الدىمەن انىقتاپ الايىق
جەر ماسەلەسىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن الدىمەن ونىڭ ماقساتتارىن ءبىلۋ كەرەك. بىزدە جەر جەتى ءتۇرلى ماقساتقا قولدانىلادى. اتاپ وتەتىن بولساق:
1.اۋىل شارۋاشىلىعىنا قولداناتىن جەرلەر. ەگىس ەگەتىن, مال جاياتىن, ءشوپ شاباتىن جەردىڭ ءبارى وسى. 2.ەلدى مەكەندەردىڭ جەرلەرى; وعان قالا, كەنت, اۋىلدىق ەلدى مەكەندەر تۇرعان اۋداندار ەنەدى, كارتاسى وكىلەتتى ورگان مەن جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردە سىزۋلى. 3.ونەركاسىپ, كولىك, بايلانىس, عارىش, قورعانىس جانە ت.ب. اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن قولدانىلمايتىن جەرلەر; ولاردىڭ دا ءبىرازىنىڭ بيلىگى ورتالىق اتقارۋشى ورگاندار مەن وكىلەتتى ورگانداردىڭ قۇزىرەتىندە. 4.ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردىڭ جەرى. 5.ورمان قورىنىڭ جەرى. 6.سۋ قورىنىڭ جەرى. 7.زاپاستاعى جەرلەر.
وسىلاردىڭ ءبارىنىڭ كارتاسى بار, ەگەر جەردى ءبىر ماقساتتان ەكىنشى ماقساتقا اۋىستىرۋ كەرەك بولسا, ونى اۋداندىق, وبلىستىق اكىمدىكتەر ماسليحاتپەن كەلىسىپ, ۇكىمەت ءوزىنىڭ ارنايى وكىمىمەن ءوز قۇزىرەتى شەگىندە ىسكە اسىرادى. اركىم جالعا جەر السا, ونى ءوز قالاۋىنشا كورسەتىلمەگەن ماقساتقا قولدانۋعا زاڭ رۇقسات ەتپەيدى. الايدا, وسىنىڭ دا كەيبىر كەرەعارلىقتارى بار. مىسالى, الىستا مال جايىلىمىن جالعا العان ءبىر شارۋا مالىنا قورا سالعانىمەن وزىنە تۇراتىن مەكەن سالا الماي قينالعانى بار. ويتكەنى, بۇل جەردىڭ ماقساتى تەك مال جايىلىمى ءۇشىن عانا ەكەن. ادام مەكەنىن سالۋ زاڭدا قاراستىرىلماعان دەپ جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەر وعان قىساستىق جاساعان... ايتەۋىر بۇل داۋ تۇرعىن ءۇيدى مالشىنىڭ ءۇيى ەمەس, ادام تۇراتىن مال قوراسى دەگەن سوزگە اۋىستىرىلىپ قانا كۇلكىلى جاعدايمەن شەشىلگەن ەدى.
بۇگىنگى كۇنى دە, بۇرىن دا بىزدە داۋ تۋعىزىپ جۇرگەن اۋىل شارۋاشىلىعىنا قولدانىلاتىن جەرلەر. ونىڭ جالپى اۋدانى 272 ملن. گەكتار بولعانىمەن ەگىستىككە جارامدىسى 94 ملن. گەكتارداي عانا. قالعانى جايىلىم مەن شابىندىقتار. وسى جەرلەر ساتىلىپ كەتە مە دەگەن حالىقتىڭ ءتۇن ۇيقىسى ءتورت ءبولىنىپ جۇرگەنى سول. عاسىرلار بويى وسى جەردە تۋعان, اتا-بابالارىمىزدىڭ قانى مەن تەرى سىڭگەن, ءوزىمىزدىڭ دە كىندىك قانىمىز تامعان جەرلەر قازاق ءومىرىنىڭ اجىراماس بولىگى, دەنەسىنىڭ ءبىر بولشەگى سياقتى. ونى ءجاي عانا جەر ەمەس, جەر-انا دەيمىز. ەندى سول جەرلەردى جات بىرەۋلەر مەنشىكتەنىپ كەتە مە دەپ حالىقتىڭ وعان الاڭ بولىپ جۇرگەنىنە ريزا بولۋ كەرەك. «بۇل بولماسا كۇل بولسىن» دەپ نەمقۇرايلىلىق بىلدىرسە قايتەر ەدىك؟ ەڭ جامانى سول عوي. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ تا وسى جايتتى كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ءماسەلەلەرگە ارنالعان اقورداداعى 5 مامىردا وتكەن كەڭەستە اتاپ ءوتتى.
قازىرگى نارىق تالابى بويىنشا ءبىز جەردى بارىنشا ءتيىمدى پايدالانۋىمىز كەرەك. ايتپەسە, ءجاي جاتقان جەردەن نەمەسە ونىمدىلىگى وتە تومەن ەگىستەن نارىقتىق كوزبەن قاراعاندا نە پايدا؟ «ءشوپ قورىعان توبەت» قۇساپ, جەردىڭ يگىلىگىن نە ءوزىمىز كورە الماي, نە بىرەۋگە بەرە الماي, قاراپ وتىرۋ ارەكەتسىزدىك بولادى. بۇگىنگى كۇنى ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى ءىجو-ءنىڭ 5-6 پايىزىن عانا قۇرايدى. اكادەميك ك.ساعاديەۆ ونى 15-16 پايىزعا جەتكىزۋگە بولار ەدى دەيدى. وسىنىڭ ءوزى ۇلان-عايىر جەرىمىزدى تيىمدىلىكپەن پايدالانا الماي جاتقانىمىزدىڭ كورىنىسى.
جەردى ءتيىمدى پايدالانۋ ىسىمەن مەملەكەت تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى اينالىسىپ كەلەدى. ۇلكەن پىكىر قاقتىعىستارىنان كەيىن 2003 جىلى جەر كودەكسى قابىلداندى. سوعان سايكەس جەردى پايدالانۋ قۇقى ساتىلاتىن بولدى. سايىپ كەلگەندە بۇل جەر ساتۋعا رۇقسات بولدى دەگەن ءسوز ەدى.
اۋىلدىڭ بارلىق تۇرعىندارىنا بۇرىنعى كەڭشارلار تاراپ, جەكەشەلەندىرىلگەندە ونىڭ بارلىق ەگىستىك, جايىلىمدىق جانە شابىندىق جەرلەرى اكتىمەن («كوك قاعاز» اتالىپ كەتكەن) ءبولىنىپ بەرىلدى. كەيبىر اۋىل تۇرعىندارى 5-6, كەيبىرى ءتىپتى 9-10 گەكتاردان ەگىستىك جەر ۇلەسىن الىپ, ءماز بولىپ قالدى. وتباسىندا 6-7 ادام بولسا 60-70 گەكتار جەرىمىز بار دەپ اۋىزىن تولتىرا ايتىپ جۇرگەندەر سول كەزدە كوپ بولىپ ەدى. جايىلىم مەن شابىندىق تا سولاي ءبولىندى. الايدا وزدەرىنىڭ جەرى ناقتى قايسى ەكەنىن, قاي ماڭنان العانىن ەشكىم دە بىلمەيتىن. تەك قولدارىندا جەرى بار دەگەن قاعاز عانا بار.
سودان ءارى, 2003 جىلعى جەر كودەكسى قابىلدانعاندا اركىمگە تيەسىلى ۋچاستوكتى (تەلىمدى) ناقتىلاۋ پروتسەسى باستالدى. قولىنداعى اكتىنىڭ نەگىزىندە جەرىن كارتا بويىنشا ناقتىلاپ, قولدارىنا 49 جىلدىق «جەردى پايدالانۋ قۇقى» دەپ اتالاتىن جاڭا قوسىمشا قۇجات بەرىلدى. ەندى اۋىل ادامدارى وزدەرىنىڭ جەرى ناقتى قاي جازىقتا ەكەنىن ءبىلىپ, ەن تاعىپ, ءجىپ بايلاپ جۇرەتىن بولدى. بىراق سولاي بولعانىمەن ول جەرگە ەگىس سالۋعا كۇشى جوق ەدى, سوندىقتان ونى استىق ەگەتىن كومپانيالارعا ساتا باستادى. ال ارەنداعا بەرۋ قۇقى بولمادى, ويتكەنى ءوزى مەملەكەتتەن ارەنداعا الىپ تۇر عوي, سۋبارەنداعا بەرۋگە بولادى دەگەن ءسوز كودەكستە قاراستىرىلماعان ەدى.
استىق كومپانيالارى باعاسىنا كەلىسىپ, اۋىل تۇرعىندارىنا اقشاسىن ساناپ بەرگەن ەكەن عوي دەپ ويلاساڭىز قاتتى قاتەلەسەسىز. اۋىلدىقتاردىڭ اڭقاۋلىعىن, زاڭعا جۇيرىك ەمەستىگىن پايدالانعان ولار جەردىڭ قۇنىن بىرنەشە جىلعا (10-15) سوزىپ ساتىپ الۋ تۋرالى كەلىسىمشارت ۇسىنعان. وندا دا تۇرعىندارعا اقشا ەمەس, ەگىس ونىمدىلىگىنە بايلانىستى پاي دەپ اتالاتىن استىق ۇلەسىن بەرىپ وتىرماقشى بولعان. مۇنىڭ ءوزى ءىس جۇزىندە جالداۋ اقىسى ەدى, بىراق سونى جەردىڭ اقىسىنا بەرىپ وتىرعان تولەم دەپ اۋىلداعى اڭقاۋ اعايىننىڭ اۋىزىن اڭقيتىپ كەتكەن. شارۋانىڭ جەرلەرىنە ەككەن استىقتان 15 جىل بويى شوكىمدەي ۇلەس بەرىپ وتىرعان جالداۋشى اقىرىندا جەردى يەلەنۋ قۇقىعىنا يە بولىپ شىعا كەلەتىن مۇمكىندىك تۋدى.
وسىندايدى كوزى اشىق ادامدار كورسەتكەن سوڭ كوپتەگەن اۋىلداردا داۋ تۋىپ, سوت ارقىلى الگى كەلىسىمشارتتى بۇزعىزىپ, جەر يەلەنۋ قۇقىعىن قايتارعان ەلدى مەكەندەر دە بولدى. سوندايدىڭ ءبىرىن وسى جولداردىڭ اۆتورى باستاپ, تۋعان اۋىلىنىڭ جەرىن «گولدەن گرەين» دەگەن الپاۋىت استىق كومپانياسىنان سوت ارقىلى قايران انا ءتىلىمىزدىڭ كومەگىمەن تارتىپ الۋعا مۇرىندىق بولعان ەدى. «مامىلە تەك ورىس تىلىندە تولتىرىلعان, ال زاڭ بويىنشا الدىمەن مەملەكەتتىك تىلدە تولتىرىلىپ, باسقا تىلدەرگە قاجەت بولسا عانا اۋدارىلۋى كەرەك» دەگەن زاڭ نورماسىنا سۇيەنىپ, قارسىلاسىمىزدى بۇلتارتپاعان ەدىك. بۇل تۋرالى كەزىندە «ەگەمەندە» بىرنەشە رەت جازىلعان.
ارتىنان اۋىلداستارىمىز ءبىرشاما ادىلەتتىكپەن قابىلداعان استىق كومپانيالارىنا ءبارىبىر سول جەرلەرىن قايتادان بەردى. ويتكەنى, وزدەرى ەگۋگە تەحنيكالىق, قارجىلىق جانە ت.ب. الەۋەت كەرەك, ونداي كۇش اۋىل ادامىندا قايدان بولسىن؟
وسىنداي ادىسپەن جەر يەلەنۋ قۇقىن 49 جىلعا العان كومپانيالار, فەرمەرلەر, جشس-لەر بىرنەشە جىل استىق ەگىپ كەلەدى. بىراق كوبىنىڭ ونىمدىلىگى تومەن. ويتكەنى, جاڭا تەحنولوگيالار ەنگىزە المايدى, جەردى قۇنارلاندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزبەيدى.
جاڭا تەحنولوگيالار دەمەكشى... جۋىردا اۋىل شارۋاشىلىعى ءىسىنىڭ ءىرى مامانى, عىلىم دوكتورى ءايىپ ىسقاقوۆپەن اڭگىمەلەسكەنىمىز بار. سول كىسى قوستاناي وبلىسىندا ءباتيما ءبىرىمجانوۆا دەگەن قارىنداسىمىزدىڭ اۆستراليا فەرمەرلەرىنىڭ وزىق تەحنولوگياسىن ەلىمىزگە ەنگىزۋ باعىتىندا ۇلكەن جۇمىستار اتقارىپ جۇرگەنىن ايتتى. داقىلداردى سەبۋدىڭ بۇل وزىق ءادىسىنىڭ ەشقانداي قۇپياسى جوق. ءبىز ادەتتە تۇقىمدى 6-8 سم. تەرەڭدىككە سەۋىپ كەلدىك. ال ونىڭ توپىراقتاعى ىلعالدى قاباتقا جەتكەن-جەتپەگەنىنە ەشكىم دە كوڭىل اۋدارمايدى. ايتەۋىر سەبەبىمىز, سوسىن اسپاننان جاۋىن كۇتىپ, تۇقىمنىڭ تەزىرەك ءونۋىن توسامىز. مۇنداي جاعدايدا لابوراتوريالىق زەرتتەۋلەر بويىنشا تۇقىمنىڭ 84-85 پايىزى عانا ونەدى ەكەن. سوندىقتان تۇقىمدى ارتىعىراق سەبۋگە دە ءماجبۇر بولىپ جۇرگەنبىز. ال اۆستراليالىقتار تەحنولوگياسىنىڭ ارتىقشىلىعى سول, ولاردىڭ دانسەپكىشتەرى تۇقىمدى توپىراقتىڭ ىلعال قاباتىنا دەيىن اپارىپ, ءبىر-بىرلەپ قادايتىن كورىنەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە وتىرعىزىلعان بيداي تۇقىمى 100 پايىز ونەدى.
بۇل ءادىس ارتىق تۇقىم سەبۋدى ازايتقان. ەگەر ءبىز ءبىر گەكتار جەرگە 160 كگ. تۇقىم سەبەتىن بولساق, وسى ءادىستى قولداناتىندار ونىڭ كولەمىن 60-80 كەلىگە دەيىن ءتۇسىرىپ جاتىر. ەكىنشىدەن, ولار تەز ءونىپ, ارامشوپتەر شىققانشا كوتەرىلىپ, گەربيتسيد سەبۋدى قاجەت ەتپەيتىنىن ايتتى عالىم. ۇشىنشىدەن, دەدى ول, ەرتە بوي جەتكەن قىز سياقتى بيداي دا تەز جەتىلىپ, گەكتار ونىمدىلىگى جوعارى بولادى ەكەن. تورتىنشىدەن, تابيعاتتىڭ قاساڭ (قۇرعاقشىلىق نەمەسە ۇنەمى جاۋىن بولۋ) جاعدايىنا قاراماستان وسى ادىسپەن ەگىلگەن ەگىن ءبارىبىر بەلگىلى دارەجەدە ءونىم بەرە الاتىن كورىنەدى. سوندىقتان ب.ءبىرىمجانوۆانىڭ باستاماسىن قوستاناي عانا ەمەس, كورشىلەس باسقا وبلىستاردىڭ فەرمەرلەرى دە وزدەرىنە ەنگىزىپ, ءبىرىگىپ اۆستراليالىق سەپكىشتەر الىپ جاتقان كورىنەدى.
وسىنداي جوعارى ادىستەرگە, وزىق تەحنولوگيالارعا تەك قانا استىقپەن تۇراقتى اينالىساتىن, فيرمالار عانا قول جەتكىزە الادى. ال ولاردى ىنتالاندىرا ءتۇسۋ ءۇشىن جەردى جەكە مەنشىگىنە بەرۋ كەرەك, سوندا ونىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋعا دا كوڭىل بولەتىن بولادى دەگەن پىكىرلەر كوپتەن ايتىلىپ ءجۇر.
ماسەلەنىڭ ءمانىسى
جەر جەكەمەنشىككە ساتىلسىن دەگەن اڭگىمەنى تۋدىرعان جەردى پايدالانۋشىلار ەمەس. ويتكەنى, 49 جىلعا جالعا العاندار وسىناۋ ۋاقىت ىشىندە دە جەردىڭ بەرگەنىن دە, بەرەتىنىن دە تۇگەل الىپ ۇلگەرەتىنىنە سەنىمدى ەدى. جەردىڭ كەيبىر ۋچاسكەلەرىن 15 جىلعا دەيىن جالعا العان شەتەلدىكتەر دە العان تەلىمدەرىمىز جەكەمەنشىككە ساتىلسىن دەپ ايتا المايدى.
جەر ساتۋدى بىلتىرعى قاراشا ايىندا كودەكسكە ەنگىزىلگەن وزگەرتۋلەردىڭ بيىلعى شىلدە ايىندا كۇشىنە ەنۋىنە وراي العاشقى بولىپ شەنەۋنىكتەر كوتەردى. الەمدى داعدارىس قامىتى قۇرساۋلاي تۇسكەن كەزەڭدە ۇلتتىق قوردى قاراجاتپەن تولتىرۋدى ماقسات ەتكەن بولۋى كەرەك, ايتەۋىر ولار ارەنداتورلارعا جالعا الىنعان جەرلەرىڭدى ساتىپ الىڭدار دەپ تالاپ قويا باستايدى.
راس, شەنەۋنىكتەردىڭ ارەكەتىن دە تۇسىنۋگە بولادى. كەيبىرەۋلەر جالعا العان جەرىن دۇرىس پايدالانباي, ءبىراز ءبولىگىن ارامشوپكە باستىرتىپ, قاراۋسىز قالدىرعان. ءارامشوپ باسىپ جاتسا جەر تىنىقپايدى, كەرىسىنشە قۇنارى كەتەتىنىن ماماندار ۇنەمى ايتۋمەن كەلەدى. ارەنداتورلار اراسىندا قولداناتىن جەرىنىڭ ءوزىن قۇنارلاندىراتىندار دا از, اۋىسپالى ەگىس سياقتى بۇرىننان كەلە جاتقان تەحنولوگيالىق ادىستەر دە قولدانىلمايدى. ال جەر وزىنىكى بولسا, بالكي جاناشىرلىق بىلدىرەر, ونىڭ بولاشاعىنا الاڭداۋشىلىق جاسار دەگەن وي دا جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ قىزمەتىنىڭ ءبىر بۇيىرىندە جاتقان سەكىلدى. سوندىقتان دا ولار الگىندەي, 1,7 ملن گەكتار جەردى تىزىمدەپ, ەندى شىلدە ايىندا اۋكتسيون ارقىلى ءوز وتانداستارىمىزعا ساتپاقشى بولعان ەدى... بۇل تۋرالى بۇرىنعى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى ە.دوساەۆ 30 ناۋرىزدا رەسمي تۇردە مالىمدەگەن بولاتىن.
وسى كەزدە شۋ كوتەرىلدى. العاش رەت ونى ءماجىلىس دەپۋتاتى ۆ.كوسارەۆ باستادى. ول تىزىمدەگى جەر ۋچاسكەلەرىن اۋكتسيون ارقىلى ساتپاس بۇرىن جەر الۋشىعا جاسالاتىن شارتتاردى انىقتاعان زاڭ قابىلداپ الايىق دەدى. بۇل الۋشىنى جەردىڭ قۇنارىن تۇسىرمەۋگە, حيميالىق ۋلى زاتتاردى شەكتەن تىس قولدانباۋعا جانە ت.س.س. مىندەتتەردى قاراستىرعان زاڭ بولۋى كەرەك, جەردى سوسىن عانا ساتايىق دەگەن ۇسىنىس ەدى. وسىنداي ورىندى, دۇرىس ۇسىنىستى جۇرت قولدادى دەپ ايتا الامىز.
الايدا... حالىق اراسىندا جەر ساتىلايىن دەپ جاتىر ەكەن, سونىڭ ىشىندە شەتەلدىكتەرگە ساتىلعالى جاتىر ەكەن دەگەن داقپىرت قاۋلاپ كەتتى. ونى ۇرلەپ جىبەرگەندەر قازاقستاننىڭ تىنىشتىعى مەن تۇراقتىلىعىن شايقالتۋدى كوزدەپ جۇرگەندەر دە سياقتى. ەشتەڭەنى تۇسىنۋگە, بايىپتى تالقىلاۋعا قۇلاق قويماعان ءبىر توپتىڭ بوي كورسەتكەنىن دە كوردىك... ارينە, ەلدىڭ, جەردىڭ تۇتاستىعىن ويلاپ, ءتۇن ۇيقىسى ءتورت بولىنەتىن پاتريوت وتانداستارىمىز دا ءۇنسىز قالمادى. ولاردىڭ قانىن قىزدىرعان باستى ماسەلە – جەردى شەتەلدىكتەرگە جالعا بەرۋ جايى ەدى.
الدىمەن ايتارىمىز, كودەكستىڭ 24-بابىنىڭ 1-تارماعىندا بىلاي جازىلعان: «شەتەلدىكتەر, ازاماتتىعى جوق ادامدار, شەتەلدىك زاڭدى تۇلعالار, سونداي-اق, جارعىلىق كاپيتالىنداعى شەتەلدىكتەردىڭ, ازاماتتىعى جوق ادامداردىڭ, شەتەلدىك زاڭدى تۇلعالاردىڭ ۇلەسى ەلۋ پايىزدان اساتىن زاڭدى تۇلعالار اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەر ۋچاسكەلەرىن جيىرما بەس جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە جالداۋ شارتتارىمەن ۋاقىتشا جەر پايدالانۋ قۇقىعىمەن عانا يەلەنە الادى». دەمەك شەتەلدىكتەرگە ساتىلمايدى. ال جالداۋ مەرزىمىنىڭ بۇرىنعى 15 جىلدان 25 جىلعا دەيىن ۇزارتىلۋ سەبەبىن ماماندار بىلاي تۇسىندىرەدى: «اۋىل شارۋاشىلىعى بيزنەسى كوپ قارجى سالۋدى تالاپ ەتەدى جانە ءوزىن ءوزى اقتاۋىنا ۇزاق مەرزىم قاجەت ەتەدى. سوندىقتان جوبالارعا سالىنعان قاراجاتتاردىڭ ءوزىن ءوزى اقتاۋىنا 13-15 جىل قاجەت. ينۆەستوردىڭ سالعان قارجىسىن ءوندىرىپ, الداعى 10 جىلدا تابىس تابۋى ءۇشىن جالعا بەرۋ مەرزىمى ۇزارتىلدى», دەسەدى. بۇعان قارسى ءۋاج ايتۋ قيىن. ينفراقۇرىلىمى تومەن, استىق نەمەسە باسقا داقىلدار ەگۋ تاۋەكەلى وتە زور ەلدىڭ اۋىلشارۋاشىلىق بيزنەسىنە ميلليونداعان دوللار اقشاسىن سالعان ادامنىڭ تابىس تاپقانى دا دۇرىس.
بىزدە, استىق شىعاتىن سولتۇستىك ايماقتارىمىزداعى شارۋانىڭ كورگەن كۇنىن يتكە بەرسىن دەسەك ارتىق ەمەس. الدىمەن كوكتەم جايلى بولا قويمايدى, ءجيى جاعدايدا ىلعالى وتە مول بولادى, وندايدا ەگىسكە تراكتور كىرە المايدى, ۋاقىت بولسا قىسىپ بارا جاتادى, 30 مامىرعا دەيىن سەۋىپ ۇلگەرۋ كەرەك. ال ىلعال ءتىپتى جوق بولاتىن جىلدار دا ءجيى كەزىگەدى, وندايدا ەككەن تۇقىم ونبەي قالماس پا ەكەن دەپ ءتۇن ۇيقىڭ ءتورت بولىنەدى. ودان... جاز بويى ارامشوپكە قارسى گەربيتسيد, پەستيتسيد دەگەندەردى سەبەسىڭ. قازىر ونىڭ ساپالىسىن تابۋ دا وڭاي ەمەس, الاياقتار وندايدىڭ جاساندىلارىن ساتىپ, تالاي شارۋانى وتىرعىزىپ كەتكەنىن دە ءجيى ەستىدىك. امال جوق, ءبارىبىر سەبۋىڭ كەرەك, ولاي ەتپەسەڭ ءارامشوپ باسىپ, قارا قۋراي قاپتاپ كەتەدى. وسى جۇمىستارعا دا اۋا رايى ءجيى قولبايلاۋ جاسايدى. الدىمەن جاڭبىر تىلەسەڭ, ارتىنان استىق ءپىسۋ ءۇشىن جاڭبىر جاۋماي كۇننىڭ ىستىق بولۋىن تىلەپ, ايتەۋىر الا جاز بويى ديقان ۇيقى كورمەيدى عوي.
ودان, اۋپىرىممەن كۇزگە جەتەسىڭ. اللادان كۇننىڭ اشىق بولۋىن كۇندىز-ءتۇنى تىلەپ, وراققا كىرىسەدى. جايلى كۇز بولسا جاقسى عوي, جاۋىنى توقتاماي سەبەلەپ, ەش جۇمىس ىستەتپەي, وراقتى قاراشانىڭ قارا سۋىعىنا دەيىن سوزاتىن جىلدار دا ءجيى بولادى. ول ول ما, كوزدىڭ جاسى, ماڭدايدىڭ تەرىمەن ەككەن استىقتىڭ قار استىندا قالىپ قويۋى دا سوڭعى جىلدارى ءجيى قايتالانىپ كەلەدى.
استىق ەگۋدىڭ وسىنداي سورى بارىن زەرتتەگەن (ال زەرتتەمەي ولار كىرىسپەيدى) شەتەلدىكتەر ءبىزدىڭ جەرىمىزگە اڭداپ باسادى. الەمدە استىق ەگۋگە جايلى ءجۇزدەگەن ەلدەردە جەر ۋچاسكەلەرى ساتىلادى, اقشاسى بار ادام سولاردان-اق ساتىپ الماي ما؟ جۋىردا جازۋشى, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ بىلگىرى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مىرزاگەلدى كەمەلدىڭ «ەگەمەندە» جازعان ماقالاسىندا الىس شەتەلدەر تۇگىل رەسەي, ۋكراينا, ارمەنيا, لاتۆيا, ليتۆا, ەستونيا سياقتى پوستكەڭەستىك ەلدەردە دە اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرى جەكەمەنشىككە بەرىلەتىندىگى ايتىلعان. («ەق», 13.05.2016 ج). دەمەك, وسىلاردىڭ بارىندە جەر ساتىلادى. قىتايدا جەر مەملەكەت مەنشىگى بولىپ ەسەپتەلگەنىمەن پايدالانۋ قۇقى ساۋداعا سالىنادى. ول جاقتان كەلگەن تالاي ورالمان اعايىندارىمىز وسى قۇقىقتارىن قىتايلىقتارعا ساتىپ, قالتالارىن نىقتاپ كەلگەندەرىن دە بىلەمىز.
جەردىڭ ساتىلۋىن ويلاعاندا حالقىمىزدى الاڭداتاتىن ەڭ باستى ماسەلە – ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگى. جەر ساتىلىپ, ونى باسقا مەملەكەتتىڭ ازاماتتارى يەلەنىپ كەتسە, ولار كوبەيىپ الىپ, ەلىمىزدى باسىپ الا ما دەپ حالىق قورقادى. وتە زاڭدى, وتە ورىندى الاڭداۋشىلىق. ەندى وسى الاڭداۋشىلىقتارعا ءوز بىلگەنىمىزشە جاۋاپ بەرىپ كورەلىك.
الدىمەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بارلىق جەرى تۇتاستاي مەملەكەتتىكى ەكەنىن ەسكەرتكىمىز كەلەدى. (جەر كودەكسىنىڭ 3-بابى). قازاقستان جەرىنىڭ تۇتاستىعىن, وعان قول سۇعىلماۋشىلىعىن جانە ءبولىنبەۋشىلىگىن مەملەكەت قامتاماسىز ەتەدى. بۇل تۋرالى كونستيتۋتسيادا جازىلعان. ال ەگەر اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنا پايدالىناتىن جەكە تەلىمدەر, ياعني بولىكتەر جەكە ازاماتتاردىڭ مەنشىگىنە ساتىلسا, ول قازاقستان مەملەكەتىنىڭ تۇتاس اۋماعىنان شىقپايدى, سول جەرگە يەلىك ەتكەنىمەن ەل زاڭىنىڭ شەڭبەرىندە ەڭبەك ەتەدى. ءتىپتى, باسقا ەلدىڭ ازاماتى ساتىپ السا دا ول جەرگە ءوز ەلىنىڭ تۋىن تىگۋگە قاقىسى جوق. ولاي ىستەسە قازاقستاننىڭ تۇتاستىعىنا قول سۇققان بولىپ تابىلادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇتاستىعىن, جەرىنىڭ بولىنبەيتىنىن بۇۇ تانىعان, وعان سىرتتان قول سۇعىلاتىن بولسا وسى ۇيىم ونى اگرەسسيا دەپ تانىپ, وعان قارسى ارەكەتتەر جاسايدى. ودان باسقا ايماقتىق ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارت ۇيىمىنىڭ مۇشەلەرى (ۇقشۇ) قاتارىنداعى ارمەنيا, بەلارۋس, قازاقستان, قىرعىزستان, رەسەي, تاجىكستان مەملەكەتتەرى سىرتتان اگرەسسيا بولسا بىرلەسىپ قورعانادى. وسىنى دا كەيبىرەۋلەر بىلە بەرمەيتىن سياقتى. ۇيىمنىڭ كۇشەيۋىنە, ىقپالىنىڭ ارتۋىنا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ قوسىپ جۇرگەن ۇلەسى دە وتە زور ەكەنىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك.
سوندىقتان اۋىل شارۋاشىلىعى جەر تەلىمدەرىنىڭ ساتىلۋىنان قورقىپ-ۇركۋدىڭ قاجەتى جوق. ەگەر ءوزىمىزدىڭ ازاماتتارعا جەكەمەنشىككە ساتىلسا, ونى قوجايىنى ءتۇرلى جولدارمەن, قالاسا شەتەلدىكتەرگە ساتارى ءسوزسىز. مىسالى, ءوزىمىزدىڭ ءبىر ىسكەر ازامات جشس اشىپ, وعان 1 ملن. گا. اۋىلشارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەر العان ەكەن دەيىك. ءبىرشاما ۋاقىتتان كەيىن سول جشس-ءتىڭ 50 پايىز ۇلەسىن شەتەلدىككە ساتسا, سونىڭ ىشىندە جەرىنىڭ 50 پايىزى دا بولسا, وعان كىم قارسى تۇرادى؟ ويتكەنى, شەتەلدىك ادام جەردى مەملەكەتتەن ەمەس, جەكە تۇلعادان ساتىپ الىپ جاتىر عوي جانە مامىلەدە جەر ساتۋ دەپ ەمەس, جشس-ءتىڭ 50 پايىزىن ساتۋ دەپ كورسەتەدى عوي... ال جەكەمەنشىك يەسى كىمگە نە ساتقىسى كەلسە دە ءوزى بىلەدى. وسىنداي قيتۇرقى جولداردىڭ مىڭ ءتۇرلىسىن تابۋعا بولادى.
سوندىقتان ساتۋ ءبىر باستالسا الۋشى ونى الاتىن مىڭ ءتۇرلى جول تابادى. بىراق «العىسى كەلسە» دەگەندى, سونىمەن قاتار بارلىق جەر ەمەس ناقتى «اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەر تەلىمى» دەگەندى ۇمىتپايىق... جوعارىدا كەلتىرىلگەن ۋاجدەر دە از ەمەس ەكەنىن كورىپ تۇرمىز. ساتۋعا رۇقسات بەرىلگەن 2003 جىلدان بۇگىنگى 2016 جىلعا دەيىنگى 13 جىلدا 1,3 ملن. گا جەر عانا ساتىلعانىن دا ەسكەرەيىك. وسىنىڭ قانشاسىن شەتەلدىكتەر يەلەنىپتى دەگەن دەرەك ەشقايدا كورسەتىلمەگەن.
ارينە, الاڭداۋشىلىق بار. جەردى ءتيىمدى پايدالانامىز دەپ شەتەلدىكتەرگە جاپپاي وتكىزىپ جىبەرىپ, جەر سيپاپ قالمايمىز با دەگەن قاۋىپ ۇنەمى ءبىر بۇيىرگە قادالىپ تۇرارى انىق.
سوندىقتان... سوندىقتان تەك قانا زاڭدى مىقتاۋ, نىقتاۋ كەرەك. ساتىلاتىن جەر تەلىمى كولەمىنىڭ شەكتەۋلىگى, ءبىر اۋداندا 2 نەمەسە 3 تەلىمنىڭ عانا شەتەلدىككە ساتىلۋى, اگروتەحنيكالىق شارالاردىڭ ساقتالۋى, حيميانىڭ شەكتەن تىس قولدانىلماۋى, قۇنارىنىڭ تومەندەمەۋى, ساتىلعان كەزدەگى بونيتەتتىك بالى ءتۇسىپ قالسا, دەرەۋ قايتارىلاتىنى, جۇمىسشىلار اراسىنداعى شەتەلدىك ازاماتتار سانىنىڭ شەكتى بولۋى, جانە ت.ب. ناقتى كورسەتىلۋى كەرەك. ارينە سوڭعى, سىرتتان كەلەتىن جۇمىسشىلار كۆوتاسى ءبىزدىڭ زاڭداردا قاراستىرىلعان, بىراق ناق اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەردە جۇمىس ىستەيتىندەر سانى ناقتىلانباعان. وندايلار 1 مىڭ گا جەر العانعا وسىنشا, 10 مىڭ گا جەر العانعا وسىنشا دەپ ناقتىلانۋى كەرەك. ويتكەنى مۇنداعى جۇمىستار ماۋسىمدىق سيپاتتا بولعاندىقتان كۇز بەن كوكتەمدە سىرتتان كەلەتىندەر دەرەۋ قاپتاپ كەتۋى مۇمكىن...
قورىتا ايتارىمىز, وڭەشتەگەندەردىڭ سوزىنە ورەكپىمەي, ساناعا سالىپ سالماقتاساق, وڭ شەشىلمەيتىن ماسەلە جوق ەكەنىن ۇمىتپايىق.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»