حالقىمىزدىڭ تاريحىندا مەرەيى تاسىعان مارتەبەلى داۋىرلەرمەن قاتار, تار جول تايعاق كەشكەن قاسىرەتتى كەزەڭدەر از بولعان جوق. سولاردىڭ ءبىرى 1920-1950 جىلدار ارالىعىندا جۇرگىزىلگەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن مەن اشارشىلىق ەكەنى بەلگىلى. كەشە, وسىناۋ سولاقاي رەجىم مەن توتاليتاريزم قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىنە وراي اقمولا وبلىسىنىڭ اقمول ەلدى مەكەنىندەگى «الجير» مۇراجاي-مەموريالدىق كەشەنىندە جازىقسىز جاپا شەككەندەردىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتىلىپ, «زەردە» ەسكەرتكىش قابىرعاسىنا گۇل شوعىن قويۋ ءراسىمى ءوتتى. وعان مەملەكەتتىك حاتشى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرى, ءماسليحات دەپۋتاتتارى, قوعام قايراتكەرلەرى, «الجير» تۇتقىندارىنىڭ ۇرپاقتارى مەن ەلوردا تۇرعىندارى قاتىستى.
مەملەكەتتىك حاتشى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: «ءبىز توتەپ بەرە بىلدىك, ءستالينيزمنىڭ بۇكىل كىناسىز قۇرباندارىنا كومەكتەستىك, ءوز توڭىرەگىمىزگە بارلىق ەتنوستار مەن كونفەسسيالاردى بىرىكتىرە وتىرىپ, ءوز تاۋەلسىزدىگىمىزگە بەيبىت جولمەن قول جەتكىزدىك», – دەگەن سوزىنە توقتالىپ ءوتتى.
سونىمەن قاتار, گ.ءابدىقالىقوۆا: «وتكەننىڭ وكىنىشتى كەزەڭدەرىن ەسكە الساق, 1921 جىلى ەلىمىزدى باسقارۋعا كەلگەن فيليپپ گولوششەكين قازاقستاندا كىشى قازان توڭكەرىسىن جۇرگىزۋ ساياساتىن ۇستانعانىن اڭعارامىز. سونىڭ سالدارىنان ۇلت زيالىلارى جاپپاي قۋعىنداۋعا ۇشىرادى. «اسىرا سىلتەۋ بولماسىن, اشا تۇياق قالماسىن» دەگەن ۇجىمداستىرۋ ۇرانىمەن ناۋقانعا كىرىسكەن بەلسەندىلەر رەسپۋبليكاداعى 40 ملن.-نان استام مال باسىنىڭ قىرىلۋىنا اكەلىپ سوقتىرعان قيتۇرقى ساياساتتى جۇزەگە اسىردى. حالىق جاپپاي اشارشىلىققا ۇشىراپ, سالدارىنان ەلىمىزدە 1,5 ملن.-عا جۋىق ادام قازا تاپتى. قازاق حالقى اشارشىلىققا دەيىنگى سانىنا اراعا جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت سالىپ, زورعا جەتتى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «تاريح – وتكەننىڭ ساباعى. ءبىز وتكەنىمىزگە قاراپ, ەرتەڭىمىزدى تۇزەۋىمىز كەرەك», – دەگەن سىندارلى ءسوزى تاريحي سانانى جاڭعىرتۋعا, ۇلتتىق رۋحتىڭ ورلەۋىنە جول اشتى. ەگەمەندىكتىڭ شيرەك عاسىرىندا ەل تاريحىنىڭ كومەسكى بەتتەرى قايتا اشىلىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ سوڭعى ءجۇز جىلدىقتا ءجۇرىپ وتكەن سۇرلەۋىنە جاڭاشا باعا بەرىلۋدە», – دەدى.
ودان بولەك, مەملەكەتتىك حاتشى 1921-1954 جىلدارى 3,7 ملن.-نان استام ادام سوتتالعانىن, ونىڭ 640 مىڭنان استامى اتىلعانىن, سونىڭ ىشىندە ساكەن سەيفۋللين, ءىلياس جانسۇگىروۆ, بەيىمبەت مايلين سياقتى قازاقستاننىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى, كەڭەس حالىق كوميسسارياتى باسشىلارى, وبلىستىق پارتيا كوميتەتى حاتشىلارى, وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتتەرىنىڭ توراعالارى جانە تاعى باسقا قايراتكەرلەردىڭ بولعانىن ايتتى.
سونداي-اق, گ.ابدىقالىقوۆا قاندى قاساپ كەزەڭىندە قازاق جەرىنە تۇتاس حالىقتاردىڭ جەر اۋدارىلعانىنا توقتالىپ ءوتتى. «ءۇزدىكسىز جالعاسقان ساياسي ناۋقاندار مەن قۋعىن-سۇرگىننەن ەسىن جيا الماي جاتقانىنا قاراماستان, قازاق حالقى تاعدىر تالكەگىنە تۇسكەن بارشا ۇلىستاردى باۋىرىنا باستى. كەڭەستىك بيلىكتىڭ پارمەنىمەن قازاق جەرىنە قونىس اۋدارعان سول ەتنوستار وكىلدەرىنىڭ بارلىعى بۇگىندە قازاقستاندا تاتۋ-ءتاتتى ءومىر سۇرۋدە. تار جەردە تابىسقانداردىڭ ۇرپاعى كەڭ جەردە كەلىسىپ, بۇگىن تاعدىرى ءبىر قازاقستان حالقى دەگەن ۇلى ەلگە اينالدى. بەيبىتشىلىكتىڭ بەسىگى اتانىپ, بۇكىل الەمگە تانىلدى. ءتورت تاراپتى تۇگەل مويىنداتىپ, ءوسۋ, وركەندەۋ جولىنا ءتۇستى», – دەگەن مەملەكەتتىك حاتشى شىرقاۋ بيىككە بەت تۇزەگەن سايىن تاريحىمىزداعى ول وقيعالاردىڭ ەشقاشان ۇمىتىلمايتىنىن جانە ەندى مۇنداي قاسىرەتتىڭ قايتالانۋىنا جول بەرىلمەيتىنىن تىلگە تيەك ەتتى.
ءوز كەزەگىندە «الجير» تۇتقىنى كسەنيا نيكولسكايانىڭ قىزى, وسى ءىس-شاراعا ماسكەۋدەن ارنايى كەلگەن مەيمان تاتيانا نيكولسكايا تاريحتان تاعىلىم الىپ, قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ رۋحتارىنا قۇرمەت كورسەتۋدى ەشقاشان ەستەن شىعارماعان قازاق حالقىنا ەرەكشە العىسىن ءبىلدىردى. ت.نيكولسكايا «الجير»-دە تۋىپ, 6 جاسقا دەيىنگى ءومىرىن تەمىر توردىڭ ار جاعىندا وتكىزگەن.
«مەن – لاگەردە تۋعان ۇرپاقتىڭ وكىلىمىن. ادامنىڭ ەڭ قىزىقتى, ەڭ ءتاتتى كەزەڭى بالالىق شاعى بولسا, مەنىڭ سول ساتتەرىم تار قاپاستا ءوتتى. بۇل – مەنىڭ تاعدىرىم. انام دا, اكەم دە وسى قازاقستانداعى دولينكا ەلدى مەكەنىندە ورنالاسقان لاگەردە جازاسىن وتەدى. ەكى رەت 10 جىلعا سوتتالعان اكەمنىڭ ءىسى 1943 جىلى قايتا قارالىپ, جازا مەرزىمىنە تاعى دا 10 جىل قوسىلدى. مۇنداي ادىلەتسىزدىككە شىداماعان اكەم كوپ كەشىكپەي دۇنيەدەن ءوتتى. ونىڭ سۇيەگى دولينكا اۋىلىندا جەرلەندى. مەن وسى ساپار اياسىندا اكەمنىڭ باسىنا بارىپ, پەرزەنتتىك بورىشىمدى وتەپ, ءمىناجات ەتەمىن. مۇمكىن, بۇل مەنىڭ كىندىك قانىم تامعان جەرگە سوڭعى رەت كەلۋىم شىعار. ءار كەلگەن سايىن ايداۋدا جۇرگەن ساتتەردىڭ سالقىن لەبىن سەزەمىن. ول تاريح ەندى ەشقاشان قايتالانباسىن. وكىنىشكە قاراي, مۇنداي ەسكە الۋ شارالارى رەسەيدە وتكىزىلمەيدى. سوندىقتان, تاريحتىڭ اقتاڭداق جىلدارىن ۇمىتپاي, قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋعا ارنايى كۇندى بەلگىلەپ, وسىنداي كەرەمەت كەشەن اشقان قازاق حالقىنا باسىمدى يەمىن», – دەدى ت.نيكولسكايا.
ال 1938-1943 جىلدارى «الجير» مەن دولينكادا جازىقسىز تۇتقىندا بولعان ماعريفا قازبەكوۆانىڭ نەمەرەسى زاۋرە وسپانوۆا جينالعان قاۋىمعا اجەسى تۋرالى ەستەلىكتەن ءبىر ۇزىك سىر ايتىپ بەردى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, م.قازبەكوۆا تۇتقىندالعاننان كەيىن بەس جىلدان سوڭ تۋعان قىزىمەن العاش رەت وسى «الجير»-دە تابىسقان. «اجەمىز لاگەردەن بوساتىلعاننان كەيىن قارلاگ-تىڭ 26-نۇكتەسىندە قالىپ, ءدارىگەر بولىپ قىزمەت اتقاردى. ادال ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن دارىگەرى اتاندى. ول جۇقپالى ىندەتتەردى ەمدەيتىن دارىگەر بولعان ەدى. تاعدىردىڭ جازۋىمەن مەن دە ءدال سول ماماندىقتى مەڭگەرىپ, اجەمنىڭ جولىن جالعاستىرىپ كەلەمىن», – دەگەن ز.وسپانوۆا ەلىمىزدە وسىنداي مەموريال-كەشەننىڭ جۇمىس ىستەۋى كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن ماڭگىلىك ساباق بولاتىنىنا نازار اۋداردى.
ءىس-شارا بارىسىندا جازىقسىز جاپا شەككەندەردىڭ رۋحتارىنا قۇران باعىشتالىپ, ءبىر مينۋت ۇنسىزدىك جاريالاندى. سونداي-اق, كەشەننىڭ «الاش» زالىندا «الجير»-ءدىڭ ايگىلى ەسىمدەرى» اتتى بەينەپانورامالى كورمە ۇيىمداستىرىلدى. وندا كەلۋشىلەر اقمولا لاگەرىنىڭ بۇرىنعى تۇتقىندارى تۋرالى قىسقاشا دەرەكتەرگە قانىعىپ, بەينەسۋرەتتەردى تاماشالاۋعا مۇمكىندىك الدى. بۇدان باسقا, مۇڭ تۇنعان مۇراجايدا «الجير»-ءدىڭ بىرەگەي جادىگەرلەرى» كورمەسى وتكىزىلدى. ول جەرگە 1930-جىلدارداعى قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ جەكە زاتتارى, فوتوسۋرەتتەرى جانە مۇراعاتتىق قۇجاتتارى قويىلعان. اتالعان ماتەريالدار كەشەن قىزمەتكەرلەرىنىڭ اتىراۋ, اقتوبە, ەكاتەرينبۋرگ جانە تاعى باسقا قالالارعا جاساعان ساپارلارى ءناتيجەسىندە جيناقتالعان. ودان ءبولەك, مەيماندارعا مۋزەي زالدارىنا ەكسكۋرسيالار جۇرگىزىلىپ, «الجير»-ءدىڭ ىزعارلى سۋىعى» دەرەكتى ءفيلمى مەن «1937 جىل. ەرتە سولعان گۇلدەر» بەينەبايانى كورسەتىلدى.
ايتا كەتەيىك, 2007 جىلعى 31 مامىردا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىنىڭ 10 جىلدىعى اياسىندا «الجير» – بۇرىنعى اقمولا حالىق جاۋلارى ايەلدەرىنىڭ لاگەرى ورنالاسقان اقمول اۋىلىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ «الجير» مۇراجاي-مەموريالدىق كەشەنى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن اشىلعان ەدى. كەشەندە «قايعى قاقپاسى» مونۋمەنتى, «ەسكە الۋ قابىرعاسى», سونداي-اق, «كۇرەس پەن ءۇمىت» جانە «اشىنۋ مەن دارمەنسىزدىك» سياقتى ەكى مۇسىندىك كومپوزيتسيا بار.
ەلامان قوڭىر,
«ەگەمەن قازاقستان»