نەمەسە تەڭىز وڭىرىنە وركەنيەت قاشان جەتەدى؟
باياعىدا قاراعاندى مەن تسەلينوگراد وبلىستارىنىڭ اراسىندا «ءارى تارت تا بەرى تارت» اۋدان بولىپ, اقىر سوڭىندا 90-جىلدارى جابىلىپ تىنعان تەڭىز اۋدانى, شىنى كەرەك, ۇمىت قالعان ءوڭىر ەدى. «جىلاماعان بالاعا ەمشەك جوق» دەمەكشى, بۇل جاقتىڭ حالقى دا سونشا كونبىس بولار ما!؟ قانداي جاعدايعا ءتوزىپ وتىرعاندارىن قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرمۇحامبەت ابدىبەكوۆتىڭ وسى وڭىرگە ارنايى ساپارىندا بىرگە بارىپ كوردىك.
كەزىندە سول تەڭىز اۋدانىنىڭ ورتالىعى بولعان بارشىن اۋىلى قاراعاندىدان سولتۇستىك-باتىسقا قاراي 320 شاقىرىمنان ارتىق قياندا جاتىر. بارشىننىڭ وزىندە سەگىز جۇزدەن استام حالىق تۇرادى. اۋىلدى اۋەسحان نوعايباەۆ سىندى ازامات باسقارىپ وتىر. قازىر بۇل ءوڭىر نۇرا اۋدانىنا قارايدى.
اۋدان ورتالىعى كيەۆكا كەنتىنىڭ ءوزى 157 شاقىرىم جەردە. تەڭىز حالقىنىڭ كەيدە ءبىر تىلدەي انىقتاما ءۇشىن وسىنشاما جەرگە سالپاقتاۋىنا تۋرا كەلەدى. ەكى ارالىقتاعى جول «قۇداي ساقتاسىن» دەگىزبەي قويمايدى – ويدىم-ويدىم. ونى ايتاسىز, جولدى كەسىپ وتەتىن قۇلانوتپەس وزەنىندەگى جالعىز كوپىردىڭ ءوزىن بىلتىرعى كوكتەمدە سۋ شايىپ كەتىپتى. سوندىقتان, بۇل جاققا سۋ تارتىلعان قازىرگىدەي جاز ايلارىندا بولماسا, جىلدىڭ باسقا ماۋسىمىندا جەتۋ قيامەت-قايىمعا بەرگىسىز. «جول ازابىن جۇرگەن بىلەر» دەمەكشى, وبلىس باسشىسىنىڭ تەڭىز جاققا ادەيىلەپ اۆتوكولىكپەن ساپارلاعان سەبەبى دە وسى جاعدايلاردى ءوز كوزىمەن كورۋ, ءوز جانىمەن سەزۋ ەدى. كوپىردى بيىلدان قالدىرماي جاڭارتۋدى اكىم وبلىستىق جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ا.ساناۋباروۆقا مىندەتتەدى. نەگىزى, كوپىر سالۋدىڭ 631 ميلليون تەڭگە بولاتىن سمەتالىق جوباسى دايىن ەكەن. وبلىس اكىمى بۇل ماقساتقا بيىل 20-25 ميلليون تەڭگە ءبولۋ كەرەك دەدى. مۇنىڭ ءوزى وڭ شەشىلە قالسا, جوبا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ باعدارلاماسىنا جىلدام ەنىپ تە كەتەر ەدى.
وبلىس باسشىسىنا, سونىمەن قاتار, اۋداننىڭ باسقا تۇستارىنداعى جارامسىز, جوندەۋگە مۇقتاج جولداردىڭ سۋرەتى ستەند تۇرىندە كورسەتىلدى.
جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ايتۋىنشا, وبلىستىڭ قازىرگى باسشىسى تەڭىز وڭىرىنە كەلگەن العاشقى اكىم كورىنەدى. سوندا بۇعان دەيىن بولعان وبلىس اكىمدەرى بۇل جاققا تابان تيگىزىپ كورمەگەن عوي. ەندى قايتسىن, تەڭىزدىكتەر پروبلەما ايتۋدان بۇرىن, ايدىك اكىمنىڭ ەلەپ كەلگەنىنە-اق رازى. قايران دا مەنىڭ قازەكەم!.. «قارنىنىڭ اشقانىنا ەمەس, قادىرىنىڭ قاشقانىنا عانا جىلايدى»!.. ايتپەسە, اۋىلدىڭ پروبلەماسى شاش-ەتەكتەن. بىلگىڭىز كەلسە, ساۋساق بۇگىپ تىزە بەرىڭىز.
بارشىندا اۋرۋحانا بار ەكەن. بىراق سونىڭ ەكىنشى قاباتى اڭعال-ساڭعال, قىس بالاسىنا جىلۋ جوق. جىلۋ قازاندىعىنىڭ عيماراتى قۇلايىن دەپ تۇر. «جەدەل ءجاردەمنىڭ» جالعىز ماشيناسى بار ەكەن, ونىڭ ءوزى بۇزىلىپ قالعان. ايتەۋىر اۋدان ورتالىعىنان ءبىر ەسكى ماشينا بەرىپتى, اۋىل حالقى سونىمەن ىلدەبايلاپ وتىر. قۇداي اۋىرتپاسىن, اۋىرتسا – جانىڭدى كولىك ماسەلەسى ءبىر, ودان اۋدان ورتالىعىمەن اراداعى جول ەكى قينايدى. وسى جاعدايدى كورگەن وبلىس باسشىسى جاڭا كولىك بولدىرۋگە ۋادە ەتتى.
بارشىندا دا, ونىڭ ماڭىنداعى باسقا اۋىلداردا دا مادەني وشاق دەگەن جوق. ءبىر كەزدە اۋدان ورتالىعى بولعانىنا سەنۋدىڭ ءوزى قيىن. وسى توڭىرەكتەگى تالدىساي اۋىلى – قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, ايگىلى ءانشى رابيعا ەسىمجانوۆانىڭ تۋعان جەرى. تىم بولماسا, سونداي ءبىر ادەمى ەستەلىك ءۇشىن ەسكى كلۋبتىڭ عيماراتىن جوندەپ بولسا دا ءبىر مادەنيەت وتاۋىن اشىپ بەرەتىن ادام جوق. اۋىل حالقىنىڭ ءبىر ۋاقىت بوي سەرگۋىنە تاپتىرماس ورىن بولار ەدى, نە كەرەك.
قازىر دۇنيەنىڭ ءبارىن جاۋلاپ العان ۇيالى بايلانىس پەن عالامتور ءتارىزدى وركەنيەت بەلگىلەرى تەڭىز وڭىرىنە ءالى كۇنگە جەتە قويماعان. حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى سياقتى ءبىر قوعامدىق قامتۋ بەكەتى بارشىن حالقىنا كەرەك-اق. مۇنداعى پوشتا كۇنىنە ەكى ساعاتتان عانا جۇمىس ىستەيدى ەكەن. پوشتاشىلارىنىڭ ەڭبەكاقىسى – 8 مىڭ تەڭگە! ەلىمىزدەگى ەڭ ءتومەنگى جالاقى كولەمى 22 859 تەڭگە بولىپ تۇرعاندا, بۇل كىمنىڭ جانە قالاي تاعايىنداعان ايلىعى ەكەنى بەلگىسىز... وبلىس اكىمى بايلانىس ماسەلەسىنە قاتىستى قازاقتەلەكوممەن حابارلاساتىنىن ايتتى.
بارشىندا پوليتسيا ءبولىمى دەگەن اتىمەن جوق. قاراپايىم حالىق الدەبىر شاتاق شىقسا, «ءبىسىمىللاسىن» ايتىپ, قۇدايعا سىيىنعاننان باسقا ايلا جاساي المايدى. ەڭ جاقىنى – ءجۇز شاقىرىم جەردەگى شۇباركولدە ەكى پوليتسيا قىزمەتكەرى بار, ولاردىڭ وزىندە كولىك تە جوق. شۇباركولدە مىڭعا جۋىق حالىق تۇرادى, سىرتتان 3 مىڭداي ادام كەلىپ جۇمىس ىستەيدى. سونىڭ وزىندە كلۋب اشاتىن ءبىر عيماراتقا قول جەتكىزە الماي وتىر. اۋداننىڭ جىلدىق بيۋدجەتى 650 ميلليون تەڭگە عانا, سوندىقتان ۇكىمەتكە قول جايۋدان كەلەر قايران جوق. اۋدان باسشىسى ايتقانداي, شۇباركولدىڭ الەۋمەتتىك-مادەني احۋالىن تۇزەۋدى كەن ءوندىرۋشى كاسىپورىندار ارقىلى جۇزەگە اسىرۋ كەرەك. ايتالىق, «اربات» دەپ اتالاتىن بىرىككەن كاسىپورىندى نۇرا اۋدانىنا تىركەسە, سونىڭ وزىنەن ءبىراز سالىق تۇسەر ەدى.
وسى ورايدا اۋدان اكىمى نيقانباي ومارحانوۆ ايتقان ءسوزدىڭ جانى بار. «ستاتيستيكاشىل زاماندا «جان باسىنا شاققاندا» دەگەن تاپتاۋرىن تىركەس بار. پالەنباي ادام بولماسا, نىسان سالۋعا بولمايدى دەيدى. بۇل قانداي قيسىنعا كەلەدى. ءۇش ادام تۇرسا دا, ولارعا جاعداي جاساۋ كەرەك قوي», دەيدى ەلگەزەك باسشى.
جوعارىدا ايتىپ ءوتكەن ءماسەلەلەردىڭ ءبارىن اۋدان اتقامىنەرلەرى سيىرقۇيىمشاقتاتپاي بيىل جانە الداعى جىلى شەشۋدى جوسپارلاپ وتىر. بارشىننىڭ اۋرۋحاناسى مەن جولى وسى جىلدان قالدىرمايتىن شارۋا. بارشىننىڭ وزىندە بۇرىنعى ىشكى ىستەر ءبولىمىنىڭ عيماراتى بار ەكەن. سونى جوندەپ, اكىمدىك, سپورت ءبولىمى سياقتى جەتى مەكەمەنى ورنالاستىرۋ جوسپارلانعان.
اۋداننىڭ جاقىندا عانا تاعايىندالعان اكىمى نيقانباي ومارحانوۆ بۇل ءوڭىردەگى اۋىلداردى تەگىس ارالاپ, جاعدايلارىمەن تانىسىپ, شەشىمىن كۇتكەن ماسەلەلەردى پىسىقتاپ قايتقان. ءىسكە ەندى كىرىسەدى. بۇعان دەيىن وبلىستىڭ قارقارالى, اقتوعاي اۋداندارىن ەداۋىر العا باستىرعان تاجىريبەلى باسشىعا نۇرالىقتار, ونىڭ ىشىندە تەپەرىشتى كوپ كورگەن تەڭىزدىكتەر ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ وتىر. وبلىس اكىمىنىڭ نازارىن اۋدارىپ, ەل نازاسىن تىڭداۋعا شاقىرعان دا اۋداننىڭ وسى جاڭا باسشىسى.
تەڭىز ءوڭىرى – قازاقتىڭ قۇت دارىعان كيەلى مەكەندەرىنىڭ ءبىرى. كونەدە بەعازى-ءداندىباي مادەنيەتى وركەندەگەن تۇس وسى. بالا قاجى, اققوشقار كەسەنەلەرى, اقتۇبەك قورىمى وسى ماڭدا.
وبلىس باسشىسى بارشىننىڭ باسىندا اۋىل تۇرعىندارىمەن جيىن وتكىزدى.
* * *
بارشىنعا بارار جولدا ءوڭىر باسشىسى ششەرباكوۆ اۋىلىنا دا سوعىپ, وسىنداعى نەگىزگى شارۋاشىلىق «قاينار» سەرىكتەستىگىنىڭ جۇمىس بارىسىمەن تانىستى. «قاينار» دا اۋىل تۇرعىندارىنا جاعداي جاساپ وتىر. اۋىلدىڭ ءوز ناۋبايحاناسى, مەشىتى, مادەنيەت ءۇيى, ساۋىقتىرۋ كەشەنى, مەديتسينالىق پۋنكتى بار. وسى اۋىلدىڭ جاستارى وتىز جىلدان بەرى وتكىزىلىپ كەلە جاتقان ءداستۇرلى اۋداندىق سپارتاكيادادا باس جۇلدەنى بەرگەن ەمەس. وسىنىڭ ءبارىن كەيىنگى ون جىلدىڭ مۇعدارىندا «قاينار» سەرىكتەستىگى قامتاماسىز ەتىپ وتىر.
ەن دالادا امەريكالىق «دجون دير» مەن رەسەيلىك «كيروۆەتس ك 744» تراكتورلارى جۇمىس ىستەپ ءجۇر.
– اۋدان بويىنشا ەڭ قۇنارسىز جەر بىزدىكى, – دەيدى سەرىكتەستىك يەسى سەيىتجاپپار نىعمەتوۆ. – دەگەنمەن, باردى باعالاپ, بيىل 34 مىڭ گەكتار جەردىڭ 27 گەكتارىنا ەگىن سالدىق. ديقاندار ەكى اۋىسىممەن كۇندىز-ءتۇنى جۇمىس ىستەپ جاتىر. قازىر بريگادادا جەردى جىرتا وتىرىپ تۇقىم سەبەتىن 11 ارنايى كەشەن, 24 «ك-700» تراكتورى مەن تۇقىم تاسيتىن 20 تراكتور بار. ارامشوپتەر حيميالىق ادىسپەن جويىلادى. بۇل ماقساتقا بيىل 75 ميلليون تەڭگەگە حيميالىق قوسپالار ساتىپ الدىق.
«قايناردىڭ» تاعى ءبىر باعىتى – مال شارۋاشىلىعى. سەرىكتەستىك ءىرى قارانىڭ اۋليەكول اسىل تۇقىمىن وسىرۋمەن شۇعىلدانادى. قازاقستاندا شىعارىلعان تۇقىم بولعاندىقتان, بۇل جانۋارلار جەرگىلىكتى كليماتقا بەيىم. وسى سيىرلاردىڭ ەتى ەل ىشىندە «ءمارمار ەت» دەگەن سيپاتتاماعا يە بولعان. ياكي, قازاقشا ايتقاندا, ءبىر ەت, ءبىر مايدان تۇرادى. ەت ساپاسىنىڭ ەۋروپالىق بايقاۋدا گران-پري ءجۇلدەسىن جەڭىپ العانى دا بەكەر ەمەس. ارقايسىسىنىڭ سالماعى توننادان اساتىن اسىل تۇقىمدى بۇقالار وسىرىلۋدە. وسى بۇقالارمەن بۋدانداستىرىپ, قولداعى مالدىڭ ءبارىن كۇيلەندىرىپ العان. قازىر شارۋاشىلىقتا 1300-گە جۋىق ءىرى قارا بار. ءار كوكتەم سايىن جاڭا تولدەر قوسىلىپ وتىرادى. بيىلعى ءتولدىڭ ءوزى ون شاقتى ايدان سوڭ 300-350 كيلوداي تارتادى ەكەن.
سەرىكتەستىك 250-دەي ادامدى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. ەڭبەككەرلەر اي سايىن ورتا ەسەپپەن 100 مىڭ تەڭگەدەن جالاقى الادى.
بۇدان كەيىن وبلىس اكىمى نۇرمۇحامبەت ابدىبەكوۆ اسىل تۇقىمدى قوي زاۋىتى بار «وتقانجار» سەرىكتەستىگىنە ات شالدىردى. اتا كاسىپتى مىقتاپ قولعا العان قانات وتارباەۆ ءوڭىر باسشىسىن شارۋاشىلىق جايىمەن تانىستىردى. ول قازىر 14 مىڭنان استام قويدى ون بەس وتارعا ءبولىپ باعىپ وتىر ەكەن. سونىڭ ءبارى اسىل تۇقىمدى قويلار.
– بيىلعى مال تولدەتۋ ناۋقانىندا ءار ءجۇز ساۋلىققا توقساننان ءتول ەردى, – دەيدى قانات جارياس ۇلى. – وعان قوسا, 3 مىڭ گەكتار القاپقا ەگىن سالدىق.
ءىرى قارادان 480 باس جىلقى, 100 باس سيىر ۇستاپ وتىرمىز.
«وتقانجار» سەرىكتەستىگى يزەندى اۋىلىنىڭ الەۋمەتتىك-مادەني سالاسىنا ايتارلىقتاي كومەك-قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى ەكەن. اۋىل ءىشىن تازالاپ, قاڭىراپ تۇرعان قوس قاباتتى ەسكى عيماراتتى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ, مادەني-سپورت كەشەنىنە اينالدىرعان وسى سەرىكتەستىكتىڭ ازاماتتارى. ودان كەيىن حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىن سالىپ, سونىڭ ىشىنەن كەزىندە جابىلىپ قالعان مەديتسينالىق پۋنكت, كىتاپحانا, پوشتا, اتس ءتارىزدى مەكەمەلەردى قايتا اشتى. اۋىل ورتاسىنداعى قيراعان ۇيلەردىڭ ورنىن تازالاپ, بالالارعا ويىن الاڭىن, جاستارعا بي الاڭىن سالىپ بەردى. حالىق يگىلىگى ءۇشىن مەشىت, تويحانا, ناۋبايحانا, قىمىزحانا دا سالعان. بولىمشەلەر مەن قىستاقتارداعى شوپان بالالارىنا ارناپ 30 ورىندىق ينتەرنات ءۇيىن تۇرعىزدى. بالالاردى اپتا سايىن ۇيلەرىنە اپارىپ-اكەلىپ تۇرۋ ءۇشىن جاڭا اۆتوبۋس ساتىپ الدى. شارۋاشىلىق ەسەبىنەن ساۋدا نۇكتەلەرى اشىلىپ, جانار-جاعارماي ستانساسى سالىندى.
يزەندىنىڭ بىردەن-ءبىر پروبلەماسى – اۋىز سۋ ماسەلەسى. وبلىس اكىمى بۇل ورايدا جاقىن ۋاقىتتا شارا قولدانىلاتىنىن ايتتى.
* * *
نۇرا سىندى ارقا وڭىرىندە تاسى ورگە دومالاعان اۋداننىڭ وزىنەن ەكى ءتۇرلى جاعدايدى كوردىك. ءبىز بولعان ششەرباكوۆ پەن يزەندى اۋىلدارىندا يگىلىك سالتانات قۇرسا, تەڭىز توپىراعىنداعى ەلدى مەكەندەردىڭ جۇدەۋ تۇرمىسى ارقاعا ايازداي باتتى. الداعى ۋاقىتتا ەستە مىقتاپ ۇستايتىن ءماسەلە كوپ. سونىڭ ءبىرى – بيۋدجەت قاراجاتى بولىنىسكە ءتۇسكەندە الا قويدى بولە قىرىقپاي, بارشىن مەن سول توڭىرەكتەگى باسقا دا اۋىلداردىڭ بۇيىمتايى ەسكەرىلسە ەكەن دەگەن تىلەك.
تەڭىز ءوڭىرىنىڭ پروبلەمالارى ەڭسەگە سالماق بولعانمەن, ولاردىڭ وبلىس اكىمى ايتقان شەشىمدەرى ەرتەڭگى كۇننەن ءۇمىت كۇتتىرەدى. «بەت كورسە – ءجۇز ۇيالادى» دەمەكشى, ءوڭىر حالقىنىڭ ايماق باسشىسىمەن جۇزبە-ءجۇز تىلدەسكەنى دە دۇرىس بولدى. قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمى ءسوزىن جەرگە تاستايتىن ازامات ەمەس. بىرەر جىلدا بارشىنعا باستايتىن جول تاقتايداي بولىپ, باسقا ماسەلەلەردىڭ دە وڭ شەشىلگەنى تۋرالى سول جاقتىڭ ادامىنان الدە ۇيالى تەلەفون, الدە عالامتور ارقىلى بايلانىسىپ ەستىپ جاتساق, ەكى سويلەمەس ەردىڭ ءىسى دەپ بىلەرمىز. سول كۇندەر الىس بولماعاي!..
قايرات ءابىلدينوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
قاراعاندى وبلىسى,
نۇرا اۋدانى