بىردە, 54-ءشى جىلعى مامىردىڭ سوڭعى كۇندەرى بولار, جاڭا كەلگەن وبلىس باسشىسى (بۇعان دەيىن رەسپۋبليكانى سەگىز جىل باسقارعان) ج.شاياحمەتوۆتىڭ تىكەلەي تاپسىرماسى, پارتيا اكتيۆى جينالىسىنىڭ شەشىمىمەن ىشكى ىستەر سالاسىن قازاق كادرلارىمەن تولىقتىرۋعا (وبلىستىق باسقارماداعى 72 وفيتسەر اراسىندا نەبارى 7 قازاق بار ەكەنبىز) اۋداندارعا ىسساپارمەن سۋىت اتتاناتىن بولدىق.
ۇلەسىمىزگە تيگەن شايان, سوزاق, ارىس – ءۇش اۋداندا ءىس تىندىرىپ قايتۋعا ساپارلاس سەرىگىم نازاروۆ ەكەۋمىز جول بويىنداعى شايانعا كەلدىك.
وسىنداعى ۇشكۇندىك جۇمىسىمىزدىڭ ەكىنشى كۇنى بولار, ەرتەڭگىلىكتە اۋداندىق ءبولىمنىڭ باستىعى ەرحوجاەۆ باباحان اعا ماعان كوز قيىعىمەن ك ۇلىمدەي قاراپ وتىردى دا: «كەشە ءبىزدىڭ جىگىتتەر وسىندا بۇزاقىلىق جاساپ ۇستالعان, ماسكەۋدەگى وقۋ ورنىنان بايجانسايدا وندىرىستىك پراكتيكادا جۇرگەن ەكى ستۋدەنتتى الىپ كەلىپتى. بىرەۋىنىڭ فاميلياسى تۇرىسوۆ. قاسىنداعى سەرىگى ءسىزدىڭ وسىندا ەكەنىڭىزدى ەستىگەن بولار, «بۇل بالا شىمكەنتتەن كەلگەن تۇرىسوۆ ەرەكەڭنىڭ تۋعان ءىنىسى» دەپتى. سولاردى وسىندا كەلتىرەيىك, كورىڭىزشى», دەگەنى.
مەن مىناداي توسىن جايعا ءبىر جاعى تولقىپ, ەكىنشىدەن تاڭدانا اڭتارىلىپ سۇراعانداعى ءىستىڭ جايى: ماسكەۋدەگى ءتۇستى مەتاللۋرگيا ينستيتۋتىنىڭ سوڭعى كۋرسىنان وسىندا, بايجانساي كەنىشىنە وندىرىستىك پراكتيكاعا كەلگەن ورىمدەي ەكى جاس جىگىت ءسارسەنباەۆ ءابدى-ءازىم (وسى اۋداننىڭ كەڭەستوبە اۋىلىنىڭ بالاسى) مەن ونىڭ سەرىگى تۇرىسوۆ قاراتاي الداعى دەمالىس كۇنىندە شىمكەنتكە قىدىرىپ قايتقالى تاۋ جولىنا شىعىپ, جول ءۇستىندەگى «قاراباستاۋ» بۇلاعى ساياسىندا كىدىرىپ, قالا مەن كەنىش اراسىندا تاۋار جۇگىن تاسىپ ءجۇرگەن جۇك ماشيناسىنا قول كوتەرىپتى. توقتاعان شوفەر جول اقىسىن سۇرايدى. بۇلار ستۋدەنتپىز عوي دەپ جاعداي ايتادى. جانىندا ساۋدا دۇكەنىنىڭ ساتۋشىسى, قىزىل ەرىندى سۇلۋ بيكەشى بار بوگامازوۆ دەيتىن شوفەر جىگىت: «تەگىن جولاۋشىنى المايمىن», دەپ ءماشينەسىن وت الدىرىپ, جونەلە بەرەدى. ەكى جىگىت ماشينەگە قۋا جارماسىپ, ءمىنىپ الادى. وسىنى كورگەن شوفەر ماشينەسىن توقتاتىپ, ءوزى قورابقا قارعىپ شىعىپ بۇلاردى كۇشتەپ تۇسىرمەك بولادى. وسى جەردە الىس-كەرىستە ەكى جاقتان جۇمىلعان جۇدىرىقتار ىسكە قوسىلادى, جاعا جىرتىلادى. اشۋ, ىزا قىسقان جاراقاتسىز, دەنى ساۋ شوفەر ماشينەسىن زۋلاتا ايداپ, شايان-شىمكەنت جولى ايرىعىنداعى گلينكوۆو سەلوسىنا توقتاپ, وسىندا كوشە ءۇستى, متس مەكەمەسىندە كەزدەسە كەتكەن اۋداننان كەلگەن ميليتسيا وكىلدەرىنە بولعان جايدى حابارلاپ, تابان استى اكتىلەپ, «ەكى جاۋاپكەردى» قارۋلى وكىلدەر قولىنا بەرىپ, ءوز جونىنە كەتە بارادى. بار جاعداي وسى.
قىسقا اڭگىمەدەن سوڭ ءبىز وتىرعان باستىقتىڭ بولمەسىنە ەكى بوزىم جىگىت كەلىپ كىردى. قاتارلاي ورىندىققا جايعاستى. ونىڭ ءبىرى ماعان بۇرىننان كوزتانىس, سوعىستان سوڭ بىرەر جىل شاياندا اۋداندىق سوتتا حاتشى بولعان ءابدى-ءازىم. كوز قيىعىندا قۋاقى كۇلكى. ماعان ۇرلانا جىميىپ قارايدى. قاسىنداعى قاراتاي اتتى سەرىگى جازعى دالا جولىنا بەيىم قاراسۇر كەنەپ شالبار, جول جەيدەسىن جەڭىن تۇرە كيىنگەن, مىعىم دەنەلى, شاعىن تۇلعالى قاراتورى بالاڭ جىگىت. اساۋ تارپاڭنىڭ جالىنداي بۇيرا تولقىندى قويۋ شاشى ءوز بويىنا جاراسىپ, ۇياسى كەڭ, الدەقالاي مۇڭ باسقانداي ويلى جانارىن تومەن سالىپ, تومسارىپ ءۇنسىز وتىر.
– ءيا, وقۋلارىڭ قالاي, قاراتاي؟ – دەدىم مەن, ونى ىشكە تارتا ءۇن قاتىپ. ول باسەڭ ءجۇزىن كوتەرىپ قارادى دا, جايقوڭىر, جايلى داۋىسىمەن:
– وقىپ ءجۇرمىز, اعا. الداعى جىلى بىتىرەمىز, – دەدى.
– ە-ە, سولاي دە. ءتۇستى مەتاللۋرگيا مامانى بىزدەگى تاۋ-كەن ءوندىرىسىنە اۋاداي قاجەت ەكەنى ەستەرىڭدە شىعار. ۇمىتپاڭدار وسىنى.
– ءيا, سولاي, اعا.
وسىلاي دەپ, قاراتاي الدەقالاي نامىس وتى قىسقان كىنالى جانداي تومسىرعان قالىڭداۋ ەرنىن قىمتي-جىمىرىپ, ويلى ءجۇزىن تاعى دا تومەن سالدى.
– جارايدى, ەندەشە. امان كورگەنشە قايىر-ساۋ بولىڭدار.
دۇنيەدە ادام جانىنان سەزىمتال, كوڭىل پەردەسىنەن جۇقا نارسە جوق. بۇلارمەن قايىرلاسۋ ساتىندە ۇشقىر وي تالاي كۇن, تالاي جىلداردى شارلاپ كەتتى. كوز الدىما اعادان ايىرىلعان جىل سوڭىندا ون التىعا جاڭا تولعان جاس جەتكىنشەك شاعىندا توتەن كەلگەن ىشتەگى دەرتكە جاسالعان وپەراتسيا ۇستىندە شەتىنەگەن جالعىز ءىنىم, مەكەمبەگىم ەلەستەدى. امان جۇرگەندە ول دا ينستيتۋتتا جۇرەر ەدى-اۋ, وسىلاي...
– ءيا, باباحان اعا, اناۋ قاراتايدى ماعان ءىنى دەپ تەلىگەن ەكەن جىگىتتەر. سولاي-اق بولسىن. جاستار عوي, بۇلار. كوڭىلدەرى كىرلەمەسىن. امان جۇرسە, بۇلار دا ادام بوپ, ازامات بوپ, مىنا كەڭ دۇنيەنىڭ ءبىر جەرىنەن شىعار.
ءتاڭىرى جولىن اشسا, ادام زاتىنا دەگەن ءومىردىڭ ءورىسى شەكسىز. ارادا جىلدار وتكەندە قاسيەتتى قاراتاۋ, ءتاڭىرتاۋدىڭ اياسىندا ۇلاندار ۇياسىنان الىسقا قانات قاققان بالا قىران, قيىرداعى قازاق اۋىلىنىڭ كىشكەنە قارا تايى توپشىسى بەكىپ, قابىرعاسى قاتايا ازاماتتىق ۇلى ساپار جولىنىڭ كەڭ ايدىنىنان كورىنەر دەپ كىم ويلاپتى. جاڭا زامانعى جاڭالىقتىڭ جارشىسى – سانالۋان اقپارات قۇرالدارى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندە قاراتاي تۇرىسوۆ اتتى كورنەكتى ءبىر قايراتكەر ازاماتتىڭ بار ەكەنىن, ول ءوزى جاي ءبىر قاتارداعى كوپتىڭ ءبىرى ەمەس, اسا پاراساتتى ءىرى تۇلعا, جاڭا كەزەڭدەگى تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ عارىشتاپ ورلەۋىنىڭ باسى-قاسىنداعى ەرەن ازاماتتىڭ ءبىرى ەكەنىن جارىسا كورسەتىپ جاتتى. بۇل وزگە ەمەس, سونو-وۋ ءبىر جاستىق داۋرەندە ساپار جولدا تۋعان ءىنى, جان باۋىر بوپ جولىققان قاراتايدىڭ ءوزى ەكەنىن كورىپ تە, ءبىلىپ تە, ىشتەي تاڭىرگە تاۋبە ەتىپ ءسۇيسىنىپ تە جۇردىك.
سوناۋ الىستا قالعان جەتپىسىنشى جىلداردىڭ سوڭى بولار, قارا كۇز – قاراشانىڭ قالىڭ ورتاسىندا كەزەكتى دەمالىستىڭ كەزى – كاۆكازدىڭ ايگىلى «نارزان» شيپالى سۋىندا (كيسلوۆودسك) ەمدەلىپ, قايتار مەزگىل جەتكەندە وسىندا بىرگە كەلىپ, ءبىر جۇرگەن تەمىر تەگەۋرىندى, اڭقىلداعان اعايىن توكەڭ نازاربەكوۆ:
– ءاي, پيساتەل, اناۋ ماسكەۋدە, كاسىپوداق كەڭەسىنىڭ باسىندا وتىرعان اق باستى قاراتاي سەنىڭ باۋىرىڭ ەكەنى راس پا؟ – دەپ كۇركىرەدى.
– بىرگە تۋماسا دا ءبىر تۋعانداي ەكەنى راس.
– قالايشا؟
– و, ول ۇزاق حيكايا, توكە.
– ال سەن وسىندا ەكەنىڭدى ايتپادىڭ با, وعان؟
– He دەپ ايتام. قاجەتى نە, الدەنەگە اۋرەلەپ.
– وۋ, قىزىقسىڭ سەن. ماسكەۋ ارقىلى قايتقالى وتىرمىز. حابارلاسۋ, سالەمدەسۋ دەگەن بار ەمەس پە؟
– دۇرىس قوي, سول ءۇشىن دابىرا قاعۋ كەرەك پە؟
– ەندەشە, تىڭدا. قاراتاي مەنىڭ دە كوپتەن سىيلاس, جاقسى كورەتىن ءىنىم. حابارلاسپاي كەتكەنىمىز تىپتەن جاراسپايدى بىزگە.
سويتكەن توكەڭ ۇلكەن ەسىكتەردى ىركىلمەي اشىپ, شالقايا باسىپ, ءومىر دوداسىنىڭ قالىڭىندا ءجۇرەتىن ەر كوڭىلدى توكەڭ سول كۇننىڭ كەشىندە ساناتوري باستىعىنىڭ «تىكەلەي» تەلەفونىمەن ءماسكەۋدە, ءبۇكىلوداقتىق كاسىپوداقتار كەڭەسىنىڭ (ۆتسسپس) ءبىر باسشىسى بولىپ وتىرعان قاراتايمەن حابارلاسىپتى.
– بار پروبلەما شەشىلدى, پيساتەل. «لەنينگراد» قوناق ءۇيىندە ليۋكس نومەر, بۇكىلوداقتىق كورمەگە جولداما, ونىڭ قاراجات شىعىنى تۇگەلدەي پروفسويۋز ەسەبىنەن, – دەپ شالقىدى توكەڭ.
راسىندا, ماسكەۋدە, توكەڭ ايتقانداي, قاراتايدىڭ قامقورلىعىنا كەنەلدىك. قوناقجايداعى جايما توسەك, جايلى ورىن, ءۇش كۇنگە سوزىلعان استانانى ارالاۋ, كورمە, تاريحي مۇراجايلار مەن وستانكينو, كرەملگە ساياحات... قاشان اتتانىپ كەتكەنشە ءار كۇنىمىز بەن ءتۇنىمىز ءبىر ءتاڭىرى بەرگەن سىپايى قامقورلىقتىڭ اياسىندا ءوتتى. بىراق قالىڭ مەملەكەت ىسىندەگى قاراتايمەن جۇزدەسە المادىق.
«سۇتپەن بىتكەن سۇيەكپەن بىرگە كەتەدى» دەيتىن حالىقتىڭ ءسوزى استە شىن ءومىردىڭ وزىنەن تۋعان ءوز قاعيداسى. ونى تەزگە سالىپ وزگەرتە المايسىڭ. ءىشىڭ ەزىلىپ, قانشالىق جاقسى كورسەڭ دە, قايسىبىرەۋلەردەي ەلبىرەپ, جەلبىرەي المايتىن قۇدايدىڭ بەرگەن مىنەزى. ارادا قانشاما ءومىر كەزەڭى وتسە دە «قاراتاي-اۋ, قايداسىڭ؟» دەپ الدىنا ىزدەپ بارماپپىن. جاتا قاپ حاتتار جازباپپىن. تەك جول ورتاسى الدەقاشان ويىسقان توقسان ءتورتىنشى جىل جازىندا قاراتايدىڭ بالا جاستان بىرگە وسكەن دوسى شەرحانمەن بىرگە سارىاعاشتىڭ شيپالى سۋىندا ەكەنىن ەستىپ, سوندا تارتتىم.
بىراق سول كۇنى قونالقاعا تاشكەنت اسىپ, داريادان ارعى ەلگە كەتكەن قاراتايمەن كەزدەسۋدىڭ رەتى كەلمەدى. ارنايى الىپ بارعان سالەم-ساۋقات قاتارىندا «جازۋشى» باسپاسىنان جارىققا شىققان تاريحي رومان «تەمىرلاننىڭ» ءبىر تومدىعىن كەزەكشى مەدبيكەگە امانات ەتىپ قالدىرىپ, قايتتىق.
سول اپتانىڭ سوڭىندا اۋدان اكىمى, ىزەتشىل ءىنى امانگەلدى ءمالىكوۆ ارقىلى قاراتايدىڭ حابارى دا جەتتى. ۇيگە كولىگىن جىبەرىپ, الدىنا شاقىرىپ العان اكىم ءىنى: «و, ەر-اعا, قاراتاي ءىنىڭىز جورا-جولداستارى مىرزاتاي مەن ءماريا, ايگىلى ونەر قايراتكەرى ورازباەۆ ءسابيتتى, سۆەتا كەلىنىڭىزدى باستاپ سىزگە, ەلگە ءسالەم بەرگەلى كەلە جاتىر. تاۋداعى ۇلى اتامىزدىڭ مەكەن-جايىنا قوسمولا, تەرەكتى ءاۋليەگە باستاپ بارىپ, بىرەر كۇندى ءبىرگە وتكىزەتىن بولدىق», – دەپ كەڭ كەۋدەسى بيىكتەي ءتۇسىپ, جارقىراپ وتىر.
سول كۇنى ايتقان حابارمەن اۋداننىڭ بەلدى ازاماتتارى تالعات, ابىلدابەكتەر باستاعان تاۋداعى اۋىل جىگىتتەرى مەزەتتى جەر – جوعارى بالابوگەننىڭ سايالى الما باۋى, اق تەرەكتەر اياسىنا سەگىز قاناتتى اقبوز ۇيلەرىن قاتار تىگىپ ۇلگەرگەن ەكەن. كەلەسى كۇننىڭ ۇلكەن ساسكەسى كەزىندە قاراتاي باستاعان ءىنى, دوس, كەلىندەردى نۇريلا اپا (دومالاق ەنە) عيماراتىنا قاراعان بالابوگەن كوپىرى الاڭىندا قارسى الدىق. جول باسى – اۋليە انا, تاۋداعى ۇلى ءبايدىبەك, قوس انانىڭ مەكەن جايىندا ۇلىلار رۋحىنا تاعزىم ەتۋ ءراسىمىنەن سوڭ – ۇزاق جىلدار اداسىپ تابىسقانداي كۇي كەشكەن قاراتايمەن قاسيەتتى قاراتاۋ قوينىندا, سىلاڭداي اققان سىرلى بۇلاق جاعاسى, الىپ ءبايتەرەكتەر ساياسىندا بار ومىردە ەستەن كەتپەيتىن جايساڭ جازدىڭ جاقسى كۇندەرىن وتكىزدىك.
– ۇلى بابانىڭ تەرەڭدە قالعان تاريحىن قايتا تەربەتىپ, ۇلىققا ۇلاعات ەتەر ءىس جاساپ جاتقاندارىڭىز تىپتەن ورىندى بولعان. ءبىز الىستا ءجۇرىپ سىرتتاي سۇيسىنەمىز. جاڭا باستالاتىن اتانىڭ عيماراتى قۇرىلىسىنا قوسقان از عانا ۇلەسىمىز بولسىن, قابىل الىڭىز, – دەپ, قاراتاي قويىن قالتاسىنان شىعارىپ كوگىلدىر كونۆەرتىن ۇسىندى. بۇل كۇندەرگە دەيىن «كوك قاعاز» دەپ, ول كەزدە اتىن ەستىگەنىمىز بولماسا, قولعا ۇستاپ كورمەگەن امەريكا دوللارىنىڭ «100» تاڭبالى التى قاعازى ەكەن. ول كەزدە اجەپتاۋىر اقشا
– بارەكەلدى, نيەت قابىل بولسىن. بۇل قوسقان ۇلەستەرىڭ جاقىندا ورتامىزعا كەلىپ, اتا ارۋاعىنا ارناپ ەل مىنگىزگەن قاراكوك ارعىماعىن بايلاپ اتتانعان اساباي اعادان كەيىن ەكىنشى بولىپ تىركەلدى. ۇلى باباعا ارنالعان ۇلاعات ۇمىتىلمايدى, – دەپ ازامات ىنىلەرگە ىزگى تىلەكتى العىسىمىزدى ايتتىق.
سول ءبىر توقسانىنشى جىلداردىڭ ورتا تۇسى تاۋەلسىزدىك تاڭىمەن بىرگە تۋعان رۋحاني ورلەۋدىڭ ەستەن كەتپەس شۋاقتى ءبىر كەزەڭى بولدى. سول جىلدارى قازاقتىڭ ءبىرتۋار ەرەن ازامات ۇلى نۇرسۇلتان بابالار مەن قاسيەتتى انالار الدىنداعى پەرزەنتتىك پارىزىمەن جارقىراپ ەكى دۇركىن ورتامىزعا كەلدى. ونىڭ كەلۋى ۇلى ءداۋىردىڭ شاپاعاتىن ۇزاق جىلدار كۇتكەن قالىڭ ەلدىڭ شاتتىق مەرەكەسىنە اينالدى. وسىنداي ۇلاعاتتى كەزدەسۋ, قاۋىشۋ, تابىسۋدىڭ سالتاناتتى جيىندارى قاتار جاتقان جۋالى, تالاستا, مەركى مەن قوردايدا قازاق ەلىنىڭ ازاتتىعى جولىندا جورىق, جوسىندى ءومىر كەشكەن باتىر بابالار – رىسبەك پەن قويگەلدى, ساڭىرىق پەن وتەگەن, بولتىرىك شەشەن مەن سىپاتايدىڭ مەرەيلى-مەرەكەلى جيىندارىنا ۇلاستى.
تولاسسىز ءومىر اعىنىندا توقتام جوق. بىردە شۋاقتى كۇنى جارقىراعان كوكتەمنىڭ كۇنىندەي, ەندى بىردە قارا بۇلتى قاپتاعان قاراشانىڭ كۇزىندەي سان قۇبىلعان دۇنيە ويدا-جوقتا تەلەديدار ارقىلى حالىقتىڭ ۇلى قاراتايدىڭ ماڭدايالدى پەرزەنتى نۇرلاننىڭ ءومىر ءورىن ورلەگەن عارىشتى شاعىندا قاپىلىستا قازا تاپقان قارالى حابارىن جەتكىزدى. ول كەز ەمدەۋ ورنىندا جاتقاندىقتان ازامات ءىنىم الدىنا ءبىرشاما كەشىگىپ جەتتىم.
ءجۇزى سىنىق, سابىرلى-ساباز قاراتاي نار مەن ەر كوتەرەر تاعدىردىڭ ءزىلماۋىر جۇگىن سەزبەيتىندەي ءباز باياعى بيازى, سىپايى قالپى:
– قالايسىز, اعا, اۋىل-ەلدەرىڭىز امان با, جەدەلحاتىڭىزدى الدىق, راحمەت, – دەيدى جايباراقات, سابىرلى داۋسى باسەڭ تارتىپ.
– انە ءبىر جىلى ءوزىڭ بارىپ كورگەن ەل ءبارى-ءبارى ورنىندا عوي, قاراتاي. قىس ىزعارى كەتەر, الدىمىز جاز, جاقسى ءبىر كۇنى ءىنى, دوس, كەلىندەردى قاتارعا الىپ ەلگە كەلىپ, ورتامىزدا بولساڭ كوڭىل-كۇيىمىز ءبىر كوتەرىلىپ قالار ەدى-اۋ.
ول ويلى ءجۇزىن تومەن سالىپ, كوز جانارى جاساۋراپ ۇندەمەدى. جاي قوزعالىپ, جۇمىس ۇستەلىنىڭ ىشكى تەكشەسىنەن قىزىلقوڭىر مۇقابالى قالىڭ كىتابىن الىپ, ىشكى بەتاشار بەتىنە قولتاڭباسىن جازىپ: «ەستەلىك بولسىن, اعا», دەپ الدىما قويدى.
بۇل كىتاپ ونىڭ سان عاسىرلار اسۋىن اسىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭىنا امان جەتكەن قازاق ەلىن عالامدىق دامۋدىڭ بيىگىنە باستاعان حالىقتىڭ ارمانشىل ازاماتى نۇرسۇلتاننىڭ وڭ قولى, ەڭ جاقىن كەڭەسشىسى رەتىندەگى زەردەلى زەرتتەۋلەرى مەن ۇشان-تەڭىز جوبا-جوسپارلاردىڭ جيىنى. «قىرىق جىل ينەمەن قۇدىق قازعان» عىلىم دوكتورىنىڭ ەرەسەن ەڭبەگىنىڭ جيىنى. اتى ءجونى: «كازاحستان: ستانوۆلەنيە رىنوچنوي ەكونوميكي» («قازاقستان: نارىقتىق ەكونوميكانىڭ قالىپتاسۋى»). استانادا, «ەلوردادا» التىنداتقان ارىپتەرمەن اپتالىپ باسىلعان كىتاپ, بارشا سانالى ءومىرىن تۋعان ەل, حالقىنا بەرگەن ازامات ەڭبەگىنىڭ جيىنى. بۇل ءبىزدىڭ سوڭعى ديدارلاسۋ-جۇزدەسۋ ءساتى ەدى.
مەن ونىڭ شارشاۋلى, مۇڭدى جانارىنا الدەقالاي قيماستىق سەزىمدە قيالاي, بارلاپ قارادىم. اقىل مەن پاراسات شۋاعىنا تولى ءباز باياعى تۇڭعيىق-تۇنىق جانار... ونى قايتا ءبىر كورۋگە جازباپتى ءتاڭىر.
ەركىنبەك تۇرىسوۆ, جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, حالىقارالىق «الاش» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.