ءسابيت ورازباەۆ, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى.
* * *
ەشقاشان كەۋدە قاققان ەمەس
ونەر تاريحىندا شاكەن ايمانوۆ پەن حاديشا بوكەەۆا ويناعان شەكسپيردىڭ «اساۋعا تۇساۋ» شىعارماسى ۇلكەن جاڭالىق بولدى. ستۋدەنت كەزىمدە تەاترعا سول ەكەۋىن كورۋگە باراتىنمىن. ەكەۋى دە جالىنداپ وينايتىن. ولار وزدەرىن شەكسپير زامانىنىڭ ادامدارى سەكىلدى سەزىنەتىن. ول ەكەۋى شىققان بيىككە كەيىنگى بۋىن جەتتى مە, جەتە المادى ما, بۇل ۇلكەن سۇراق. كەيىن ءوزىم دە دراماتۋرگ بولىپ, العاشقى دراماتۋرگيالىق شىعارمام 1967 جىلى مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى اكەمتەاتر ساحناسىنا شىققاندا اپايمەن تانىستىم. وتە بيازى, ادام سىيلاي بىلەتىن, تاربيەلى جان ەدى. «مەن تالانتتىمىن, ماعان اتاق بەرىڭدەر» دەپ كەۋدە قاقپايتىن. ءتىپتى اتاق-داڭق ول كىسىنى ءوزى ىزدەپ كەلەتىن. «كۇلمەيتىن كومەديادا» حاديشا دەگەن كەيىپكەردى حاديشا اپاي وينادى. قويىلىمنىڭ نەگىزگى ۇيىتقىسى ءوزى بولىپ, قالاي ويناۋ كەرەكتىگىن, جاس اۆتورلاردى قالاي سىيلاۋ كەرەكتىگىن باسقالارعا ۇيرەتىپ جۇرەتىن. م.بەگالين قويعان مەنىڭ العاشقى ءفيلمىم «تۇلپاردىڭ ىزىندە» ءتورت ۇلى اكتەر وينايتىن. فاريدا ءشارىپوۆا, حاديشا بوكەەۆا, كاۋكەن كەنجەتاەۆ جانە ءاسانالى ءاشىموۆ. سول تورتەۋى ولمەس مۇرا قالدىردى. حاديشا اپاي قاپىسىز ۇزاق ءومىر ءسۇردى. بىراق ول كىسىنىڭ ىشىندە جاراسى بىتپەيتىن ارمان كەتتى. سوڭعى ون-ون بەس جىلدا سەرىگى, مۇڭداسى, سىرلاسى جالعىزدىق دەگەن قاتىگەز شىندىق قانا بولدى. ەندى ول كىسىنىڭ جانى ءجانناتتا بولادى دەپ ويلايمىن. ءوزى دۇنيەدەن وتكەنىمەن ول كىسى جاساعان وبرازدار ەرتەڭگى جاس ۇرپاقپەن ىلعي دا سىرلاسىپ جۇرەتىنىنە سەنىمدىمىن. ءامين!اكىم تارازي, جازۋشى.
* * *
ول ۇلى اكتريسا ەدى
حاديشا بوكەەۆانىڭ قازاسى جالپى قازاق ونەرى, ونىڭ ىشىندە م.اۋەزوۆ اتىنداعى تەاتر ءۇشىن ۇلكەن قايعى. ويتكەنى, قازاق تەاتر ونەرىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى دۇنيە سالدى. ول قازاق اكتريسالارىنىڭ ىشىندە پاراساتى, ءمادەنيەتى جوعارى, بولمىسى ەرەكشە تۇلعا بولدى. مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, ول ورالدا, تاريحى تەرەڭ, مادەنيەتى جوعارى ورتادا ءوستى. ەكىنشىدەن, لەنينگرادتاعى تەاتر-كينو, مۋزىكا ينستيتۋتىندا ءبىلىم الدى, ۆ.مەيەرحولدتىڭ شاكىرتى ۆ.مەركۋرەۆ سىندى شەبەردىڭ ءدارىسىن تىڭدادى, ءتالىمىن كوردى. ۇشىنشىدەن, سوناۋ جاس كەزىندە ۇلىلار: قاليبەك, ەلۋباي, سەركە, شاكەن, نۇرمۇحان, ىدىرىستاردىڭ ورتاسىنا ءتۇستى, ولارمەن ساحنادا سەرىكتەس بولدى, قازاق تەاتر ونەرىن ورگە سۇيرەدى. اكتريسانىڭ تابيعي تالانت, ەرەكشە زەرەكتىگى, ەڭبەكقورلىعى, ءوزىنە دەگەن تالاپشىلدىعىمەن ۇشتالا ءتۇستى. اكتەردىڭ ساحنادا سونشالىقتى كوپ ءرول ورىنداۋى شارت تا ەمەس بولۋى كەرەك. ال, سولاردىڭ ىشىنەن ءۇش-تورتەۋى ساحنا ونەرىنىڭ بۇكىلالەمدىك دەڭگەيىنە جەتسە – ناعىز باقىت. وسىنداي بيىككە جەتكەن رولدەرىنىڭ قاتارىندا شەكسپيردىڭ «اساۋعا تۇساۋىنداعى» كاتارينا, ا.وستروۆسكيدىڭ «نايزاعايىنداعى» كاتەرينا, ن.حيكمەتتىڭ «فارحاد-شىرىنىنداعى» مەحمەنەبانۋ, ت.احتانوۆتىڭ «ساۋلەسىندەگى» ساۋلەنى, سونداي-اق كينوداعى بىرنەشە ءرولىن ايتامىز. حاديشا بوكەەۆا مەن ءۇشىن ۇلى اكتريسا. سوناۋ 1974 جىلى ءاشىربەك (سىعاەۆ) ەكەۋى قارلى قىستا سەمەي تەاترىنا كەلىپ, جۇمىسىمىزبەن تانىسقانى, شاكىرتتەرىنىڭ ويىنىن تاماشالاعانى, ايتقان تىلەك-پىكىرلەرى ەستەن كەتپەيدى. وكىنىشىم سول – حاديشا اپامەن سپەكتاكل قويا المادىم. ويتكەنى, مەن م.اۋەزوۆ تەاترىنا باسشىلىققا كەلگەندە اكتريسا ساحناعا كوپ شىقپايتىن كەز ەدى. دەگەنمەن دە 90 جىلدىعىن كەرەمەت ەتىپ وتكىزدىك. ۇلى اكتريسا كورەرمەنىنە سول جولى سوڭعى رەت تاعزىم ەتكەن-ءدى. حاديشا اپامىزدىڭ ەڭ جاقسى قاسيەتى – سونشالىقتى سابىرلىلىعى, نازىكتىگى ەدى. ءبارىن ىشتەي ءبىلىپ, ىشكى ءبىر پاراساتىمەن ەلەپ-ەكشەپ وتىراتىن. ادامي تازا, بالا سياقتى ەدى. ءوزى «كوكتوبەدەگى كەزدەسۋ» سپەكتاكلىندە ايشا اپاي رولىندە ايتاتىنداي: «قايتكەندە ادام قالادى ادام بولىپ...» ءومىرلىك دەۆيزى بولدى. ونىڭ سوڭىندا حاس رولدەرى, تاعىلىمى, ۇرپاعى, مىقتى شاكىرتتەرى قالدى. ءيا, قازاق ونەرى باردا حاديشا بوكەەۆانىڭ ەسىمى ۇمىتىلمايدى. جانىڭىز جانناتتا بولسىن, قادىرلى اپا, ۇلى اكتريسا!ەسمۇحان وباەۆ, م.اۋەزوۆ تەاترىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى.
* * *
ماۋەلى بايتەرەكتەي سايالادىق
قازاق ونەرى اۋىر قازاعا ۇشىرادى. ۇلتتىق ساحنا ونەرىنىڭ كوريفەيى, كسرو حالىق ءارتىسى, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, پروفەسسور حاديشا بوكەەۆا دۇنيەدەن وزدى. عاسىردا ءبىر تۋاتىن تالانت يەسى حاديشا بوكەەۆا جاساعان عاجايىپ وبرازدار گالەرەياسى ءارقاشان حالىق جادىندا. الەمدىك جانە ءتول دراماتۋرگيامىزدىڭ ءىنجۋ-مارجاندارى ۋ.شەكسپيردىڭ «اساۋعا تۇساۋىندا» – كاتارينا, ن.حيكمەتتىڭ «فارحاد-شىرىنىندا» – مەحمەنەبانۋ, ا.وستروۆسكيدىڭ «نايزاعايىندا» – كاتەرينا, م.اۋەزوۆتىڭ «قارا قىپشاق قوبىلاندىسىندا» – قارلىعا, ت.احتانوۆتىڭ «ساۋلەسىندە» – ساۋلە جانە ت.ب. تاعدىرى قىم-قۋاتى نازىك جانداردىڭ بەينەلەرىن جاساعان اكتريسا, جاراتقاننىڭ جۇمباق زاتى – ايەلدەر الەمىن ادەمى اسپەتتەپ كەتتى. قازاق اكتەرلىك ونەرىنىڭ التىن قورىن قايتالانباس شەبەرلىگىمەن بايىتقان حاديشا اپامىز باتىس مادەنيەتىنىڭ ۇزدىك ۇلگىسىن ۇلتتىق ساحنا تورىنە اكەلگەن كاسىبي اكتريسا. ءوزىنىڭ تۇلا بويىنداعى تاڭعالدىرار تاماشا تالانتىن رەسپۋبليكامىزداعى تەاتر ۇجىمدارىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن شاكىرتتەرىنە جومارتتىقپەن سىيلاي بىلگەن ۇلاعاتتى ۇستاز ونەرىمىزدىڭ ماۋەلى بايتەرەگى ىسپەتتى. سول بايتەرەكتىڭ كولەڭكەسىن سايالاپ جۇرگەن ءىزباسارلارى, بۇگىنگى ۇرپاق جەتىمسىرەپ قالدىق. ساحنانىڭ سيقىرلى الەمى ارقىلى كورەرمەننىڭ كوكىرەگىنە يمان, جۇرەگىنە ادامگەرشىلىك, جانىنا ماحاببات نۇرىن ۇيالاتقان ۇلى حاديشامەن قوشتاسۋ قيىن-اق. قوش بول, قازاق ساحناسىنىڭ پاديشاسى! جاتقان جەرىڭ جايلى, يمانىڭ سەرىك بولسىن!تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ, قازاقستان تەاتر قايراتكەرلەرى وداعىنىڭ توراعاسى.
* * *
ءار ءىسى ونەگە بولاتىن
حاديشا اپاي تۋمىسىنان ءبولەك جاراتىلعان, تابيعاتى تەكتى جانداردىڭ ءبىرى ەدى. كوزىمە ەرەكشە پاراسات پەن مادەنيەتتىڭ ءۇلگىسىندەي كورىنەتىن. ونىڭ كەز-كەلگەن جانمەن ارالاس-قۇرالاستىعىندا بولەكشە سىربازدىق بايقالىپ تۇراتىن. كوپسوزدىلىككە, ونىڭ ىشىندە كوپىرمە سوزگە, جاساندىلىققا جانى قاس ادامداردىڭ ءبىرى دە وسى حاديشا اپاي ەدى. ءبىردەڭەنى ۇناتپاسا, داۋىس كوتەرمەي, ەشكىمنىڭ جانىنا تيەتىن ءسوز ايتپاي, ۇستەلدى وڭ قولىنىڭ ساۋساقتارىمەن تىقىلداتىپ وتىراتىن ءبىر قاسيەتى بولاتىن. «ەي, ءاي, ءوي» دەگەن سوزدەردى ەستىسە, قاباعى ءتۇسىپ كەتەتىن. قاي جەردە بولماسىن وسى سوزدەرگە اباي بولۋ كەرەكتىگىن لەزدەمەلەردە ايتىپ وتىراتىن. «حالقىمىزدىڭ مادەنيەتىنە سىن بولادى» دەپ قوياتىنى بار ەدى. ول ءۇشىن ەڭ كيەلى ورىن ساحنا بولدى. ەڭ العاش تەاترعا كەلگەنىمدە اپايدىڭ ماعان «بالاقاي, ساحنادا وكشەمەن ەمەس, اياقتىڭ ۇشىمەن ءجۇرۋ كەرەك» دەپ ايتقانى ءالى جادىمدا. مەن ول ءسوزدى ەكى ماعىنادا ءتۇسىندىم. بىرىنشىدەن, شىن مانىندە ساحنادا وكشەمەن جۇرۋگە بولمايدى, ەكىنشىدەن, «ساحنانىڭ كيەسى بار, ونى قۇرمەتتەۋ قاجەت» دەگەنى شىعار دەپ ءتۇسىندىم. حاديشا اپايدىڭ تاعى ءبىر ەرەكشە قاسيەتى رەتىندە ۇستامدىلىعىن, سابىرلىلىعىن ايتۋعا بولادى. كوڭىل-كۇيىن جاسىرىن ۇستايتىن. ومىردە بىردە-ءبىر رەت كوز جاسىن كورسەتكەن ەمەس. تەك 80-جىلدارى بولعان وقيعا عانا اپايدىڭ جان دۇنيەسىن قاتتى قوزعادى-اۋ دەپ ويلايمىن. باتىس قازاقستان وبلىسىندا گاسترولدىك ساپاردا ءجۇرگەنبىز. اپاي ءبىزدى ءبىر اۋداننىڭ ورتالىعىنداعى ەسكى ۇيگە ەرتىپ اپاردى. سول ۇيگە جاقىنداپ بارىپ, بوساعاسىن ۇستاپ ەگىلىپ جىلاپ تۇرعانى كوز الدىمدا سۋرەت بوپ قالىپ كەتىپتى. سويتسەم, ول حاديشا بوكەەۆا تۋعان ءۇي ەكەن. سودان كەيىن ول كىسىنىڭ ەشقاشان جىلاعانىن كورمەپپىن. وزىندىك بەت-بەينەسى, وزىنە ءتان ەرەكشە مىنەزى بار وسىنداي كىسىنىڭ و دۇنيەلىك بولۋى قابىرعامدى قايىستىرادى. امال نە, بارىمىزگە ورتاق اجال عوي. توپىراعى تورقا بولسىن!تىلەكتەس مەيراموۆ, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى.
* * *
تەكتى جان بولاتىن
حاديشا اپايدىڭ بويىندا جاراتۋشىدان بەرىلگەن اسىل قاسيەتتەردىڭ بارلىعى بار ەدى. ونىڭ ويناعان قويىلىمدارىن ءبىز قىزىعا كورەتىنبىز. ءبىز عانا ەمەس, بارشا جۇرتقا ۇنايتىن. مىسالى, ونىڭ كاتاريناسى بۇكىل ماسكەۋ مويىنداعان بەينە. سونداعى ءاربىر قيمىل-قوزعالىسى ءالى كۇنگە كوز الدىمدا دەسەم, اپامىز ءبىز ءۇشىن ناعىز ۇستاز بولدى. ونىڭ تاربيەسىن كورگەن كوپتەگەن ارتىستەر بۇگىنگى تاڭدا قازاق ساحناسىنىڭ جارىق جۇلدىزدارى بولىپ ءجۇر. مەنىڭ ءوزىم دە حاديشا اپايمەن تالاي رەت ساحنالاس بولدىم. سول ءۇشىن دە باقىتتىمىن! ول كىسىدەن كوپ نارسە ۇيرەندىك. تەاتر ونەرىنە 20 جاسىمدا كەلگەن بولسام, بۇگىندە ساحنادا جۇرگەنىمە 45 جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى. وسى ۋاقىتتىڭ 34 جىلىن حاديشا اپايمەن بىرگە وتكىزدىم. تەاترداعى بارشا قىز-كەلىنشەكتەرگە كيىم كيۋ, اشەكەي بۇيىمداردى جاراستىرىپ تاعىنۋ مادەنيەتىن, تاماقتانۋ ادەبىن, ءتىپتى ءجۇرىپ-تۇرىپ, ءوز ورنىمەن سويلەۋدىڭ ءوزىن وسى حاديشا اپاي ۇيرەتتى دەسەم دە بولادى. قازاق تالانتتى حالىق قوي. ءالى دە, تالاي حاديشالار كەلەدى ومىرگە. بىراق, ول كىسىنىڭ ورنى بولەك. جاقسىنى ادام قيا ما؟! الدى جارىق بولسىن!گۇلجان اسپەتوۆا, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى.
* * *
ولمەس بەينەلەر جاسادى
حاديشا اپايدىڭ تەاتر ونەرىندەگى الار ورنى وراسان, ۇلى اكتريسا بولعانىن كورەرمەن قاۋىم جاقسى بىلەدى. ول – قازاق ساحناسىنا ەۋروپالىق ۇلگىدەگى اريستوكراتيزمدى الىپ كەلىپ, قازاقى تەكتىلىكپەن ۇشتاستىرا ءبىلدى. ونىڭ سومداعان كەيىپكەرلەرى اقسۇيەكتەرگە ءتان كىرپيازدىعىمەن, ءوزىندىك ءومىر ءسۇرۋ مانەرىمەن ەرەكشەلەندى. الەمدىك كلاسسيكالارداعى ماڭدايالدى بەينەلەردى جاساپ, قازاق تەاتر ونەرىنىڭ جاڭا ءبىر بەلەسكە كوتەرىلۋىنە زور ۇلەس قوستى. ۋ.شەكسپيردىڭ 400 جىلدىق تورقالى تويىندا انگليادا وتكەن تەاتر مەرەكەسىنە ارىپتەسى شاكەن اعا ايمانوۆپەن بىرگە ءبىزدىڭ تەاتر ونەرىمىزدى العاش رەت الەمگە تانىتتى. تانىتىپ عانا قويماي, قازاق دەگەن قاسيەتتى حالىقتىڭ دارىنىنا تامساندىرىپ, وزگەلەردى ءتانتى ەتتى. حاديشا اپاي قازاق كينوسىنىڭ كەمەلدەنۋ كەزەڭىنە دە ايانباي تەر توكتى. شىعىس حالىقتارىنىڭ: «ارتىڭدا قالار شاكىرت تاربيەلەمەسەڭ, بۇل ءومىردى بوسقا وتكىزگەنىڭ» دەگەن ءفالسافاسىن دا الدىنا ماقسات ەتىپ قويا بىلگەن ۇلاعاتتى ۇستاز ونەرگە دەگەن ادالدىعىنان اينىعان ەمەس. قادىرلى حاديشا اپاي! ەندى, مىنە, ونەرسۇيەر قاۋىم مەن ءارىپتەستەرىڭىزدى وكىندىرىپ, عايىپتىڭ كەمەسىنە ءمىنىپ, فانيدەن باقيلىققا كوشىپ باراسىز... اللا يمان بايلىعىڭىزدى بەرىپ, الدىڭىزدان جارىلقاسىن! ادالدىققا تولى جانىڭىزدى ءجانناتتىڭ تورىنە كوتەرسىن! سۇيىنگەندە دە, كۇيىنگەندە دە ايتار «بالاقاي!..» – دەگەن ءسوزىڭىزدى ساعىنار شاكىرتتەرىڭىز قالدى. ەل باردا ونەر وشپەك ەمەس! سول ونەرمەن بىرگە ءسىزدىڭ ەسىمىڭىز دە ماڭگى جاساي بەرمەك! باقۇل بولىڭىز, قازاق ساحناسىنىڭ اقسۇيەك اكتريساسى – حاديشا اپاي!اۋباكىر راحيموۆ, م.اۋەزوۆ تەاترىنىڭ رەجيسسەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.
* * *
ۇلگى-ونەگە الدىق
حاديشا بوكەەۆا قازاق اكتريسالارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ تەكتى دە سۇلۋ, بالاداي اڭعال دا ەرەكشە تازا اپامىز ەدى. ونىڭ ونەرىنەن دە, ءومىر ءسۇرۋ سالتىنان دا ۇلگى-ونەگە الىپ وستىك. بىزدەر 1958 جىلى م.اۋەزوۆ تەاترىنىڭ ستۋدياسىنا كەلگەندە ەمتيحان قابىلداعانداردىڭ ىشىندە حاديشا اپا دا بولدى, سونسوڭ ستۋديالىقتارعا ساباق بەردى. ناعىز ۇستاز بولدى. ول كىسىنىڭ ءرولدى قالاي جەتىلدىرۋ كەرەكتىگى تۋرالى اڭگىمەلەرى ءوز الدىنا, وقۋعا جاڭا كەلگەن جاستارعا قالاي كيىنىپ, قالاي ءجۇرۋ, قالاي سويلەۋ, ءتىپتى قاسىق پەن شانىشقىنى قالاي ۇستاۋعا دەيىن ۇيرەتەتىنى بۇگىندە اڭىز. ول كوپتەگەن جاسقا, ونىڭ ىشىندە ەسبولعان (جايساڭباەۆ) ەكەۋمىزگە دە ۇلكەن ۇستاز, انامىزداي بولدى. ءوزى قاتاڭ دا تالاپشىل, بىراق جۇرەگى سونشالىقتى جۇمساق, جانى نازىك ەدى. حاديشا اپا مەحمەنەبانۋدى, شاكەن اعا ەكەۋى جۇپتاسىپ كاتارينا مەن پەترۋچيونى ويناعاندا بىزدەر ساحنا ارتىندا تۇرىپ قىزىقتايتىنبىز, تاڭ قالىپ, راحاتقا بولەنەتىنبىز. حاديشا اپانىڭ ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى, مىسالى «سوقىرلار», «كەبەنەك كيگەن ارۋلار», «قىلكوپىر» قويىلىمدارىنداعى رولدەرى دە قىرتىستى بولدى. ونىمەن ساحنادا بىرگە بولۋ ۇلكەن باقىت ەدى. حاديشا اپادا قىزعانىش, ءىشتارلىق دەگەن ەشقاشان بولعان ەمەس. ءبىر رولگە بىرگە تۇسكەندە بارىنشا قامقورلىق كورسەتىپ, اقىل-كەڭەسىن ايتىپ جۇرەتىن. ەشبىر ارتىق ءسوزى جوق, سونشالىقتى كىشىپەيىل, مادەنيەتى وتە جوعارى ادام ەدى. حاديشا اپا ۇلى اكتريسا عانا ەمەس, جاقسى دا سۇيىكتى جار بولدى. قازاق ونەرىنىڭ ۇلكەن تۇلعاسى بايعالي اعا ەكەۋى سونشالىقتى باقىتتى دا اياۋلى عۇمىر كەشتى. ولاردىڭ وتباسىلىق ءومىرى, ءبىرىن-ءبىرى ايالاۋى دا جاستارعا ۇلگى, ال حاديشا اپانىڭ اكتريسالىعى, ايەل, انا بولا الۋ قۇدىرەتى بىزدەرگە ونەگە. توپىراعىڭىز تورقا, يمانىڭىز سالامات بولسىن, قادىرلى اپا!ساليحا قوجاقوۆا, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى.