەنىمىز – كەمدىك, جەتىلدىك دەگەنىمىز – جەتەسىزدىك ەكەن-اۋ دەپ وكىنەسىڭ. – جەتكىزەمىز دەپ ءجۇرىپ جولداردى ايعا. جيرەنشەنى, المايمىز الداردى ويعا. شىرت تۇكىرىپ, شاقشاسىن قاعىپ قويىپ, قاباعىمەن ىقتىرار شالدار قايدا؟   – اجال جەتسە ارىسقا جوقتاۋ ايتىپ, جەسىر قايدا جۇبانباي سولقىلداعان؟   – قارىنداستىڭ باسىنا كۇن تۋعاندا, جىگىت قايدا تابىلار تۋ تۇبىنەن؟   – قىزدار قايدا – ءماجنۇننىڭ عاشىعىنداي. كەلىن قايدا – اسپاننىڭ اشىعىنداي. بالا قايدا – ارقاردىڭ اسىعىنداي؟   – ءتۇتىنىن ساعىندىم-اۋ توبىلعىنىڭ, – تاڭدايىما تاتيدى ىستىڭ ءدامى. تەرى مەس, جەز ساماۋىر, مىس قۇمعانى, – دەگەندە, وسى زاتتاردى تابا الماي ىزدەپ ءجۇر مە؟ جوق, اقىن قازاقى مىنەز, قازاقى قاسيەت, قازاقى سالت پەن تاربيەنى ىزدەپ الاسۇرۋدا. قازاقتىڭ ىشىندە وتىرىپ قازاق ىزدەۋدەن اسقان سور بار ما. – التى الاشتىڭ ارمانىن ارقالاعان, اسىپ تۋعان اتادان قازاق قايدا؟   – قازاق ىزدەپ ءجۇرمىن مەن قازاق ىزدەپ, كۇندىز شىراق ۇستاعان ديوگەندەي. قازىرگى قازاق بەينەسىن, قازاق قالپىن, قازاق سالتىن, قازاق مىنەزىن ايتا وتىرىپ, ابايعا مۇڭ شاعادى, ونىمەن ىشتەي تىلدەسەدى, ۇندەسەدى. – اقىل – التاۋ, وي – جەتەۋ, قازىم – سەنسىڭ. جان القىمعا تىرەلدى, قولدا, بابا! – دەي وتىرا, سول بابانىڭ وزىنشە جىر توگەدى. – ءماز بولادى قازاعىڭ, ءبىرىن-ءبىرى الداسا.   – شەكپەن ءۇشىن, شەن ءۇشىن, ساتۋعا ءازىر بارشاسىن.   – اۋىلداستا ءوشى بار. اعايىندا كەگى بار.   – سالەمىن دە پاتشادان. بەرە قويماس باسقاعا. اۋىل – وعان ات-شاپان. اراق – وعان استانا.   – تاۋسىلادى ازابىڭ, ويلاپ سور مەن ازابىن. وزگەرگەنمەن زامانىڭ, وزگەرگەن جوق قازاعىڭ! – دەيدى. ءالى كۇنگە رۋ مەن جۇزدەن اسا الماي, اركىم ءوز شىققان تاۋىم بيىك بولسىن دەپ جۇرگەن بۇگىنگى اتقامىنەرلەردىڭ كۇيكىلىگىنە كۇيىنىپ: «التى الاشتىڭ نامىسىن تۇگەل جوقتار ازامات قايدا؟ – دەپ سۇراۋ سالادى. ءبىر رۋ, ءبىر ءجۇز ەمەس, كۇللى قازاقتىڭ تۋىن كوتەرگەن قايران ەرلەردىڭ جوقتاۋسىز, سۇراۋسىز قالعانىنا قامىعىپ, كوردەگى ارۋاقپەن قوسا اۋناقشىعانداي بولادى. كەنەسارىنىڭ باسىن, كەيكى باتىردىڭ, ساكەننىڭ مولاسىن, مۇستافا شوقايدىڭ سۇيەگىن جوقتايدى. ابىلاي حانعا: – ورىستىڭ دا ءتىلىن تاپقان ابىلاي, قىتايدىڭ دا جىنىن قاققان ابىلاي. دەسە, كەيكى باتىردى جوقتاپ: – قازاققا قورعان بولعان وققاعارداي, اسىنىپ الماس قىلىش تاقپاعانداي. قاراۋسىز جاتىر كەيكى ساي تۇبىندە, ۇرانداپ قالىڭ جاۋعا شاپپاعانداي.   مۇستافا شوقاي تۋرالى: – ماڭدايداعى مارعاسقا ماڭعازىمدى, ۋ بەرگەن قاسقىرداي عىپ كىم ءولتىردى؟   – تاسباۋىر ەل تالپىنىپ ىزدەمەدى-اۋ, تاعدىرىنا تاۋەلسىز تالاس ۇلدىڭ. ەلەيدى دەپ ەل قاشان ەسىل ەردى, سول بەيىتتىڭ باسىندا الاسۇردىم, – دەيدى. مولاسى جوق ساكەننەن ۇيالادى. سەن كىرمەگەن ۇيگە كىردىم-اۋ دەپ قاسىمنان, سەن جاساماعان جاس­تى جاسادىم-اۋ دەپ مۇقاعاليدان, تولەگەننەن, جۇمەكەننەن, كەڭشىلىكتەن كەشىرىم وتىنەدى. «وسەر ەلدىڭ بالاسى ءبىرىن-ءبىرى باتىر دەر», دەمەكشى ءجۇرسىن قادىرىنە جەتىپ, قاستەرلەپ تالاي قايراتكەر مەن قالامگەرگە ولەڭ ارنادى. تابىنىپ جازادى, ساعىنىپ جازادى, ەركەلەپ جازادى, ازىلدەپ جازادى. ءبارى دە جاراسىمدى, ءبارى دە كەشىرىمدى. اقىن ازاماتتى عانا ەمەس, قازاناتتى, كەر­بۇعىنى, اقبوكەندى, ۇلاردى, توبىلعىنى, ىرعايدى, بايالىشتى جوقتايدى. قايسىسىن ايتپاسىن – ارجاعىندا ۇلت تاعدىرىنا الاڭداۋ تۇرادى. – بۇلاندىنىڭ – بۇلانى جوق. قۇلاندىنىڭ – قۇلانى جوق. بۇركىتتىنىڭ – بۇركىتى جوق. تاعىلىنىڭ – تاعىسى جوق. بۇعىلىنىڭ – بۇعىسى جوق. تەڭىزىنىڭ تەرەڭى جوق. وزەنىنىڭ اعىسى جوق, – دەپ توزعان تابيعاتتى ايتسا, – ق ۇلىنىنىڭ جەلىسى جوق, قوزىسىنىڭ كوگەنى جوق, اتىمىزدىڭ تۇرمانى جوق, ايتىمىزدىڭ قۇربانى جوق, ءباتۋا جوق ىسىمىزدە, ءسوزىمىزدىڭ تۇرلاۋى جوق, – دەپ تاعى دا ازعان زاماندى تۇرشىگە تولعايدى. ءتىرى بۇعىنىڭ ءمۇيىزىن كەسىپ, كەسەلەپ قانىن ىشكەن, ءتىرى قاسقىردىڭ تەرىسىن سىپىرعان قازاق ءۇشىن كەربۇعىدان, كوكبورىدەن كەشىرىم وتىنەدى. «قازاق, قايدا باراسىڭ!» – دەيسىڭ كۇرسىنىپ. ابايدىڭ قازاق مىنەزىن سىناعان, مىنەگەن ولەڭدەرىنىڭ بار استارىندا ءاجۋا جاتۋشى ەدى. قازاق اتىنان سويلەپ وتىرعان اقىن ءبىر قاراعاندا ءوزىن دە «ولتىرە» سىناپ وتىر. – ەر تىلەۋلى كوپ ۇل سۇيگەن قازاق, باشقۇرت, تۇرىكمەننەن, قالماقتان. ءبىز باتىردىڭ ۇرپاعىمىز, – دەپ كەلەدى دە, جان باققان! – دەيدى, مىرس ەتىپ ك ۇلىپ.   – كەزىم از با مەن ايتسىن دەگەن كەزدە, قارا قىلدى قاق جارىپ ايتا الماعان.   – تالاعىم تارس ايرىلار جەرلەرىندە, ۇندەمەگەن قايتەيىن ەزدىگىمدى.   – كەزدەرىمدى قايتەيىن بۇعىپ قالعان. قىلىشىمدى قايتەيىن بوققا شاپقان.   – مويىنداۋ قانداي قيىن ءوزىڭدى-ءوزىڭ. ەزدەردىڭ ەتەكباستى ءبىرىمىن دەپ.   – ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قوسقان ۇلىتاۋدا, ءۇش ءجۇز گرامم ءىشىپ تۇردى ءۇش قازاق.   كەشەگى قازاق – بۇگىنگى قازاق. سۇمدىق كونتراست ەمەس پە.   – دوسى دا جوق سەنىسكەن, قاسى دا جوق, بار دۇشپانى – قاتىنى ۇيىندەگى.   – ەل مەن جەردىڭ تاعدىرىن نە قىلادى, تۇگەل بولسا ۇپايى ءبىر باسىنىڭ, – دەپ قازىرگى ۇرپاقتىڭ, «جاڭا قازاقتىڭ» بەينەسىن اينادان كورگەندەي كورسەتەدى. سول باياعى «كۇركىرەۋى بار, جاۋارى جوق» قازاقى مىنەز... تەگىندە, ءجۇرسىندى ەرەكشەلەيتىن دە وسى ساقپانداي سارت ەتكىزىپ قاراپ تۇراتىن مىنەزى-اۋ. وڭاشادا ءوزىڭ دە مويىنداۋعا جاسقاناتىن, بىراق بۇلتارىپ كەتە المايتىن, ءومىرى قۋىستانىپ وتۋگە ءماجبۇر ەتەتىن ءبىر شىندىقتار بولادى. سونداي شىندىقتىڭ ءبىرى – انا تۋرالى. ءيا, سەنىڭ دە, مەنىڭ دە, ونىڭ دا, كەرەكسە كۇللى قازاقتىڭ شىندىعى. – توسەگىن ەڭ سوڭعى رەت جيناعاسىن, اھ ۇرىپ, «انام-اۋ» دەپ قينالاسىڭ. قۇدىقتان سۋ اكەلە جاتقانىندا, يىقتان الىپ پا ەدىڭ يىناعاشىن؟   – سالدىراپ ەكى قارى تالعان كەزدە, قولىنان الىپ پا ەدىڭ ديىرمەنىن؟   – قولىنا سۋ قۇيىپ پا ەڭ قۇراق ۇشىپ, كەبىسىن سالىپ پا ەدىڭ كيىنگەندە؟   – سالىپ پا ەڭ بار اقشاڭدى قالتاسىنا؟   – مالىپ پا ەڭ ەكى قولىن جىلى سۋعا, الىپ پا ەڭ دۇرىس كەلىن بىلەتىن باپ؟   – قاسىندا وتىرىپ پا ەڭ ءۇنىڭ شىقپاي, مۇقاتسا ونى كەلىن قاسىن كەرىپ؟   – اناڭدى الپەشتەپ پە ەڭ الاقاندا, سوزىنە ءسوز قايتارىپ جەكىمەپ پە ەڭ؟   – تىرلىكتە جەتە الماساڭ قادىرىنە, جىلاما, كوزىڭە وندا قۇم قۇيىلسىن! جىلاماعان قايدا؟ وزەگىڭدى وكىنىش كەرنەپ, قىستىعا جىلايسىڭ. جالپى, جۇرسىندە ايەل زاتىنا دەگەن ماحاببات مولدىرەپ, سەزىمى سورعالاپ تۇرماسا دا, ناعىز قازاق ايەلىنە ءتان قاسيەت, «شىركىن, سونداي بولساشى» دەپ ارمان ەتكەن قاسيەت – «قاسىمنىڭ جارى – اقىننىڭ جارى» ولەڭىندە تاماشا ايتىلعان. وعان ءبىر ءسوز قوسۋ دا, الۋ دا مۇمكىن ەمەس. ماحامبەت مىنەز. «شامدانسام, شالقامنان تۇسەر اساۋمىن, شامىرقانسام – سىنار بولاتپىن», دەگەن ەكەن قايران ەر كەزىندە. ءجۇرسىننىڭ دە كەي جىرلارىنداعى ماحامبەت مىنەز – ورلىك, تارپاڭدىق, ءتىپتى, تەنتەكتىك مەنى تاڭداندىردى. بۇل نە؟ ەرلىك پە, الدە «الدىنان نايزا بويى جار كەلسە, جابىدايىن جالتاڭداپ, تۇسەر جەرىن قاراماس» اقكوزدىك پە؟ الدىمەن قازاعىنىڭ بەيعام تويشىلدىعىنا, جومارتتىعى – جالتاق, جاعىمپازدىققا, اقكوڭىل­دىلىگى – اقىماقتىققا, نانعىشتىعى – نامىسسىز­دىققا اينالىپ بارا جاتقانىنان شوشىنادى. – جىبىمەي مە جاراتقان جاببار ءالى. ايىرماي-اق قويدىڭ-اۋ, اق-قارانى. تاباعىڭا تۇسەتىن سىباعاڭدى. تاعى بىرەۋ قىمقىرىپ اپ بارادى.   – باسىڭا كەپ مەن ازان شاقىرايىن. باستىعىرىلىپ جاتىرسىڭ, ويان, قازاق! –دەيدى. ءارى قاراي سويلەپ تۇرعان اقىن ەمەس, قازاق دەگەن حالىق. – ەل بولامىز دەگەنسىڭ, ەركى وزىندە ەگەمەن. جۇرت بال جالاپ جاتقاندا, ۋ ىشەمىن نەگە مەن؟   – تىستەي-تىستەي ءتىلىمدى. ءتىلىم ابدەن ءتىلىندى.   – جاندايشابىڭ شارشاتتى, شاش ال دەسە, باس العان.   ماحامبەت مىنەز, قاسىم قايسارلىق, تارپاڭ­دىقتىڭ ەشبىر ارناعا سىيماي اسىپ-توگىلىپ, پوەزياداعى فورما, ۇيقاس, بۋىن, بۋناق نورمالارىن «بەلدەن باسىپ», ءتىپتى ساياسات, يدەولوگيا سىندى بوگەتتەردى تاسقىنداي بۇزىپ كەتكەن ءبىر ولەڭى «تاۋەلسىزدىك تويى» ولەڭى. اقىننىڭ عانا قيال دۇنيەسىنە سياتىن اسقاق رومانتيكا... كۇلتەگىن قاعاننىڭ كۇمبىر-كۇمبىر ءۇنى, اقتامبەردىنىڭ كۇركىرەگەن داۋىسى, بۇقار بابانىڭ كۇڭىرەنگەن كۇيزەلىسى كەلەدى قۇلاققا. ءتىرى قازاق تۇگىلى, ولگەن قازاقتى كورىنەن تۇرعىزاتىن ولەڭ عوي مىناۋ. ەرلىك, ىرىلىك, تەكتىلىك, داۋلەت... – اسپانعا شاربى بۇلتتان شاتىر تۇتتىرىپ. وتار-وتار قويىمدى, ءۇيىر-ءۇيىر جىلقىمدى, كەلە-كەلە تۇيەمدى, باتالى قۇلدارعا جايراتىپ. ءۇش جۇزگە ساۋىن ايتتىرىپ, سابا-سابا قىمىزدى سارىكەڭگىردەي اعىزىپ, كۇبى-كۇبى قىمىراندى قاراكەڭگىردەي اعىزىپ. قازاندى بۇلك-بۇلك قايناتىپ, سارالا سەرە قازىنى اقىندارىما بىلق-بىلق شايناتىپ, نەمەرە-شوبەرەلەرىمدى كەمپىرقوساقپەن ويناتىپ, قىتاي مەنەن قالماققا قوناعىمدى كۇتتىرىپ, ورىستىڭ ويناقتاعان سۇلۋلارىن ساۋلى ىنگەندەي ىڭىرانتىپ, بۋرا ساندى بۇلا جىگىتتەرىمە قىزمەت ەتكىزىپ, بەۋ, دۇنيە-اي, ايتارىن ايتىپ ولگەن اقىندا دا ارمان بار مە ەكەن. «ءىشى – التىن, سىرتى – كۇمىس ءسوز ساراسى». تەوريا تىلىمەن ايتساق, ءجۇرسىن سىرشىل ءليريزمنىڭ ەمەس, سىنشىل رەاليزيمنىڭ اقىنى دەدىك. بۇل دا شارتتى ۇعىم. بولماسا شۋماقتارى شامىرقانباسا, تۋلاماسا, بۇلا سوزدەرى سەزىمدى سىلكىمەسە, جۇرەكتى جۇلقىماسا, «جۇرەكتىڭ باسىنا ۋ توگىلگەندەي, جىلاتىپ – كۇلدىرمەسە», ساناڭدى سارساڭعا سالىپ, الدەبىر قۇپيا الەمگە شاقىرىپ سيقىرداي ارباماسا, ساعىندىرماسا, زارىقتىرماسا, ولەڭ بولماي ادىرا قالعانى دا. وقىرماندى مويىنداتاتىن دا وسى قۇدىرەت قوي. قانشا قالامگەر تۋرالى جازسام دا وسىنى قايتالاۋدان تانعان ەمەسپىن. قالامگەردىڭ ءتىلىن قۇيقالى, سۇمەلى, شوگەل ەتەتىن, تورعىنداي تورقا كوركەم ەتەتىن, جاناردى جەپ, كوزىڭدى سۋىراتىن – كونە سوزدەر بايلىعى عوي. بۇل كۇندە كوزدەن بۇل-بۇل ۇشىپ, ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنا تۇسە بەرمەيتىن ناعىز تازا قاندى قازاقى, تەكتى سوزدەر. بۇل جاعىنان ءجۇرسىن قالاي ماقتاسا دا سىيادى. تۋمىسىنان جانى قازاق, ءتىلى قازاق. ءامينا قۇرمانعاليقىزى, سىنشى الماتى