مەكتەپ رەفورماسى تۋرالى تولعانىس
تاۋەلسىز قازاقستاندا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ وزىندىك مودەلىن قالىپتاستىرۋدىڭ باستاپقى كەزەڭىندە وقىتۋ ۇدەرىسىنىڭ سيپاتى مەن قاعيداتتارىن جانە يدەياسىن وزگەرتۋ قاجەتتىگى پايدا بولدى. بىراق مەكتەپتەر مودەلى بۇرىنعىسىنشا كەڭەستىك ءبىلىم جۇيەسىنىڭ ستاندارتىندا قالدى. ول 4 جىلدىق باستاۋىش سىنىپتى, 5 جىلدىق نەگىزگى كەزەڭدى جانە 2 جىلدىق تولىق ورتا ءبىلىمدى قامتىدى. مۇنىڭ سىرتىندا قازاقستان باتىستىق مەكتەپتەر نۇسقاسىنا باعىت ۇستاي وتىرىپ, ءبىلىم بەرۋدىڭ ەكى مودەلىن تاڭداپ الدى. ولار بارلىق بالالارعا ارنالعان جالپى ءبىلىم بەرۋ مودەلىنەن جانە كوبىنەسە جوعارى سىنىپتاردى قامتيتىن ەليتالىق مەكتەپ مودەلىنەن تۇردى. بۇل سوڭعى توپقا نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى مەن جەكەلەگەن اقىلى وقىتاتىن جەكەمەنشىك مەكتەپتەردى جاتقىزۋعا بولادى. بۇلاردا اعىلشىن تىلىندە وقىتۋعا مولىنان ءمان بەرىلىپ كەلەدى.
2001 جىلدان باستاپ جالپى ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردى رەفورمالاۋ باعىتىندا حالىقارالىق تاجىريبەلەر زەرتتەلىپ, جاڭا بالامالى وقۋلىقتار ەنگىزىلدى. مەكتەپتە ءبىلىم بەرۋدىڭ قۇرىلىمى بىرتە-بىرتە 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋگە كوشۋ باعىتىن ۇستادى. مۇندا العاشقى 4 جىل – باستاۋىش مەكتەپ, مۇنان كەيىنگى 6 جىل – نەگىزگى مەكتەپ, كەلەسى 2 جىل – جوعارى مەكتەپ دەپ, 4+6+2 مودەلىندە ءبولىندى.
مەكتەپتەردە بۇرىننان قالىپتاسقان ءداستۇرلى وقۋ جۇيەسىنىڭ بولۋىنا قاراماستان, ەلىمىزدەگى جالپى ورتا ءبىلىم بەرۋ جاعدايى اۋىر كۇيىندە قالعاندىعىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. وسىعان بايلانىستى كوپتەگەن ماماندار ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى مەكتەپتىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى وزگەرىس ۇستىندەگى ومىرگە تىم باياۋ بەيىمدەلەتىندىگىن ايتىپ وتىر. قازاقستان ورتالىق ازياداعى باسقا ەلدەرگە قاراعاندا ءبىلىم رەفورماسىنا ەرتەرەك كىرىسكەنىمەن, بۇل ماسەلەنىڭ ۇشىعىنا ءالى دە شىعا الماي كەلەدى.
وزگەرىس كەزەڭدەرى
قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى ليۋدميلا زۋەۆا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەكتەپتەگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ دامۋ كەزەڭدەرى» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەگىندە ەلىمىزدەگى ءبىلىم سالاسىن رەفورمالاۋعا دايىندىق جۇمىستارىن بىلاي دەپ بىرنەشە كەزەڭگە ءبولىپ قاراستىرادى:
1991-1994 جىلدار. بۇل كەزەڭدە ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى ايقىندالا باستادى. وتباسىلىق تاربيەنىڭ ۇلتتىق جۇيەسى زەردەلەندى. ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى زاڭدىق جانە نورماتيۆتىك بازا قالىپتاستى. ءبىلىم بەرۋدىڭ زامان تالاپتارىنا ساي كەلمەيتىن قايشىلىقتى, داعدارىستى تۇستارى ايقىندالدى.
1995-2000 جىلدار. بۇل كەزەڭدە مەكتەپتەگى رەفورمانىڭ تۇجىرىمدىق نەگىزدەرى ايقىندالىپ, شوعىرلاندىرۋ قاعيداتى بويىنشا مەملەكەتتىك ستاندارتتار مەن باعدارلامالار ازىرلەندى. رەسپۋبليكالىق تەستىلەۋ ورتالىعى قۇرىلدى. سونىمەن قاتار, اقپاراتتاندىرۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى باستالىپ, وندا كورسەتىلگەن شارالار جۇزەگە اسىرىلدى. مەكتەپتە ءبىلىم بەرۋدىڭ بۇرىنعى 4+5+2 مودەلى ساقتالىندى.
2001-2004 جىلدار. بۇل كەزەڭدە جاڭا تۇرپاتتى وقۋلىقتاردى شىعارۋ باستالدى. 2002-2004 جىلدارعا ارنالعان ءبىلىم بەرۋدىڭ اقپاراتتىق جۇيەسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى ىسكە قوسىلدى. الەمدىك ءبىلىم كەڭىستىگىنە كىرۋدىڭ 2015 جىلعا دەيىنگى ستراتەگياسى ازىرلەنىپ, جاڭا مىندەتتەر بەلگىلەندى. ەلىمىزدىڭ 104 مەكتەبىندە 12 جىلدىق وقىتۋعا كوشۋدىڭ ەكسپەريمەنتتىك نۇسقاسى ەنگىزىلدى. بىرىڭعاي ۇلتتىق تەستىلەۋ ورنىقتى.
2005-2010 جىلدار. ەلىمىزدە وسى ۋاقىت ارالىعىندا ءبىلىم سالاسىن دامىتۋدىڭ اتالعان كەزەڭگە ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ىسكە قوسىلدى. سونداي-اق, 2005-2007 جانە 2007-2010 جىلداردى قامتىعان اقپاراتتاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ ءۇشىنشى جانە ءتورتىنشى كەزەڭىنىڭ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى.
2010-2015 جىلدار. مەكتەپتەگى ءبىلىم بەرۋدى جاڭعىرتۋ بويىنشا ءىس-شارالار قولعا الىندى. 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋگە بىرتە-بىرتە كوشۋگە دايىندىق جۇمىستارىنا بەلسەندى سيپات بەرىلدى.
مىنە, وسى كەزەڭدەردەن كورىپ وتىرعانىمىزداي, ەلىمىزدە قولعا الىنعان مەكتەپ رەفورماسىنا دايىندىق جۇمىستارى نەگىزىنەن العاندا كەڭەستىك ءبىلىم جۇيەسىنەن بىرتە-بىرتە باس تارتىپ, ۇلتتىق مەكتەپتىڭ جاڭا مودەلىن قالىپتاستىرۋعا, الەمدىك ءبىلىم جۇيەسىنە كىرىگۋگە, وسى ءۇشىن ورتا مەكتەپتەردى 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋگە كوشىرۋگە باعىتتالعان. بۇلاردا ءۇش تۇعىرلى تىلگە كوشۋ ماسەلەسى وسى ۋاقىتقا دەيىن قوزعالماعان. دەمەك, ەلىمىزدەگى ورىس ءتىلدى, قازاق ءتىلدى دەپ بولىنەتىن مەكتەپتەردى ءبىر ىزگە سالۋ ماسەلەسى, ۇلتتىق مەكتەپتىڭ ءبىرتۇتاس جوباسىن جاساۋ ءىسى وسى ۋاقىتقا دەيىن ۇكىمەتتى دە, قوعامدى دا تولعاندىرماعان. ءسويتىپ, ءبىز اتالعان ماسەلەگە جان-جاقتى دايىندىق جاساۋعا ەرتەرەك كىرىسپەي, كوپ ۋاقىتتى بوسقا جىبەرىپ العان ەكەنبىز. نەگىزىنەن 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋگە كوشۋ ماسەلەسىن عانا قاراستىرىپ كەلىپپىز.
ماسەلەن, ەلىمىزدە 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋگە كوشۋ جانە كاسىپتىك ءبىلىم مازمۇنىن قايتا قاراستىرۋ ماسەلەسى العاش رەت 2001 جىلدىڭ 2-3 اقپان كۇندەرى وتكەن ءبىلىم جانە عىلىم قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەكىنشى سەزىندە قوزعالعان ەكەن. مۇنان كەيىن 2002 جىلى 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋگە كوشۋدىڭ مودەلىن ازىرلەۋگە باعىتتالعان زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – ءوزىن-ءوزى جۇزەگە اسىرا الاتىن, جەدەل وزگەرىس ۇستىندەگى الەم جاعدايىندا دۇرىس ادامگەرشىلىك شەشىم قابىلداۋ مۇمكىندىگى بار جەكە تۇلعانى قالىپتاستىرۋ بولدى. مۇندا مەكتەپتىڭ 11-12 سىنىپتارىندا جاراتىلىستانۋ-ماتەماتيكالىق جانە قوعامدىق-گۋمانيتارلىق باعىتتاعى ءبىلىم بەرۋدى كوزدەيتىن ەكى باعىت بەلگىلەندى.
وسى ارالىقتا مەكتەپتەردى اقپاراتتىق جۇيەلەرمەن قامتاماسىز ەتۋ ءىسى قاتار ءجۇرىپ جاتتى. 2004 جىلى جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر 100 پايىز كومپيۋتەرلەندىرىلدى. ورتالىق كوممۋنيكاتسيالىق توراپ قۇرىلىپ, ول ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق اپپاراتىنا جانە وبلىستىق ءبىلىم دەپارتامەنتتەرىنىڭ تەلەكوممۋنيكاتسيالىق توراپتارىنا قوسىلدى. ەلەكتروندى وقۋلىقتار مەكتەپتەگى پاندەردىڭ 25 پايىزىن قامتىدى. قاشىقتىقتان ءبىلىم بەرۋدىڭ سپۋتنيكتىك كانالىنا ەلىمىزدىڭ 6 وبلىسىنىڭ 717 مەكتەبى قوسىلدى. بىراق, سونىمەن قاتار, ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى اقپاراتتىق جانە كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ مەن دامىتۋ ءىسى قاجەتتىلىكتەن كوپ كەيىن قالىپ جاتتى. ماسەلەن, 2004 جىلى مەكتەپتەردە ورناتىلعان 1 كومپيۋتەرگە 54 وقۋشىدان كەلدى. بۇل يۋنەسكو-نىڭ مالىمەتى بويىنشا تمد ەلدەرىندەگى ەڭ جوعارعى كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلعانىمەن, الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە جاعداي بۇدان گورى الدەقايدا جاقسى ەكەندىگى اتاپ كورسەتىلدى. ماسەلەن, 2002 جىلى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى ەلدەرىندە 1 كومپيۋتەرگە 13 وقۋشىدان كەلسە, لاتۆيا, ۆەنگريا, چەحيادا تيىسىنشە 5,9 جانە 15 وقۋشىدان كەلدى. 2004 جىلدىڭ باسىندا ۇلىبريتانيادا 1 كومپيۋتەردە 5 وقۋشى, اقش-تا 4 وقۋشى دايىندالدى.
سونىمەن قاتار, 2004 جىلى قازاقستان مەكتەپتەرىنىڭ 44 پايىزى عانا ينتەرنەت جەلىسىنە قول جەتكىزسە, فينليانديادا 1999 جىلدىڭ وزىندە بۇل كورسەتكىش 90 پايىزدى قۇرادى. 2000 جىلى ەستونيا مەكتەپتەردى 100 پايىز ينتەرنەت جەلىسىمەن قامتىدى. اۆستراليا, كانادا, يسلانديادا مەكتەپتەردىڭ ينتەرنەت جەلىسىمەن قامتىلۋى وسى جىلى 80 پايىز بولدى.
مىنە, وسى اتالعان كەزەڭدەردەگى جۇزەگە اسىرىلعان جۇمىستار ەرلان ساعاديەۆ باسقاراتىن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى كىرىسكەلى وتىرعان كەڭ اۋقىمدى رەفورماعا, ءۇش تۇعىرلى ءتىلدى جەكە ءبولىپ ايتپاعاننىڭ وزىندە, ەداۋىر دايىندىق جۇمىستارىنىڭ بولعاندىعىن, ياعني بۇل رەفورمانىڭ تۇتقيىلدان قولعا الىنباعاندىعىن, سونىمەن قاتار, قازاقستاننىڭ بىرتە-بىرتە كەڭەستىك ءبىلىم جۇيەسىنەن باس تارتىپ, باتىستىق ءبىلىم بەرۋدىڭ جالپى مودەلىنە قاراي ويىسقاندىعىن بىلدىرەدى. مۇنىڭ ءبىر جارقىن مىسالى ەلىمىزدىڭ جوعارى ءبىلىم جۇيەسىنىڭ 2010 جىلى بولون ۇدەرىسىنە قوسىلۋى بولدى. بولون ۇدەرىسى دەگەنىمىز – ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەۋروپالىق جوعارى كاسىبي بىلىمدە ءبىرتۇتاس جالپىەۋروپالىق ءبىلىم كەڭىستىگىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان جاھاندانۋ ءۇردىسىنىڭ كورىنىسى. بۇل جونىندەگى حالىقارالىق دەكلاراتسيا العاشقى ەۋروپالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وتانى – بولونيا قالاسىنىڭ (يتاليا) قۇرمەتىنە وسىنداي اتپەن 1999 جىلى بەكىتىلگەن. 2004 جىلعا دەيىن بولون ۇدەرىسىنە 40 ەل مۇشە بولدى. ولاردىڭ قاتارىندا تۇركىتىلدەس ەلدەردەن قازاقستانمەن قوسا تۇركيا مەن ازەربايجان ەنگەن.
ارينە, ءبىلىم سالاسى سەكىلدى وتە نازىك تە كۇردەلى ماسەلەدە, اسىرەسە, ونىڭ ورتا ءبىلىم سەكىلدى كەڭ تاراعان تۇرىندە تۇبەگەيلى بەتبۇرىس جاساۋدىڭ وزىندىك قيىندىقتارى بولاتىندىعى ابدەن تۇسىنىكتى. جالپىعا ورتاق ورتا بىلىمدە رەفورما جاساۋ جوعارى ءبىلىم جۇيەسىنە قاراعاندا الدەقايدا قيىنعا تۇسەتىنى انىق. ويتكەنى, ەلىمىزدە بىرنەشە ونداعان جوعارى وقۋ ورنى بولسا, ورتا مەكتەپتەردىڭ سانى سەگىز مىڭنان اسادى ەكەن. دەمەك, بۇل ماسەلە كوپ كۇش-جىگەردى قاجەت ەتەدى. بۇل ىستە پراكتيكالىق تۇرعىدان جاڭا جەتىستىككە قول جەتكىزۋ ءۇشىن بۇرىننان قالىپتاسقان جۇيەنىڭ ءبىراز جەتىستىكتەرىن جوعالتۋعا تۋرا كەلەدى جانە ول قوعامدا ءىزسىز كەتپەيدى.
ماسەلەن, جوعارىدا اتالعان كەزەڭ ىشىندە يۋنەسكو-نىڭ قازاقستاندى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا پروبلەمالارى بار ەلدەر قاتارىنا قوسۋى سونىڭ ءبىر كورىنىسى بولدى. وندا ءبىلىم ساپاسىنىڭ تومەندەگەندىگى, اۋىلدىق مەكتەپتەردە الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ ناشارلىعى, جوعارى ءبىلىمدى مامانداردىڭ تاپشىلىعى, رەفورمالاردىڭ تاۋسىلىپ بىتپەيتىندىگى, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانىڭ السىزدىگى اتاپ ءوتىلدى.
مىنە, وسىنداي فاكتىلەرگە سۇيەنە وتىرىپ, ەلىمىزدە ەندى قالىپتاسا باستاعان ءبىلىم جۇيەسىن سىناۋشىلار وتە كوپ. ولار ەلىمىزدە وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىلىم سالاسىندا جۇرگىزىلگەن وزگەرىستەر وقۋشىلاردى دا, مۇعالىمدەردى دە اۋرە-سارساڭعا سالىپ ءبىتتى, بىراق بۇدان تۋىنداپ جاتقان ناتيجە جوق, مەكتەپتەگى ءبىلىم بەرۋ جۇكتەمەلەرى كوبەيدى, ەسەسىنە ءبىلىم ساپاسى تومەندەدى دەيدى دە, كەزىندەگى كەڭەستىك ءبىلىم جۇيەسىنىڭ ارتىقشىلىقتارىن ايتا باستايدى. ونى وزگەرتپەۋ كەرەك ەدى دەيدى. ارينە, وسى سىنداردىڭ باسىم كوپشىلىگىمەن كەلىسۋگە بولار. سەبەبى, ءبىلىم سالاسىندا شيرەك عاسىردان بەرى جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان ۇشى-قيىرى جوق وزگەرىستەردىڭ قوعامدى ابدەن شارشاتاتىنداي بولعانى انىق. قازىرگى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ باستاعالى وتىرعان رەفورماسىنا قاتىستى سىنداردىڭ قارشا بوراۋىنىڭ ءوزى وسىدان بولسا كەرەك. ياعني, ءبىلىم سالاسىندا بۇرىننان قالىپتاسقان وكپە-رەنىشتەر ەندى جاڭا مينيستر ەرلان ساعاديەۆتىڭ باسىنا بۇلت بولىپ ءتونىپ تۇر.
بىراق جاڭا ءمينيسترىمىز وسىنداي پىكىرلەرگە, قازىرگى قيىندىقتارعا قاراماستان, ءوزى قولعا العان ءىستى ودان ءارى جالعاستىرا بەرەدى دەگەن سەنىمدەمىز. قازىرگى مەكتەپ پارتاسىندا وتىرعان بالالاردىڭ ەرتەڭگى بولاشاعى ول كىسىدەن وسىنى تالاپ ەتەدى. ونىڭ ۇستىنە ءبىز وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن قۇلاپ, تاريح ساحناسىنان كوشىپ كەتكەن قوعامنىڭ ءبىلىم قاعيداتتارى, ءبىلىم ستاندارتىمەن قاشانعى ءومىر سۇرە بەرمەكپىز؟ سوندىقتان ەندى ورتا جولدا كوپ مالتىقپاي جاعالاۋدىڭ ءبىر شەتىنە تەزدەتىپ شىعۋىمىز كەرەك. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ ورتا مەكتەپتى رەفورمالاۋعا بايلانىستى ۇسىنعان جاڭا باعدارلاماسىن, سونىڭ ىشىندە قوعامىمىزدى ورىس ءتىلدى جانە قازاق ءتىلدى دەپ اراعا جىك سالا ءبولىپ, ءار جاققا تارتىپ تۇرعان پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن ءۇش ءتىلدى قاتار وقىتاتىن ءبىر ءتيپتى مەكتەپ جاساۋ جونىندەگى ۇسىنىسىن ابدەن ورىندى دەيمىز. ايتپاقشى, بۇل اتالعان پروبلەمانىڭ ءوزى بىزگە كەڭەستىك ءبىلىم جۇيەسىنىڭ تاستاپ كەتكەن ەسكى مۇراسى ەمەس پە ەدى؟!
كەڭەستىك ءبىلىم جۇيەسى نەگە ەسكىردى؟
وبالى نە كەرەك, كەڭەس وكىمەتى وزىندىك ءبىلىم ستاندارتتارىن رەۆوليۋتسيا قارساڭىنداعى پاتشالىق رەسەيدىڭ ءبىلىم سالاسىنىڭ ەڭ وزىق ۇلگىلەرى – اقسۇيەكتەردىڭ بالالارىنا ارنالعان گيمنازيالار جۇيەسىنەن الىپ, ونى بۇقارا حالىقتىڭ بارىنە ورتاق ەتۋ جانە وزىندىك جاڭا تاجىريبەلەرمەن بايىتۋ ارقىلى ءبىلىم سالاسىندا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى.
كەڭەس وكىمەتىنىڭ كوبىنەسە سانالى, جان-جاقتى ءبىلىمدى ادام تاربيەلەۋگە كوپ كۇش جۇمساعاندىعى بەلگىلى. سوندىقتان ونىڭ ءبىلىم جۇيەسى مەكتەپتەردە پاندەردى بوتانيكا, بيولوگيا, تاريح, انا ءتىلى, ورىس ءتىلى, شەت ءتىلى, فيزيكا, ماتەماتيكا, حيميا, گەومەتريا, گەوگرافيا, سۋرەت سالۋ, سىزۋ, مۋزىكا, دەنە تاربيەسى, اسكەري ساباق, ەڭبەك ساباعى دەگەندەي ساعاتتار بويىنشا ءبولىپ وقىتتى. وسى ءداستۇر جوعارى وقۋ ورىندارىندا نەعۇرلىم تەرەڭدەتىلگەن پاندەر بويىنشا ودان ءارى جالعاستى. فيلوسوفيا, ساياسي ەكونوميكا پاندەرى ەنگىزىلدى. بۇل ءداستۇر ءبىر ەسەپتەن العاندا, كەڭەس وكىمەتىنىڭ ماقساتتارىنا سايكەس كەلدى. ويتكەنى, مەملەكەت كەمەلدەنگەن ءسوتسياليزمدى قالىپتاستىرىپ, ودان ءارى كوممۋنيزم قۇرۋ باعىتىن ۇستادى. ال كوممۋنيزمگە ءبىرىنشى كەزەكتە زاتقا, جەكە مەنشىككە قىزىعۋشىلىق تانىتپايتىن, قوعام مۇددەسىن ءوز مۇددەسىنەن جوعارى قوياتىن پاراساتتى, سانالى ادام قاجەت ەدى. وكىنىشكە وراي, بۇل يدەيا اقىر اياعىندا ورىندالمايتىن ارمان سەكىلدى ۋتوپيا بولىپ شىقتى. ويتكەنى, كەڭەس وكىمەتى قۇلاسىمەن-اق كوپتەگەن ادامداردىڭ ناعىز دۇنيەقوڭىزدىقتىڭ كوكەسىن كورسەتىپ شىعا كەلگەندىگى انىق قوي. سوندا كەڭەس زامانىندا العان ءبىلىم مەن تاربيە قايدا قالدى؟! اقىر اياعىندا دانا حالقىمىزدىڭ «قازاننان قاقپاق كەتسە, يتتەن ۇيات كەتەدى» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزى ءبارىن دە ايقىنداپ بەردى.
ونىڭ ۇستىنە, كەڭەس وكىمەتى كەزىندە بىزدە ەڭبەك نارىعى دەگەن ۇعىمنىڭ ءوزى بولا قويعان جوق. مەكتەپتى نەمەسە ورتا ارناۋلى وقۋ ورنى مەن جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن ءاربىر جاس ءوزىنىڭ كۇنى ەرتەڭ جۇمىسسىز قالمايتىندىعىن جاقسى ءبىلدى. ادامداردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ ماسەلەسىمەن مەملەكەت شۇعىلداندى. سوندىقتان كەڭەس وكىمەتىنىڭ ءبىلىم جۇيەسى ادامدى ومىرگە, قاراپايىم تىرشىلىك قاجەتتىلىكتەرىنە بەيىمدەۋ, ونىڭ تىرشىلىك ءۇشىن, جۇمىس ورنى ءۇشىن كۇرەستە باسەكەلەستىك قابىلەتىن شىڭداۋ ىسىنە كوپ باس قاتىرىپ جاتپادى.
سونىمەن قىسقاشا ايتقاندا, زامان وزگەردى, سوعان ساي يدەيا مەن ماقسات تا وزگەردى, ول ماقساتقا قول جەتكىزۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرى مەن قۇرالدارى دا وزگەردى. ءتىپتى, وسىناۋ شيرەك عاسىردىڭ ىشىندە نارىق زاڭدىلىقتارىمەن ءومىر سۇرە باستاعان ادامداردىڭ سانا-سەزىمدەرى دە كوپ وزگەردى. ەندەشە, كەڭەستىك ءبىلىم جۇيەسىنىڭ ەسكىرمەيتىن نەسى قالدى؟! ەگەر ءبىز ونىڭ مۇرالارىن قىزعىشتاي قورعاپ, بۇرىنعىسىنشا ساقتاپ قالا بەرسەك, كۇنى ەرتەڭ الەمدىك ءبىلىم جۇيەسىندە ارالدا جالعىز قالعانداي كۇي كەشەتىن بولامىز. باسقا ەلدەرگە ءبىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى بەرەتىن ديپلومدار مەن مەكتەپ اتتەستاتتارىن مويىنداتۋدىڭ ءوزى مۇمكىن بولمايدى. كەڭەستىك ءبىلىم جۇيەسىنەن قاعيداتتارى مەن ستاندارتتارىنان باسقانى بىلاي قويعاندا ونىڭ زاڭدى مۇراگەرى رەسەيدىڭ ءوزى باس تارتقاندىعىنىڭ ءوزىن وسىمەن تۇسىندىرۋگە بولادى. بۇل ەل بولون ۇدەرىسىنە بىزدەن التى جىل بۇرىن, ياعني 2004 جىلى قوسىلىپ قويعان بولاتىن.
شەتەلدىك تاجىريبەلەر نە دەيدى؟
ەندى مەكتەپ رەفورماسىنداعى شەتەلدىك تاجىريبەلەرگە توقتالا كەتەيىك. دەرەكتەرگە قاراعاندا, 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋ الەمنىڭ 136 ەلىندە جۇزەگە اسىرىلۋدا. ونىڭ ىشىندە اقش, جاپونيا, گەرمانيا, فرانتسيا, فينليانديا جانە باسقا دا دامىعان ەلدەر بار. تمد ەلدەرى اراسىندا 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋ ۋكراينادا, وزبەكستاندا, بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىندە قولدانىلۋدا. سونداي-اق, بۇعان ارمەنيا, ازەربايجان, مولدوۆا جانە قازاقستان ازىرلەنۋدە.
مەكتەپتە ءبىلىم بەرۋدىڭ نەعۇرلىم كەڭ تاراعان شەتەلدىك مودەلدەرى 4-6 جىلعا دەيىن سوزىلاتىن باستاۋىش ءبىلىمدى جانە ورتا ءبىلىمنىڭ كەلەسى ەكى ساتىسىن قامتيدى ەكەن. كورىپ وتىرعانىمىزداي, ولاردا مەكتەپتەگى ءبىلىم كوبىنەسە ءۇش ساتىدان تۇرادى. ال دانيا, شۆەتسيا, فينليانديا سەكىلدى ەلدەردە, سونداي-اق, اقش-تىڭ جەكەلەگەن شتاتتارىندا باستاۋىش ءبىلىم جەكە دەربەس دەڭگەي رەتىندە بولىنبەيتىن كورىنەدى. سوندىقتان مەكتەپتە ءبىلىم بەرۋدىڭ ءبىرىنشى ساتىسىنىڭ ۇزاقتىعى ولاردا 8-9 جىلعا دەيىن سوزىلادى ەكەن. وسى ۋاقىت ارالىعىندا وقۋشىلار نەگىزگى ورتا ءبىلىمدى مەڭگەرەدى دە, مۇنان كەيىن 3-4 جىلعا دەيىن سوزىلاتىن قورىتىندى كەزەڭگە وتەدى. كورىتىندى كەزەڭدە مەكتەپتەر كوبىنەسە وقۋشىلارعا كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ باعىتىن ۇستايدى.
بۇگىنگى كۇندەرى الەم بويىنشا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ كوش باسىنا سينگاپۋر سياقتى شاعىن ەلدىڭ شىققانىن ايتۋىمىز كەرەك. بۇكىلالەمدىك ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك جونىندەگى 2010-2011 جىلعى ەسەبى بويىنشا سينگاپۋر «ءبىلىم بەرۋ ساپاسى» جونىندە ءبىرىنشى ورىنعا شىقتى. 2012 جىلى جۇرگىزىلگەن جاھاندىق ءبىلىم بەرۋ ساۋالداماسىندا وسى جونىندە بەسىنشى ورىن الدى. ال وقۋشىلاردىڭ فۋنكتسيالىق ساۋاتتىلىعىن زەرتتەيتىن Pirls, Pisa, Timss رەيتينگتەرىندە سينگاپۋر تۇراقتى تۇردە كوش باستاپ وتىر.
سينگاپۋرداعى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – «ءاربىر ادامدى ءومىر بويى وقۋعا, جاڭا ءبىلىم مەن داعدىلاردى الۋعا, جاڭا تەحنولوگيالاردى يگەرۋگە, يننوۆاتسيالىق رۋح پەن كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا, تاۋەكەلگە بارا جەكە وزىنە جاۋاپكەرشىلىك الۋعا» ىنتالاندىراتىن ورتا قالىپتاستىرۋ بولىپ تابىلادى.
1997 جىلى سينگاپۋردا «ويلانۋشى مەكتەپ, ساۋاتتى ۇلت» باعدارلاماسى ىسكە قوسىلدى. بۇل باعدارلامادا ءاربىر وقۋشىعا ءوز الەۋەتىن نەعۇرلىم تولىق اشۋعا مۇمكىندىك بەرەتىندەي جاعداي قالىپتاستىرۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. بۇل ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن مەكتەپتەرگە نەعۇرلىم ەركىندىك بەرىلدى. سونىمەن قاتار, مەكتەپتەر بالالاردى نەعۇرلىم ءتيىمدى دە دۇرىس وقىتۋ جونىندە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ارقالاۋعا ءتيىس بولدى. مۇعالىمدەرگە وزدەرىنىڭ پەداگوگيكالىق قىزمەتىن جۇزەگە اسىرۋدا ۇلكەن ەركىندىك بەرىلدى. ال مەكتەپ ديرەكتورلارى مەكتەپتى باسقارۋ جونىندە دەربەس شەشىم قابىلداي وتىرىپ, ءوز يدەيالارىن جۇزەگە اسىرۋدا ۇلكەن قۇقىقتارعا يە بولدى.
مىنە, وسى سينگاپۋردا مەكتەپتەردە اعىلشىن تىلىندە ساباق بەرۋ وتە جاقسى جولعا قويىلعان. ونى ايتاسىز, سينگاپۋردا اعىلشىن ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل بولىپ ەسەپتەلەدى. بۇل ءتىل سوڭعى جىلدارى ەلدەگى قىتاي ءتىلىن ىعىستىرا تۇسۋدە.
سونىمەن قاتار, ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرىپ, زامانعا ساي ۇرپاق تاربيەلەۋ ىسىندە وڭتۇستىك كورەيانىڭ ءبىلىم بەرۋ تاجىريبەسى دە نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق. ماسەلەن, رerson بريتاندىق كومپانياسىنىڭ 2012 جىلعى رەيتينگىندە كورەيا 120 ەلدىڭ ىشىندە ەكىنشى ورىنعا شىقتى. بۇل ەلدەگى ءبىلىم بەرۋ ساياساتىنىڭ باستى باعىتى ءوسىپ كەلە جاتقان جاس ۇرپاقتى جەدەل وزگەرىس ۇستىندەگى الەم جاعدايىنداعى دەربەس ومىرگە دايىنداۋ بولىپ تابىلادى. مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيالاردىڭ ەلەۋلى بولىگى ەلەكتروندى وقىتۋدى ۇيىمداستىرۋعا, جاھاندىق ىنتىماقتاستىق جوبالارىن يگەرۋگە باعىتتالادى. وڭتۇستىك كورەيادا اعىلشىن تىلىندە ءبىلىم بەرۋ جاقسى جولعا قويىلعان. بۇل ەل سوڭعى جىلدارى الەمنىڭ ءار شالعايىنان تۋريستەر شاقىرا وتىرىپ, ولارعا اعىلشىن ءتىلىن وقىتۋعا باعىتتالعان قىسقا مەرزىمدى كۋرستاردى ۇيىمداستىرۋعا كىرىستى.
ەلىمىزدەگى «ورلەۋ» بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ ۇلتتىق ورتالىعى قىزمەتكەرلەرى وسى ەلدىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەدى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, وڭتۇستىك كورەياداعى ەلەكتروندى وقىتۋ ادام رەسۋرستارى ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ باستى امالدارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلۋدا. مۇنداعى ءبىلىم جۇيەسىندە تومەندەگىدەي ءبىلىم مەن داعدىلاردى قاراستىرۋ كوزدەلەدى. ولار – ىنتىماقتاستىق, ۇيلەسىمدىلىك, الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك, سىني ويلاۋعا بەيىمدىلىك, پروبلەمالاردى جەدەل جانە ساپالى شەشۋ.
ەندى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى شەتەلدىك تاجىريبەلەر تۋرالى ايتقاننان كەيىن مىنا ءبىر ماسەلەگە توقتالا كەتپەسەك بولمايدى.
ءبىلىم بەرۋ سالاسى ءبىرىنشى كەزەكتە ەكونوميكاعا, ونداعى ەڭبەك نارىعىن دامىتۋعا قىزمەت ەتۋى كەرەك. قازىرگى كۇنى بۇل شىندىقتى الەم ەلدەرى تۇگەلگە جۋىق مويىندايدى. بىراق ءبىلىم سالاسى بويىنشا وسىعان قول جەتكىزۋدىڭ ەكى ءتۇرلى امالىن قاراستىرادى ەكەن. وسى قولدانىلاتىن ەكى ءتۇرلى امالعا بايلانىستى الەم ەلدەرى وزدەرىنىڭ ءبىلىم بەرۋ سالالارى بويىنشا ەكى توپقا جىكتەلىنگەن.
ءبىرىنشى توپتاعىلار نەعۇرلىم بىلىكتىلىگى جوعارى ماماندار دايارلاۋعا باسا نازار اۋدارادى دا, ەل ىشىندەگى ەليتالى مەكتەپتەردىڭ دامۋىنا كوبىرەك قام جاسايدى. ياعني, ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋدا نەگىزىنەن العاندا از شوعىر وتە جوعارى بىلىكتى ماماندار مەن مەنەدجەرلەردىڭ, ياعني جەكە تۇلعالاردىڭ اقىل-ويى مەن قارىم-قابىلەتىنە كوبىرەك سۇيەنگىسى كەلەدى. بۇل توپقا اقش جانە باسقا دا بىرقاتار ءداستۇرلى كاپيتاليستىك جۇيەدەگى ەلدەردى قوسۋعا بولادى.
ال ەكىنشى توپتاعى ەلدەر ساپالى بىلىمگە جالپى حالىقتىڭ قولى جەتۋىن كوزدەيدى. ولار وسى ارقىلى ەل ىشىندەگى الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك قاعيداتتارىن بەكىتىپ, ءبىلىم الۋدىڭ تەڭ مۇمكىندىكتى جولدارىن قاراستىرادى. سوڭعى كەزدەرى كەرەمەت دامىپ كەلە جاتقان ازيا ەلدەرى مەن قىتايدى وسى توپقا جاتقىزۋعا بولادى.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ءبىلىمنىڭ تيىمدىلىگى سالاسىندا سوڭعى جىلدارى جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر وسى ەكىنشى توپتاعى ەلدەردىڭ تاڭداعان باعىتتارىنىڭ دۇرىس ەكەندىگىن كورسەتىپ وتىر. ويتكەنى, جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ قارقىندى دامىپ, الەم ەلدەرىنە كەڭىنەن تارالۋى ەلدەگى جەكە ماماننىڭ عانا ەمەس, قوعامداعى ءار ادامنىڭ ءبىلىمدى جانە باسكەلەستىككە قابىلەتتى بولۋىن قاجەت ەتۋدە.
وسىنى كورىپ, اقش جانە باسقا دا ەلدەر ءبىلىم سالاسىنداعى ستراتەگيالارىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋدە. ءتىپتى, كورشىمىز رەسەيدىڭ وزىندە ماسكەۋدە وسى ۋاقىتقا دەيىن قالىپتاسقان ەليتالى مەكتەپتەردى جالپى ءبىلىم مەكتەپتەرىنە قوسۋ ءىسى باستالىپ كەتكەن.
ءبىلىم سالاسىندا مەكتەپتەردىڭ ءبىر عانا ءتيپتى بولۋىن جاريالاي وتىرىپ, ءبىزدىڭ قازاقستانىمىز دا وسى ەكىنشى توپتاعى ەلدەر اراسىنداعى ورنىن ودان ءارى بەكىتە ءتۇستى دەپ ەسەپتەيمىز. مەملەكەت وسى ارقىلى بايدىڭ بالاسى دا, كەدەيدىڭ بالاسى دا ءۇش ءتىلدى قاتار يگەرۋ مۇمكىندىگىنە يە بولىپ, بىردەي ءبىلىم ستاندارتىن مەڭگەرسىن دەپ وتىر. بۇل تۇسىنگەن ادامعا بۇقارا حالىق ءۇشىن جاسالعان ۇلكەن جاقسىلىق, ادىلەتتى شەشىم ەمەس پە, اعايىن؟!
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»