ايعايقۇم

ءانشi تاۋ... شاعىل توبەنiڭ بەيمالiم ءۇنi. قالقان تاۋىنىڭ قويناۋىنداعى قۇم توبە ءان سالادى, سەنەسiز بە, بiردە گۇرiلدەپ, بiردە ايقايلاپ, بiردە ادەمi اۋەننiڭ قايىرىمىن قايتالا-عانداي... ءانشi تاۋ... ايعايقۇم جۇمباق سىرىن iشكە بۇگە تۇسەدi, قىزىق-اي, شاعىل توبە ءان سالىپ جاتىر... قارا جەلدەن بۇتاقتارى دiرiل قاققان ءتورت ءتۇپ سەكسەۋiلدiڭ جانىنا جەتكەندە ءسال كiدiردiم. قاراۋىتا تۇنەرگەندەي ءوڭiردiڭ كەسپiرi ەرتە كوكتەمدە سۇرىقسىز بوياۋعا ەنەتiنiن دالەلدەيتiندەي, ايتپەسە, وڭمەنiڭنەن وتەتiن قارا سۋىقتان ابiگەرگە تۇسكەن جولاۋشى اينالاعا قاراپ قارا كۇز دەپ تە ويلاۋى مۇمكiن-اۋ. ايعايقۇم... تالايدى ءوزiنiڭ جۇمباق سىرىمەن ىنتىقتىرعان شاعىل توبە, انشەيiندە ۋiلدەپ, بەيمالiم اۋەنiمەن تامساندىرا, كەيدە ءون بويىڭدى ۇرەيiمەن تiتiركەندiرەر قۇم توبە ءۇنسiز, ءۇنسiز, ءۇنسiز, سول جىلتىلداعان سان تۇيiرشiك الاقانىمنان سۋسىپ توگiلەدi. ايعايقۇمنىڭ موماقان مiنەزiنە دە تاڭىرقاي قارايدى ەكەنسiز. قۇم, قىپ-قىزىل قۇم سۋسيدى, سول سۋسىپ جاتىپ الدەبiر مۇڭعا بەرiلگەندەي سىڭسىپ ءان سالادى; قۇم, قىپ-قىزىل قۇم سۋسيدى, سول سۋسىپ جاتىپ, الدەنەگە قوسىلا جارىسقانداي گۇرiلدەي اينالانى جاڭعىرىقتىرا تۇسەدi; قۇم, قىپ-قىزىل قۇم سۋسيدى, سول سۋسىپ جاتىپ, الدەكiمگە قىرىس قاباق تانىتقانداي ايقايلاپ داۋىس كوتەرەدi... ەندi سول سىڭسىعان ءاندi, سول جاڭعىرىق بولىپ مازا كەتiرەر گۇرiلدi, سول جۇرەك ءدۇر­سiلدەتەر بەيمالiم داۋىستى ساعىنعانداي ەلەگىزي iزدەپ ايعايقۇمنىڭ باسىندا جاپادان جالعىز وتىرمىن. ايعايقۇم... شاعىل توبەنiڭ باسىنا يرەلەڭدەي كوتەرiلگەن ويدىم-ويدىم iزدەرiم سايراپ جاتىر. انشەيiندە كوسەپ قانا بiر ۋىس قۇم الساڭ بولدى دەگبiرi قاشا ۋiلدەپ الاساپىران كۇيگە تۇسەتiن ءانشi تاۋ ماڭعاز كەيiپتە, تۇكسيگەن قالىڭ بۇلتتىڭ استىندا اعاراڭداعان قالىپتا, جەلتوقساننىڭ ورتاسىندا قوڭىرقاي تارتقان وڭiرگە وقشاۋلانا ءوڭ بەرiپ, وزگەشەلەنە تۇسكەندەي. ادەمi سۋرەتتi سىمباتىمەن قوس ۇيمە قۇم توبە اينالاداعىنىڭ ءبارiن وزiنە ىنتىقتىرا تۇسكەندەي. الابوتەن مiنەزiنە تاڭىرقاعاندا نە, قوس قولداپ كوسەي الدىم دا تاعى سۋىردىم, نام تارتقان شاعىل جىلت-جىلت ەتiپ مارعاۋ سۋسيدى. توسىن مiنەز تانىتار دەگەن ءۇمiت الىستاي بەردi. الاقانىمدى قاقتىم دا ورنىمنان تۇرىپ, iلگەرi ادىمداپ توبە باسىنا قاراي ورلەي بەردiم. – مىڭبۇلاققا ما, ءازiلدiڭ دە ءجونi بار, –  دەدi قاعiلەز كەلگەن اق قۇبا ءوڭدi جiگiت امانداسىپ جاتىپ, كوكشiل كوزدەرiن قاداي بارiمiزگە باجايلاي قاراپ الدى, – كەشە تۇندە كەلدiم سول جاقتان, ونىڭ ۇستiنە قالقاننىڭ جەلi دە قۇتىرىنىپ تۇر ... الەكساندردىڭ سارعىش شاشىن تاراعىش­تاعان جەلگە قارسى ءجۇزiمiزدi بەرە تۇرعان بiز شاڭدى بوراننىڭ ىڭعايلانىپ كەلە جاتقان كەيپiن كورiپ, ابىرجىعانىمىز انىق. شوفەر جiگiت سونى بiلiپ ايتقانداي, كوزiنە تۇسكەن شاشىن كەيiن قايىرا قولىمەن باستىرتىپ ءۇنسiز قالدى. – ءجۇرiڭiز, – دەدi الدەن ۋاقىتتا بارىپ, – ءجۇرiڭiز, وسىنداي كەزدەرگە مەن تاپ كەلەمiن, سوسىن, ءوتiنiش ايتقان كiسiنiڭ ءسوزiن دالاعا تاس­تاي المايمىن. مانا ازiردە قاباق شىتقانداي بولعان شوفەر جiگiت ۇزاق ۇنسiزدiكتi ءوزi بۇزدى. جوق, اڭگiمەشiل ەكەن. اۋىلدىڭ جاي-كۇيiن تانىس­تىرىپ جاتىر. شارۋاشىلىقتىڭ «1 مامىر» بولiمشەسiنەن مىڭبۇلاققا قاراي بۇرىلعاندا جەل قارسى الدىمىزدان ىسقىرىنا ۇدەي تۇسكەن ەدi. جەلدiڭ ىزىڭى كۇشەيگەن تۇستا اڭگiمە دە ءۇزiلدi. جاڭبىر مەن جەل ايعىزداعان قارا جولدا ماشينا سەلكiلدەگەن قالپى تەڭسەلiپ العا قاراي ىشقىنادى. – بۇگiن كۇن باتقانشا ايعايقۇمعا iلiگە المايمىز, – دەدi الەكساندر جولدان كوز الماعان كۇيi, – قورىقشىنىڭ ۇيiنە تۇندەلەتiپ جەتسەك تە جارادى, جول تiلiمدەنiپ كەتiپتi, جىلدامدىققا مۇمكiندiك بەرمەيتiن دە سول. – بىلتىر جازدا عوي مىڭبۇلاق جاقتاعى كاردوندا وتىرعان شوپان اۋىلىنا بارا جاتىپ, التىنەمەلدiڭ بiر جوتاسىندا ارقالارىنا جولقاپشىق اسىنعان بiرنەشە كiسiنi كەزدەستiردiم, لاتىش عالىمدارى ەكەن. قولدارىندا كارتا, جاياۋلاپ تارتىپ بارادى. ءجون سۇراسقاندا بiلدiم, وسى ايعايقۇمدى iزدەپ تاۋ اسىپ كەتەتiن شاماسى بار. سوسىن, ءمان-جايدى ايتىپ ايعايقۇمنىڭ وڭ قاباتتا قالىپ قويعانىن ءتۇسiندiرiپ ەدiم, الگi كارتالارىنا شۇقشيا ۇزاق ءۇڭiلiپ, سوڭىنان جىميا باس شۇلعىپ ارقامنان قاقتى. ەندi, مiنە, اراعا بiراز ۋاقىت سالىپ وزiڭمەن كەلە جاتىرمىن, سوندا دەيمiن-اۋ, ايعايقۇمنىڭ نە قاسيەتi بار. جەر تۇبiنەن iزدەيتiندەي الدەبiر قۇپياسى بولدى ما, شاماسى. مەن وسى ايعايقۇم, اي­عايقۇم دەگەننەن باسقا ەشتەڭە ەستiمەپپiن. بiرەۋلەر ايتادى, ايعايقۇم قۇددى ادامعا ۇقساپ ايقايلايدى دەپ, سوندا ونىڭ بويىنداعى نەندەي سيقىر ەكەن؟! – ۋiلدەگەن جەلگە ماشي­نانىڭ ماڭدايىن بەرiپ, شوقالاق جولدان ابiگەرگە ءتۇسiپ ابدەن شارشادى ما الەكساندر بiر ۋاقىتتا وسى ساۋالدى قويدى. ال مەن ءالi كورمەگەن ايعايقۇم جايىندا نە دەيiن. تەك بiلەتiنiم, سانكت-پەتەربۋرگتىك عالىم-گەولوگ ب.س.رۋسينوۆتىڭ قۇم توبەنi زەرتتەۋ بارىسىندا كەزدەسكەن وقيعانى كوز الدىما اكەلدiم. جەر مەن اۋا اراسىنداعى ەلەكتر پوتەنتسيالىنىڭ ايىرماسىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىم شاعىل ءان سالعاندا قانداي وزگەرiس پايدا بولاتىنىن انىقتاۋدى ماقسات تۇتىپ وسىندا كەلەدi. كەلە سالىسىمەن جۇمىسقا كiرiسكەن زەرتتەۋشiلەر بiر-ەكi كۇن كۇتەدi, ايتسە دە قۇم ءوزiنiڭ قۇپيا مiنەزiن بiلدiرمەي, جۇمباق كۇيiندە جال-جال قالپى جاتا بەرەدi. ءانشi قۇم دەگەنiمەن الدەنەشە كۇن بويى وزگەرiسسiز, داۋىس كوتەرiپ نە بولماسا گۇرiلدەمەيتiنiنە تاڭدانىپ, بiر جاعى تاعاتسىزدانا وتىرىپ, اقىرى مىناۋ توبەنiڭ باسىنا شىعىپ كورەيiك دەپ شاعىلدى جiتi قيمىلمەن بەتكە الادى. ەشقانداي وزگەرiس جوق, ءۇن قاتپايدى. بولماعان سوڭ رۋسينوۆ شاعىل توبەنiڭ بەتكەيiندەگi قۇمدى قولمەن كوسەي سۋسىتىپ كورەدi. سۋسىتا باستاعانى سول, قۇم توبەدە سونى كۇتكەندەي ەكەن. شاعىلدىڭ بەتiندەگi تۇيiرشiكتەر تومەن قاراي سۋسىپ, گۇرiلدەي جونەلگەندە تاجiريبە جاساۋدى اسىعا كۇتiپ جۇرگەن ماماندار ابدىراپ, نە iستەرiن بiلمەي ساسقالاقتايدى. توسىن قۇبىلىس ولار ءۇشiن دە ۇرەي ۇشىرارداي ەدi. اڭتارىلىپ قايدا قاشارىن بiلمەگەن, جان-جاعىن باجايلاي الماي, تىم-تىراقاي جۇگiرە جونەلەدi. قۇم گۇرiلدەگەن ءسات توبە باسىندا شاعىلدى قولمەن سۋسىتىپ جاتقان گەولوگ اينالادا نە بولعانىن اڭعارماي قالادى. دۇنيە استان-كەستەن, اينالا الاپات گۇرiلگە كومiلدi. قۇلاعى شىڭىلداعانداي ما دەگەن, ءتوس سۇيەگi مەن اسقازانىنىڭ ۇشتاسقان تۇسى شىمىلداي اۋىرىپ, شىداتپاي بارا جاتادى. وسى وقيعادان كەيiن لابورانتتاردىڭ بiرi «تۇلا بويىمنىڭ نە بولعانىن بiلمەي قالدىم», – دەپ تاڭدانعان. ساۋال تاستاعانىمەن جاۋابىن كۇتپەگەن الەكساندرعا جول بويى وسى اڭگiمەنi بايان­داعانىمدا ويلانىپ قالدى. ايعايقۇمدى كوز جۇمىپ تابامىن دەپ كەلە جاتقان جولسەرiگiم بارانكانى ءۇنسiز قىسىمداي ۇستاعان كۇيi ماعان جاڭا كورگەندەي اۋىق-اۋىق قاراپ قويدى. قاس قارايىپ كەلە جاتىر. مانادان جەتكiزبەي قويعان قالقان تاۋى الىستان قاراۋىتتى. ال­دى­مىزداعى جول اعاراڭداپ قالىپتى, الەك­ساندر جارىقتى جاقتى. قالقاننىڭ بورانى ۋiلدەي سوعادى. ويدىم-ويدىم جولدا تەربەتiلگەن ماشينانىڭ iشiندە ەكەۋدەن ەكەۋ – وزiمiزبەن ءوزiمiز بولدىق. سان تارماقتالعان وي جەتەلەيدi. قالقاننىڭ بورانى ۋiلدەپ تۇر, جول جەتكiزەر ەمەس. قۇلاققا ءانشi تاۋدىڭ داۋىسى ىزىڭداپ جەتكەندەي. بالكiم, جەلدiڭ ىزىڭى ما, جوق الدە مىناداي ايقۇش-ۇيقىش جولدا تەڭسەلiپ كەلە جاتقان ماشينانىڭ گۇرىلi مە – اجىراتا المادىم. ايعايقۇم – ءانشi تاۋدىڭ ۇنiندەي بولىپ بiر اۋەن قۇلاق تۇبiندە تۇردى. جۇمىر جەردە ءوز جۇمباعىمەن قۇپيالانىپ ءون بويىنا سىر بۇككەن, سول سىردى اشۋعا شاقىرعانداي ءۇن قاتقان ءانشi تاۋلار, شاعىل توبەلەر, قۇمدى قولاتتار كوپ. ارقايسىسى جايلى ارقالاي اڭگiمە تىڭداۋشىسىن جالىقتىرمايدى, ايتىلار اڭىزدار جەلiسi دە سان-ساققا جۇگiرتiلەدi. قۇمتوبەگە كوتەرiلگەندەي اياعىڭنىڭ استىن­داعى شاعىل سۋسىپ, ىسقىرادى, گۇرiلدەيدi... ايتەۋiر ءتۇرلi دىبىس شىعارادى. قابۋل ماڭىن­داعى دiرiلدەك تاۋ رەگ-رەۆاننىڭ قا­سيەتi قىزىق, سۋسىما قۇمدارعا تابانىڭ تيسە بولدى, الدەكiم بارابان سوققانداي اينالا جاڭعىرىعا جونەلەدi. اياق استىنداعى قۇم سۋسىعان سايىن رەگ-رەۆان دiرiلدەگەندەي. دiرiلدەپ تۇرعانداي اسەردi جاڭعىرىق بايىتا تۇسەدi. جەرگiلiكتi تۇرعىنداردىڭ دiرiلدەك تاۋ دەپ اتاۋى دا سوندىقتان بولار. ال, چيلي جەرiندەگi كوپپانو اڭعارىندا ۇلىعانداي دىبىس شىعاراتىن شوقى ەل-برامودور دەپ اتالادى. قىزىل تەڭiز جاعالاۋىنداعى سيناي تۇبەگiندە دجەبەل-ناكۋگ جوتاسى بار. ونىڭ دىبىس شىعارۋ وزگەشەلiگiنە قاراي جۇرتشىلىق قوڭىراۋلى تاۋ دەپ اتاعان. جوتاعا كوتەرiلگەندە بولتiرiكتiڭ قىڭسىلىنداي بiر ءۇن ەستiلەدi. وعان توبە باسىنان قوڭىراۋدىڭ سىلدىرى قوسىلادى. ءسويتiپ دجەبەل-ناكۋگ – قوڭىراۋلى تاۋ سىڭعىرلاتا قوڭىراۋ شالىپ تۇرادى. ونى ارابتار استىندا ەرتەدەن قالعان كونە عيباداتحانا جاسىرىن جاتىر دەپ تۇسiندiرەدi. جوتا باسىنان ەستiلگەن بەيمالiم ءۇن سول عيباداتحانانىڭ ادامدار توبەگە اياق باسقان ساتتەن تەربەلiپ دىبىس شىعا­راتىن قوڭىراۋلارىنىڭ جاڭعىرىعى ەكە­نiن ايتىپ, دالەلدەي تۇسەدi. بۇل اڭگiمەدەن كەيiن توبە باسىنا شىعىپ كور. اتالمىش شا­عىل توبەلەردiڭ قۇپيا سىرىن عالىمدار ازiرگە تەك سان الۋان جورامالدارمەن ۇقتىرعان بولادى. – مىڭبۇلاققا تاياۋ جەردەگi قورىقشىنىڭ ۇيiنە تاستايمىن, ەرتەڭ سول قورىقشى ءانشi تاۋعا ءوزi الىپ بارار, – دەگەن الەكساندر. مەن باس شۇلعىدىم. ايتكەنمەن قورىقشى ۇيiندە بولماي شىقتى. ەكiنشi رەت ءانشi تاۋعا جەتە الماي جولدان قايتامىن با؟! وسى ساۋال مازا بەرمەدi. ايدالاعا تاستاپ كەتۋگە الەكساندر تاعى قيما­دى. ماشينانى قايتا وت الدىردى. – مەيلi, ايعايقۇمدى مەن دە سەنiمەن بiرگە كورەيiن, وتىر, كەتتiك... ايعايقۇم... اي استىندا اعاراڭداپ جاتقان قوس توبە وزدەرiن كۇزەتكەندەي تۇنەرە مۇلگiگەن قالقان تاۋىنان تۇندە دە ايرىقشالانىپ جاتاتىنىن قاراڭىز. ماشينانىڭ موتورىن وشiرگەندە جەلدiڭ ىزىڭىمەن قاباتتاسا الدەبiر دىبىس جەتتi. تاۋ iشiندە اۋەزدi اۋەن جاڭعىرىقتى. كەيدە ونى بەيمالiم گۇرiل كومiپ كەتiپ وتىردى. الدەن ۋاقىتتا الەكساندر اڭگiمە باستاعان. – بiزدiڭ اۋىلدىڭ شالدارى باياعىدا, باياعىدا بiزدiڭ بالا كەزiمiزدە ايتىپ,  ايعايقۇمعا بارۋعا بولمايدى, وندا شايتان بار دەپ وتىرۋشى ەدi. شايتان كiمگە ۇناعان, سول شايتاننىڭ مiنەزi ۇناماي, اقىرى قۇداي وسىندا ايداپ اكەلiپ قۇممەن كومiپ تاستاعان ەكەن. ءانشi تاۋدان ەستiلەتiن داۋىس شايتاننىڭ ءۇنi كورiنەدi دەيتiن. بالا كەزiمiزدە اۋزىمىزدان سiلەكەيiمiز اعا وتىرىپ تىڭداعان سوڭ اڭگiمەگە باس شۇلعي وتىرىپ سەندiك. سەنبەسكە تاعى بولمايدى, ويتكەنi جاتا قالىپ ەرتەگi وقيتىن بiزدەر قيال-عاجايىپ وقيعانىڭ بiر تارماعى وسى ءانشi تاۋدا جاتقانداي كورiندi. ال, قازiرگi بالالاردى ەشتەڭەگە سەندiرۋ قيىن, ەرتەگi دە وقىمايدى, – تەمەكiسiن قۇشىرلانا سورعان الەكساندر ءۇنسiز قالدى. ءانشi تاۋ قۇبىلادان سوققان جەلمەن داۋىسىن سان وزگەرتiپ بiزگە سىر ايتقانداي. اۋەزدەنiپ, قۇبىلىپ تۇرىپ الدى دا, سالدەن سوڭ گۇرiلدەي جونەلگەندە دەنەڭ تiتiركەنiپ, اينالاعا سەكەمدەنە قارايسىڭ. بiر ۋاقىتتا جەلدiڭ, قالقاننىڭ جەلiنiڭ ىزىڭىنان باسقا ەشتەڭە ەستiلمەيدi. اڭتارىلىپ تۇرعاندا جەلدiڭ ىزىڭىن جاڭعىرىعا جەتكەندەي كۇمبiرلەپ الگiندەگi گۇرiل قايتا كومەدi. ءانشi تاۋ تۋرالى تاعى بiر اڭىز ويعا ورالادى. ول اڭىزدى جۋرناليست ساحاريا بوزىمبەكوۆ «جاس قازاق جۋرنالى» باسىلىمىندا جاريالانعان «قىز ماقپالدىڭ ءانشi تاۋى» ماقالاسىندا اسەرلi جەتكiزەدi: – باياعى زاماندا وسى ماڭدا سەندەردiڭ بابالارىڭ, بipaز ەل بوپ تۇردى بiلەم. بip كۇنi شىعىستان قاپتاعان جاۋ كەلiپ, ەلدى شاۋىپ, تۇگەلدەي تۇتقىنعا الادى. جاۋ قارسى كەلگەن ادامدى ءولتiرiپ تاستاپ وتىرعان. قۇداي دەگەندi بiلمەگەن, تiلدەرi تۇسiنiكسiز بip جابايى جاۋ بولسا كەرەك, سول زاماندا مىنا بەرiكقارا جاعىنداعى جەردiڭ بip پۇشپاعىندا بip شال مەن كەمپiر تۇرىپتى. ولاردىن بip ۇل, بip قىزى بولادى. ۇلىنىڭ اتى – ماتاي, ال قىزىنىڭ اتى – ماقپال ەدi. جاۋ تiمicكiلeپ ءجۇرiپ, الگi شال مەن كەمپiردi ۇستاپ الىپ كەتەدi. اڭنان كەلگەن ماتاي اكە-شەشەسiنiڭ جاۋ قولىندا ەكەنiن بiلiپ, جاۋدان بوساتىپ الماق بولىپ سوعىسادى. اقىرى, ماتايدىڭ اتى جارالانىپ جىعىلعاندا, باتىردى جاۋلارى تور تاستاپ ۇستايدى دا, تۇتقىنداپ, شىعىستاعى ەلiنە الىپ كەتەدi. ال, ماقپالدى جاۋ iزدەپ كەلگەندە, اقىلدى قىز بەرiكقارا تاۋىنىڭ بip بۇرىشىنداعى ۇڭگiرگە تىعىلىپ, ۇستاتپاي قويادى. ءسويتiپ, جاۋ وزدەرi كەلگەن شىعىس جاققا قاراي كەتەدi. جالعىز قالعان ماقپال مىنا بۇگiنگi «ماقپال» اتتى تاۋدىڭ وڭتۇستiك بوكتەرىندەگi شيلepدiڭ تۇبىنەن كۇندە بip بۇلاقتىڭ كوزiن اشىپ, Iلەدەن قۇمانمەن كۇنiنە بip قۇمان قۇم تاسىپ, اياققالقان تاۋىنىڭ قاسىنا اكەلىپ ۇيەدi. اكە-شەشەسi جانە باۋىرىنان ايىرىلعان كۇننەن باستاپ, اي-كۇننەن جاڭىلىپ قالماس ءۇشiن وسىلاي iستەيدi. سودان بepi بوكتەردەگi بۇلاقتاردى «مىڭبۇلاق» دەپ, ال مىنا تومەندەگi قۇمتاۋدى «ءانشi قۇم» دەپ اتايدى. ماقپال تۇسكە دەيiن قۇمنىڭ قاسىندا بiردە كۇلiپ, بiردە مۇڭايىپ وتىرىپ ءان سالادى. سوندىقتان دا, بۇل قۇمتاۋدىڭ قacيeتi تالتۇسكە دەيiن ۋiلدەپ جىلاپ, قۇمدى شىعىستان باتىسقا قاراي ۇرلەيدى, ال ءتۇس اۋا باتىستان شىعىسقا قاراي ۇرلەيدi; تەك ەشقايدا كوشپەي ورنىندا تۇرادى. ءسويتىپ, ارۋ ماقپالدىڭ جىلاعانىن, كۇلكiسi مەن ءانiن كەلتiرەدi, – دەپ قاريا كوزدەن اققان جاسىن ءcۇpتiپتi.ءسال دەم الىپ كوڭiلiن جيناقتاعان سوڭ, اڭگiمەسiن ودان ءاpi جالعاي ءتۇستi: – ەلدi ايداپ كەتكەن جاۋ ماتايدى اپارىپ زىندانعا سالادى, ونىڭ كۇشi مەن قايراتىنا تاڭ قالىسادى. – كۇندەردiڭ بip كۇنiندە ماتايدىڭ اكەسi مەن شەشەسi ولەدى. ماتاي ولاردى ءوز قولىمەن جەرلەيدi. باتىر جiگiت بۇدان بىلاي كوپ سويلەمەيتiن توماعا-تۇيىق بولىپ الادى. بip كۇنi ماتايدىڭ قولىنا جۇيرiك ات تۇسەدi, سول اتقا مiنiپ بip تۇندە «ەل قايداسىڭ», دەپ كاشادى. ارتىنان جەتكەن قۋعىنشىلارمەن بiرنەشە رەت سوعىسىپ, قارۋ-جاراقتارىن, اتتارىن تارتىپ الىپ, الدىنا سالىپ ايداعان كۇيi بip كەزدەگi ءوزi بەكiنiپ سوعىسقان قالقان تاۋلارىنا كەلەدi. قالقان تاۋلارىن ارالاپ قاراسا, بۇرىن بولماعان ۇلكەن قۇمتوبە پايدا بولىپتى. ونى كورiپ تاڭعالادى. اينالا قاراپ ءجۇرiپ, كوزiنە ادام جۇرگەن بولار-بولماس بip سوقپاق تۇسەدi. نە بولسا دا, وسى ماقپالدىڭ iزi دەپ ويلاپ, مىڭبۇلاقتى ارالاپ, بۇرىن بولماعان كوپ بۇلاقتىڭ پايدا بولعانىنا تاڭعالادى. ماتايدىڭ ويىنا وزدەرiنiڭ بالا كەزiندە وينايتىن بەرiكقاراداعى ۇڭگiرi ءتۇciپ, سوعان بارادى. ۇڭگiرگە كەلسە, ماقپال وسىندا ەكەن, تاۋىپ الادى. ءجۇزiنiڭ سىنىق ەكەنi, شاشىنىڭ اعارعانى كوpiنeدi. اعايىندى باۋىرلار كوpiciپ, جىلايدى, وتكەن ومiرلەرiن ەستەرiنە الادى. ماقپالدىڭ بۇلاقتارى مەن ۇيگەن قۇم­تاۋىن كۇن ساناۋ ءۇشiن جاساعانىنا ماتاي دا تاڭعالادى...» XIII عاسىرداعى يتاليالىق ساياحاتشى ماركو پولو ۆەنەتسيادان حانبالىققا بارا جاتىپ, جول بويى كەزدەسكەن ءانشi قۇم جايلى بىلاي دەپ جازادى: «ول جاقتا مىناداي دا عاجايىپ بار: ءشول دالادا تۇندە كەلە جاتىپ, ءارتۇرلi سەبەپپەن جولداستارىڭنان قالىپ قويىپ, ەندi قۋىپ جەتۋگە اسىقساڭ ارۋاقتاردىڭ كۇبiرلەسكەن داۋىسىن ەستيسiڭ, دوستارىڭ اتىڭدى اتاپ شاقىرىپ جاتقانداي بولادى, كەيبiر بەيمالiم دىبىس ءوزi ەستiلگەن جاققا قاراي شاقىرادى». ايعايقۇمنىڭ عاجايىبى سول, ونىڭ جۇمباق سىرى ۇلكەن جازۋشىمىز عابيدەن ءمۇستافيندى دە قىزىقتىرعان, بۇل جايىندا پروفەسسور دوسمۇحامەد كiشiبەكوۆ بىلاي باياندايدى: «بۇل 1957 جىلدىڭ شiلدەسi بولاتىن. الماتى وبلىسى, شەلەك اۋدانىنا جاتاتىن Iلە وزەنi جاعاسىنداعى «اياق قالقان» دەگەن جەردە تەرi, بۋىن اۋرۋلارىنا ەمدiك قاسيەتi مول جىلى سۋ تابىلىپ, سوعان ەمدەلۋگە ەل بارىپ جاتاتىن. بiز دە سول جەردە بولىپ, ازدى-كوپتi ەم قابىلداپ جاتقانبىز. بiر كۇنi كەشكi سالقىنمەن دەم الىپ, اڭگiمەلەسiپ وتىرعانىمىزدا ماجiكەن (م.ە. بۋتين) دەگەن كiسi: «وسى جەردەن ونشا الىس ەمەس سوناۋ «ورتا قالقان» ماڭىندا ەكi قۇم بار. ىستىق, اشىق كۇندە باسىنا شىقساڭ بولعانى شۋلايدى. وزiنشە ءان سالىپ جاتقانداي. سوندىقتان دا ورىسشا ونى «پويۋششايا گورا» دەيدi. بۇل بiر تابيعات عاجايىبى عوي», – دەگەندi ايتتى. «بۇگiن دە سولاي ما؟» – دەگەنiمiزدە, «ارينە, بۇگiن دە سولاي», – دەدi. سودان بiزدەر جاتىپ قولقا سالدىق. «سول تاۋعا ەرتiپ بارىپ, بiزگە كورسەت», – دەپ جالىندىق. اقىرىندا الگi كiسi كوندi. سونىمەن كۇنارا موتورلى قايىقپەن كەلiپ, بiزدەرگە بالىق ساتاتىن قايىقشىمەن دە كەلiستiك, باراتىن كiسiلەر دە iرiكتەلەدi. ءسويتiپ, عابيدەن مۇستافين, ءابدiلدا تاجiباەۆ, مادەلحان دارiشەۆ, مەن جانە جول باستاۋشىمىز ماجiكەن بۋتين جولعا شىعاتىن بولدىق. ...باراتىن جەرiمiزگە ارەڭ جەتتiك. سويتسەك, الگi تاۋ دەپ كەلگەنiمiز تiپ-تiك, بەتiندە بiر تال ءشوپ شىقپاعان, قىزىل-سۇرعىلت قاتار تiگiلگەن ەكi كيiز ۇيدەي قۇم ەكەن. قۇمدى بiرەۋ ادەيi شوشايتىپ, ءۇيiپ قويعانداي. بايقاساق, الگi «اياق قالقان» مەن «ورتا قالقان» تاۋىنىڭ ءدال ورتاسى ەكەن. ول ەكi تاۋ بiرiمەن بiرi قوسىلىپ, تۇتاس جاتقان جوق. اراسى پىشاقپەن كەسكەندەي بولەك. قۇمعا جەتكەندە ءۇش اعامىز: «بiز شارشادىق مىنا سەكسەۋiل كولەڭكەسiندە داستارقان جايىپ, وتىرا تۇرايىق, سiزدەر جاسسىزدار عوي, قۇمعا شىعاتىن شىعارسىزدار», – دەدi... سودان قۇمنىڭ بiرiنە قايىقشى, ەكiنشiسiنە بiز – مادەلحان ەكەۋمiز شىعاتىن بولدىق. بۇل كۇندiزگi ەكi شاماسى ەدi. قۇم تiپ-تiك, شىعۋ قانداي قيىن, توبەدەن قۇيىلعان قۇم قويىن-قونىشىمىزعا كiرiپ, كۇيدiرiپ جاتىر. بiز دە تىرباڭداپ جىلجىپ بارامىز. اندا-ساندا تىڭداپ, بايقايمىز. ەشبiر شۋ جوق, تەك اڭىزاق جەلدiڭ ىزىڭى عانا قۇلاعىمىزعا ەستiلەدi. «دىبىس بار ما؟» – دەپ جەردەگiلەردەن سۇرايمىز, ولار «جوق», – دەپ جاۋاپ قاتادى. ءسويتiپ, بiز جارتىسىنان جوعارى كوتەرiلدiك. كۇن شىجىپ تۇر, ونىڭ ۇستiنە تاۋدىڭ كۇنگەي بەتiنەن شىقتىق, ويتپەسە دە بولمايدى, كولەڭكە جاقتان شىقساڭ قۇم قىزبايدى, شۋلامايدى دەگەن. ەندi بiرشاما ۇمتىلساق توبە باسىنا جەتۋگە جاقىن قالدىق. كۇن ءوتiپ, قالجىراي باستادىق. بiراق ۇيات كۇشتi. ماقسات قايتسەك تە توبەگە شىعۋ. وسى كەزدە تومەندە وتىرعان اعالار: – جارايدى, جiگiتتەر, تۇسiڭدەر, شاي iشەيiك, – دەپ شاقىردى. سونى ەستۋiمiز مۇڭ ەكەن, قۇمعا ورمەلەپ بارا جاتقان مەن دەرەۋ تەز قيمىل جاساپ, ورنىمنان تۇرماق بولىپ ەدiم, بiر نارسە ءدۇر ەتە قالدى. مەنiڭ جاساعانىمدى مادەلحان قايتالاپ ەدi, ودان دا ءدۇرiل شىقتى. بiز سىرعىپ, تومەن تۇسپەك بولدىق. دۇرiلگە ءدۇرiل قوسىلىپ, ۇلكەن بiر شۋعا اينالدى... بiز داستارقان باسىنا كەلiپ, ءشولiمiزدi قاندىردىق, جۇرەگiمiزدi باستىق. سوندا دا قۇم شۋلاپ جاتتى. سودان عابەڭ, بۇل جاعدايدى جازامىن, – دەدi...» عابەكەڭدi تامساندارعان تابيعاتتىڭ توسىن قۇبىلىسى – ءانشi تاۋ جايىنداعى بiر وقيعانى, ەستەن كەتپەيتiن سول بiر كۇندi پروفەسسور دوسمۇحامەد اعامىز وسىلاي اڭگiمەلەيدi. بiز ماشينادان تۇستiك. جەل ءالi باسىلعان جوق. قايتا جەلدiڭ ەكپiنiن ءانشi تاۋدىڭ گۇرiلi ۇدەتە تۇسكەندەي. گۇرiل مە ايتەۋiر, جاڭعىرىق پا ايتەۋiر, اۋەن بە ايتەۋiر – الما-كەزەك سىرناي سازىنداي بولىپ قۇبىلادى. وعان قالقاننىڭ جەلi قوسىلىپ الىپ ەلiككەندەي, ەلiككەندەي, ەلiككەندەي ەكiلەنە سوعادى. سونداي مىناۋ ۋiلدەپ بiردە, گۇرiلدەپ بiردە, اۋەزدەنiپ بiردە ءان سالىپ جاتقان شاعىل توبە­نiڭ قۇپياسى نەدە دەگەن ساۋال بۇيiردەن تۇرتەدi. ءانشi تاۋ كوپ زەرتتەلدi, جۇمباق جايتتىڭ سىرىن اشۋعا ىقىلاستانا كiرiسكەن عالىمدار ءتۇرلi جورامالمەن, ءوز شەشiمدەرiمەن تۇيiندەدi. «قۇم تۇيiرشەكتەرi بiرiمەن بiرi ۇيكەلiپ, سونىڭ ناتيجەسiندە ءۇن شىعادى», – دەيدi عالىمدار. «سول قۇم تۇيiرشiكتەرiنiڭ ارالىعىنداعى اۋاعا بايلانىستى, قۇم تومەن سىرعىعاندا الگi ۇساق تۇيiرشiكتەر اراسىنداعى ساڭىلاۋ كەيدە ازايىپ, كەيدە كوبەيiپ وتىرادى. اۋا وسى ساڭىلاۋعا بiردە كiرiپ, بiردە شىعىپ جاتادى. دىبىستىڭ دiرiلدەپ شىعۋ سەبەبi سوندا بولسا كەرەك», – دەيدi ەكiنشi بiر عالىمدار. جازۋشى ۆلاديمير مەزەنتسەۆ ايعايقۇمدى زەرتتەگەن عالىمداردىڭ بولجامىن وسىلاي ەكiگە بولەدi. بۇنداي بولجامدارعا بارعىسى كەلمەگەن يا.ۆ.رىجكو وزەن جاعاسىنان قۇم الىپ ەكسپەريمەنت جاساۋعا كiرiسەدi. قۇمدى كەپتiرiپ, شاڭ-توزاڭنان جاقسىلاپ تازارتقاننان كەيiن ەلەكتروفور ماشيناسى ارقىلى قۇمعا توق جiبەرەدi. سوندا قۇمنان ءۇن ەستiلەدi. دەگەنمەن, ەلiكتiرە تۇسكەن تابيعاتتىڭ توسىن قۇبىلىسى بار جۇمباعىن الدىمىزعا جايىپ سالدى ما؟! ساۋال قويىپ تاڭداناتىنىمىزداي بار ەكەن. سەبەبi, ايعايقۇمنان اكەلiنگەن قۇم الگiندەي تاجiريبەنi مويىنسىنبادى ما, ءۇن قاتقان جوق. جەلدiڭ ىزىڭىنا قوسىلعانداي گۋiلدەپ كەپ بەرگەندە, ءان سالعانداي بولىپ اۋەزدi قايىرىمدى قايتالاپ كەپ بەرگەندە, ۇشاقتىڭ ۇشار الدىنداعى داۋىسىنا سالىپ گۇرiلدەپ كەپ بەرگەندە – شاعىل توبەنiڭ جىلدار بويعى جاسىرىپ كەلگەن قۇپيا سىرى اشىلدى دەپ قول شاپاتتاپ قۋانار ەدi. شاعىل توبەنiڭ شوكiم قۇمى عىلىمي زەرتحانادا دا تىرس ەتiپ سىر اشپادى. عالىمدار باس شايقاعان كۇيi ويعا كەتتi. ءانشi تاۋدى الماتىلىق عىلىم پروفەسسور پاۆەل يۋستينوۆيچ ماريكوۆسكي كوپ زەرتتەدi. وسى باعىتتا نەندەي ناتيجە شىعار­دى, سونى بiلگiمiز كەلگەن عالىمعا تەلەفون شالعانىمىزدا, اڭگiمەگە كەلگەن جوق, بiردەن ۇيiنە شاقىردى. سوندا پاۆەل يۋستينوۆيچتiڭ جۇمىس كابينەتiنە ەنە بەرگەنiمدە تاڭدانعانىم بار. عاجايىبى سول, ءانشi تاۋ قارسى الدىمدا تۇرعانداي تاڭىرقاپ, ەسiك اۋزىندا تۇرىپ قالىپپىن. عالىم كۇلiمسiرەگەن كۇيi تورگە شاقىرعاندا بارىپ, سۋرەت ەكەنiن بiلدiم. زەرتتەۋ بiر باسقا دا, ءانشi تاۋدىڭ سۋرەتiن سول قالپىندا پولوتنوعا ءتۇسiرۋ ەكiنشi نارسە عوي. ايعايقۇم... شاعىل توبەنiڭ باسىندا تۇرمىن. ءوزiنiڭ وزگەشە مiنەزiمەن ىنتىقتىرعان ءانشi تاۋ قىتىمىر سۋىققا مويىنسىنعانداي ءۇنسiز جاتىر. تابيعاتتىڭ عاجايىپ قۇبىلىسى رەتiندە تالايدىڭ تاڭدايىن قاقتىرعان قوس ۇيمە قۇم. تاۋ مەن دالانىڭ توسiندە وزگەشە سۇلۋلىقتى سەزدiرگەندەي ادەمi اسەردە قالدىرار قىزىق بiر كورiنiس. ساپارباي پارمانقۇلوۆ, «ەگەمەن قازاقستان» الماتى وبلىسى