تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, بەلگىلى ارحەولوگ سايدەن جولداسباي ۇلى جايىندا
قاي كەزەڭدە بولسىن, قوعامدىق ءومىردىڭ, ونىڭ ىشىندە قوعامدىق سانانىڭ قۇرامداس ءبىر بولىگى جانە جەتەكشى ءارى قوزعاۋشى كۇشى بولىپ سانالاتىن تاريح عىلىمى قاشاندا ءوز ىشىندەگى ءارتۇرلى پىكىرلەر مەن ويلاردىڭ ءوزارا كۇرەسىمەن, باسەكەسىمەن قىزىقتى, سونىسىمەن كۇردەلى. تاريح عىلىمىنىڭ قوعامدا الاتىن ەرەكشە ماڭىزىن ەرتەرەك تۇسىنگەن دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنداعى الپاۋىت ەلدەردىڭ بيلەۋشىلەرى وعان اسا كوپ كوڭىل ءبولىپ, بىرىنشىدەن, تاريحشىلارعا ءوز بيلىكتەرىنىڭ «كيەلىلىگىن» تاريحي تۇرعىدا دالەلدەتۋگە, ەكىنشىدەن, ءوز حالقىنىڭ تاريحىن باسقالاردان جوعارى قويدىرىپ, وزدەرىنە باعىنىشتى بولعان ەلدەر مەن حالىقتاردىڭ تاريحىن تومەندەتىپ كورسەتۋگە تاپسىرمالار بەرىپ وتىرعان. ءبىز مۇنى ەلىمىزدىڭ سوڭعى 2-3 عاسىرلىق تاريحى مەن تاريحناماسىنان انىق بايقايمىز. سونىڭ سالدارىنان ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك العانىنا شيرەك عاسىر ۋاقىت بولسا دا, وتاندىق تاريحنامامىزدا «قازاقتار تەك كوشپەلى بولعان», «قازاقتاردا مەملەكەت بولماعان», «قازاقتار تەك بەرتىن كەزدە پايدا بولعان», «قازاقتاردا قالالار بولماعان» جانە تاعى باسقا وسىنداي سارىنداعى تۇجىرىمدار ايتىلىپ قالىپ ءجۇر. بۇل دەگەنىمىز وتارلىق كەزەڭدەگى ۇستەم بولعان «عىلىمي» تۇجىرىمداردىڭ سانامىزعا تەرەڭدەپ ەنگەندىگىنىڭ كورىنىسى بولسا كەرەك.
مۇنداي تۇجىرىمدارعا قازاق جۇرتىنىڭ جەكەلەگەن عالىمدارى ارقاشان دا قارسى شىعىپ, ءوز پىكىرلەرىن عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەپ وتىردى. سونداي عالىمداردىڭ ءبىرى سايدەن جولداسباي ۇلى بولاتىن. ول 1975 جىلى قورعاعان «XVI-XVIII عاسىرلارداعى قازاقتاردىڭ قىستاۋلارى مەن تۇراقتارى» اتتى كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىندا «جالعان» تۇجىرىمداردى ۇزاق جىلدارعى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە تابىلعان دەرەكتەرگە سۇيەنىپ سىنعا الادى. س.جولداسباەۆتىڭ عىلىمي جاڭالىقتارى تۋرالى ونىڭ ديسسەرتاتسيالىق جۇمىسىنا ءبىرىنشى وپپونەنت بولعان اكادەميك الكەي مارعۇلان قورعاۋ بارىسىندا بىلاي دەپ سويلەگەن ەكەن: «...بۇگىنگى كۇنگە دەيىن تاريحشىلار قازاق حالقىن تەك قانا كوشپەلى بولعان دەپ كەلسە, ديسسەرتانت بۇل پىكىردى جوققا شىعارىپ, قازاقتاردىڭ سونىمەن بىرگە, ەگىنشىلىكپەن اينالىسقانىن, وتىرىقشى ءومىر سۇرگەنىن جانە تۇراقتى مەكەندەردە تۇرعانىن دالەلدەپ وتىر».
اتاقتى اكادەميكتىڭ ايتقان سوزىنە قاراپ, س.جولداسباي ۇلىنىڭ سول جىلدارى اشقان جاڭالىقتارىن ءبىر جاعىنان, كوزسىز ەرلىك دەۋگە دە, ەكىنشى جاعىنان, عىلىمعا دەگەن ادالدىق دەۋگە دە بولادى. سەبەبى, «قازاقتار تەك قانا كوشپەلى بولعان» دەگەن ءۇستەم پىكىرلەرگە سول جىلدارى قارسى شىعۋ – ناعىز ەرلىككە تەڭ ءىس بولاتىن. س.جولداسباي ۇلىنا ءوزىنىڭ تىڭ تۇجىرىمدارىن قورعاۋدىڭ قانشاما قيىن, كۇردەلى بولعانىن قورعاعاندار عانا تۇسىنە الادى. قورعاۋ بارىسىندا قانشاما قارسى پىكىرلەر ايتىلسا دا, ىزدەنۋشى ءوزىنىڭ وڭتۇستىك قازاقستاندا, ورتالىق قازاقستاندا جۇرگىزگەن قازبا جۇمىستارىنىڭ ماتەريالدارىمەن دالەلدەر كەلتىرە وتىرىپ, ءوز تۇجىرىمدارىن قورعاپ شىعادى.
وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارىنىڭ ورتاسىندا تاريح عىلىمىنداعى قاتىپ قالعان ماڭگى مۇزدىقتاي تۇجىرىمدارعا سوققى بەرگەن س.جولداسباي ۇلى بۇگىنگى كۇندەرى عىلىمنىڭ بيىك شىڭدارىن باعىندىرىپ, تاريحشىلارىمىز بەن ارحەولوگتارىمىزدىڭ اقساقالدارىنىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, بىرنەشە قوعامدىق اكادەميانىڭ مۇشەسى, قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى ارحەولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى سايدەن جولداسباي ۇلى الماتى وبلىسىنىڭ ۇيعىر اۋدانىنداعى ۇلكەن ديقان اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدى. ول ەلگە قادىرلى وتباسى ىلىپباەۆ جولداسباي مەن ىلىپباەۆا كۇپاشتىڭ تۇڭعىشى.
كىشى ديقان اۋىلىنداعى ون جىلدىق مەكتەپتى ءبىتىرىپ, اسكەري بورىشىن وتەپ كەلگەن سوڭ, 1958 جىلى قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. ول وقىعان 1958-1963 جىلدارى قازاق تاريحىنا قاتىستى وقۋلىقتاردى ايتپاعاندا, ارنايى زەرتتەۋلەردىڭ ءوزى ماردىمسىز بولاتىن. سول ماردىمسىز ادەبيەتتەردە قازاقتاردىڭ «تەك كوشپەلى» مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقاندىعى عانا ايتىلاتىن.
س.جولداسباي ۇلىنىڭ ارحەولوگ بولۋىنا ونىڭ تاريح فاكۋلتەتىندەگى كوپ ۇستازدارىنىڭ ءبىرى – قازاقتان شىققان تۇڭعىش كاسىبي ارحەولوگ, ارحەولوگيا ماماندىعى بويىنشا العاشقى تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ءابدىماناپ ورازباەۆ كوپ ىقپال جاسايدى. ستۋدەنت س.جولداسباي ۇلى ۇستازىنىڭ ارحەولوگيا عىلىمى, قازاقستان ارحەولوگياسى جانە ونىڭ بولاشاعى جونىندەگى دارىستەرىن تىڭداپ, جاز شىعا ۇستازىمەن بىرگە ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيالارعا قاتىسادى. ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە مىناداي ءبىر جاقسى ءداستۇر بار. ول – ۋنيۆەرسيتەتتە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن پروفەسسورلاردىڭ ءبارى دەرلىك, بىرىنشىدەن, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تۇلەكتەرى بولسا, ەكىنشىدەن, ولاردىڭ ءبارى ستۋدەنتتىك جىلدارى عىلىمي ءۇيىرمەلەردىڭ بەلسەندى مۇشەلەرى بولعان. س.جولداسباي ۇلى دا ۇستازىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن ستۋدەنتتىك ۇيىرمەلەردە ارحەولوگيا تاقىرىپتارى بويىنشا عىلىمي باياندامالار جاسايدى. ونىڭ عىلىمي بايانداماسى ۇزدىك دەپ تانىلىپ, ستۋدەنتتەردىڭ وداقتىق دەڭگەيدەگى عىلىمي فورۋمىنا ۇسىنىلادى. 1962 جىلى لەنينگراد قالاسىندا وتكەن VIII بۇكىلوداقتىق ستۋدەنتتەر كونفەرەنتسياسىنا قاتىسىپ, ءوزىنىڭ العاشقى زەرتتەۋىنىڭ ناتيجەلەرىن باياندايدى.
1969-1975 جىلدارى س.جولداسباي ۇلى ناعىز ارحەولوگيالىق مەكتەپتە شىڭدالادى. ك.اقىشەۆ باسقاراتىن وڭتۇستىك قازاقستان كەشەندى ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسىنىڭ قۇرامىنداعى پالەوەتنوگرافيالىق توپقا جەتەكشىلىك ەتەدى. تۇركىستان, سوزاق وڭىرلەرىندە كوپتەگەن ورتاعاسىرلىق تۇراقتار مەن قالا-بەكىنىستەردى قازىپ, ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر جاسايدى. وسى قازبا جۇمىستارىنىڭ بارىسىندا ول العاش رەت قازاقتاردىڭ باۋ-باقشالىقپەن, ەگىنشىلىكپەن اينالىسقانىن دالەلدەيتىن ناقتى ماتەريالدار تابادى. بۇل زاتتاي ماتەريالدار س.جولداسباي ۇلىنا «قازاقتار تەك كوشپەلى بولعان» دەگەن تۇجىرىمنىڭ جالعان ەكەنىن دالەلدەۋگە نەگىز بولادى.
س.جولداسباي ۇلى قول جەتكىزگەن جەتىستىگىمەن شەكتەلمەي, ەندى بۇكىل جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ ورتاعاسىرلىق تاريحىن زەرتتەۋگە بەل بۋادى. ونىڭ بۇل ويلارىن ۇستازى ك.اقىشەۆ قولدايدى جانە وعان عىلىمي كەڭەسشى بولۋعا كەلىسىمىن بەرەدى. وسىلايشا, عالىمنىڭ ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان عىلىمي ىزدەنىستەرى ودان ءارى جالعاسادى. عالىمنىڭ ارىپتەسى, اكادەميك ك.بايپاقوۆتىڭ جازۋىنشا, س.جولداسباي ۇلى وسى جىلدارى جەتىسۋ وڭىرىندە 250-دەن اسا قىستاۋ-تۇراقتار مەن 400-دەي قونىستاردى زەرتتەگەن.
عالىمنىڭ جەتىسۋ تاريحىنا ارنالعان مونوگرافياسى وتان تاريحىنداعى كۇردەلى ءبىرنەشە ماسەلەنى شەشىپ بەردى. وندا اۆتوردىڭ اشقان جاڭالىقتارى مەن جاساعان عىلىمي تۇجىرىمدارىن بىلايشا قىسقاشا ىقشامداپ بەرۋگە بولادى: ا) قازاق حالقىنىڭ جەتىسۋ تايپالارى وسى وڭىردە ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن جارتىلاي وتىرىقشى ءومىر سۇرگەن; ءا) XV-XVIII عع. جەتىسۋداعى قازاقتاردىڭ قىستاۋلارىنداعى قۇرىلىس جۇيەلەرى وسى ايماقتاعى ەجەلگى ۇيسىندەردىڭ قىستاۋلارىنداعى قۇرىلىس جۇيەلەرىمەن ۇقساس ەكەندىگى انىقتالىپ, جەتىسۋ ءوڭىرى – قازاق تايپالارىنىڭ بىرنەشە مىڭجىلدار بويى اتامەكەنى بولعاندىعى دالەلدەنەدى, وسى تۇجىرىم قازاقتار جەتىسۋعا تەك XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا عانا قونىستانا باستاعان دەگەن پىكىرلەردىڭ قاتە ەكەندىگىن دالەلدەيدى; ب) جەتىسۋداعى قازاق قىستاۋلارىنىڭ قۇرىلىسى ورتالىق قازاقستان مەن شىعىس قازاقستانداعى قىستاۋلار جۇيەسىمەن ۇقساستىعى انىقتالىپ, وعان ورتاق ەتنيكالىق بايلانىستىڭ نەگىز بولعاندىعى ءدالەلدەنەدى; ۆ) جارتىلاي وتىرىقشىلىق كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتالعان تاريحي سوزدەر مەن ءسوز تىركەستەرى ارقىلى كورسەتىلەدى; گ) العاش رەت كوشپەلى, جارتىلاي كوشپەلى, جارتىلاي وتىرىقشى مال شارۋاشىلىعى دەگەن ۇعىمدارعا عىلىمي انىقتامالار مەن تۇسىندىرمەلەر بەرىلەدى; ع) قىستاۋلارداعى مەكەنجايلاردا قىس ايلارىندا «كاڭ» اتتى جىلىتۋ جۇيەسىنىڭ بولعاندىعى جانە ونى قازىرگى كۇندەگى – تەحنولوگيا نەگىزىندە قايتا قولدانسا, ونىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى وتە جوعارى بولاتىندىعى ايقىندالادى; د) ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى بارىسىندا تابىلعان ويۋ-ورنەك, اشەكەي بۇيىمدارى, اسىرەسە, قوشقار ءمۇيىزدى ورنەكتەر, قازاقستاننىڭ وزگە دە ايماقتارىنان تابىلعان وسىنداي سيپاتتاعى ەسكەرتكىشتەرمەن سالىستىرىلىپ, ولاردىڭ ءوزارا ۇقساستىعى دالەلدەنەدى.
پروفەسسور ءوزىنىڭ عىلىمي ىزدەنىستەرىن پەداگوگيكالىق قىزمەتپەن قاتار جۇرگىزگەن ۇستاز-عالىم. ول ءار جىلدارى قازىرگى اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ تاريح فاكۋلتەتىندە ۇستازدىق قىزمەتتە بولدى. 2002 جىلدان كۇنى بۇگىنگە دەيىن پروفەسسور س.جولداسباي ۇلى قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىندە «ارحەولوگيا جانە ەتنولوگيا» كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ودان كەيىن ۋنيۆەرسيتەت جانىنداعى ارحەولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارىپ كەلەدى. ول اسپيرانت كەزىندە ءتۇركىستان وڭىرىندەگى قالالار مەن قونىستاردى, تۇراقتاردى جەتەكشىلەرىنىڭ باسشىلىعىمەن زەرتتەۋدى باستاعان بولاتىن. ارادا ەلۋ جىلداي ۋاقىت وتە كەلە ونىڭ باسشىلىعىمەن شاكىرتتەرى بۇل ءىستى ودان ءارى جالعاستىرۋدا. اسىرەسە, ونىڭ زەرتتەۋ باعىتىندا سىعاناق قالاسىنىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. قالانى قازۋ ءۇشىن قانشاما كۇش-جىگەر جۇمسالعانى اعايىمىزدىڭ وزىنە عانا ايان. بىرنەشە جىلدىق ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ قورىتىندىسى رەتىندە 2010 جىلى ونىڭ «ورتاعاسىرلىق سىعاناق قالاسى (ح-حVIII عع.)» اتتى ەڭبەگى ءتورت تىلدە جارىق كوردى. زەرتتەۋ جۇمىستارى ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسۋدا.
س.جولداسباي ۇلىنىڭ كوپ قىرلى جۇمىستارىنىڭ بىرىنە – ورتا مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارناپ قازاقستان تاريحىنان وقۋلىقتار جازۋى جاتادى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى العاشقى جىلدارى قازاق تىلىندە, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە قازاقستان تاريحىنىڭ وقۋلىقتارى بولماعانى بارشاعا ءمالىم. وسىنداي قاجەتتىلىكتى سەزىنگەن س.جولداسباي ۇلى 1995 جىلى «ەجەلگى جانە ورتا عاسىرداعى قازاقستان» اتتى وقۋلىق شىعارىپ, ستۋدەنتتەر قاۋىمىنىڭ سۇرانىستارىن ابىرويمەن وتەۋگە تىرىستى. بۇل وقۋلىق ستۋدەنتتەر اراسىندا ۇلكەن سۇرانىستارعا يە بولعاندىقتان, اعامىز 2010 جىلى بۇل وقۋلىعىن قايتا تولىقتىرىپ, كولەمىن بىرنەشە ەسە كوبەيتىپ, وتە جاقسى ديزاينمەن «ەجەلگى جانە ورتا عاسىرداعى قازاق ەلىنىڭ تاريحى» دەگەن اتاۋمەن «كىتاپ» باسپاسىنان شىعاردى.
قازىرگى كۇندە عالىمنىڭ بۇل وقۋلىعى ستۋدەنتتەردىڭ قولىنان تۇسپەيتىن كىتاپتاردىڭ بىرىنە اينالعانىن كۇندە كورىپ ءجۇرمىز. ول ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرۋىمەن 2003 جىلى ورتا مەكتەپتىڭ 7-سىنىبىنا ارنالعان «قازاقستان تاريحى» وقۋلىعى مەن حرەستوماتياسىن, ادىسكەر-ۇستازدارمەن بىرگە وقىتۋ ادىستەمەسىن, سونداي-اق, ارنايى باعىتتاعى جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتىڭ 10-سىنىپتارىنىڭ وقۋشىلارىنا ارناپ وقۋلىق پەن حرەستوماتيانى باسپادان شىعاردى. پروفەسسور س.جولداسباي ۇلىنىڭ بۇل وقۋلىقتارى ورىس جانە ۇيعىر ءتىلدەرىنە اۋدارىلعان. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ول مەكتەپ وقۋشىلارى مەن جوو-نىڭ ستۋدەنتتەرىنە ارنالعان قازاقستان تاريحى بويىنشا جالپى سانى 34 وقۋلىق, وقۋ قۇرالىن, وقۋ-ادىستەمەلەك قۇرالدارىن جانە حرەستوماتيالاردى جارىققا شىعارىپتى.
ءوز ماماندىعىن سۇيەتىن جانە وعان بەرىلە قىزمەت ەتەتىن ادامدار ۋاقىتپەن ساناسپايدى. پروفەسسور س.جولداسباي ۇلى دا اتقان تاڭ مەن باتقان كۇنمەن ەسەپتەسپەي, قىستا جازۋىن, جازدا قازۋىن توقتاتقان ەمەس.
بەرەكەت كارىباەۆ,
قر ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
الماتى