جەر ماسەلەسى ءادىل شەشىلۋى ءتيىس
وتكەن سەنبىدە جەر رەفورماسى بويىنشا قۇرىلعان كوميسسيانىڭ العاشقى وتىرىسى بولىپ ءوتتى. بۇعان دەيىن حابارلاعانىمىزداي, كوميسسياعا 75 ادام مۇشە. العاشقى وتىرىسقا ونىڭ 70-ءى قاتىستى.
ءۇزىلىسسىز 7 ساعاتقا سوزىلعان القالى جيىنعا قاتىسۋشىلاردىڭ 63-ءى ءسوز سويلەپ, ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى. شىنى كەرەك, ونىڭ ءىشىندە ەموتسياعا بەرىلگەندەر دە, سابىرمەن ساليقالى سويلەگەندەر دە, ءتىپتى, اشۋلانعاندار دا, تىم سالقىنقاندىلار دا بولدى. ءبىرى جەردى ساتۋ, جەردى جالعا بەرۋ دۇرىس دەسە, ەندى ءبىرى بۇرىس دەستى. ايتالىق, كوميسسياعا مۇشە فەرمەرلەردىڭ كوپشىلىگى جەردى ساتىپ الۋعا نيەتتى. دالىرەگى, ولار جەر كودەكسىندەگى وزگەرىستەردى قولدايتىندىقتارىن جەتكىزدى. ال ۇكىمەت مۇشەلەرى جەردى ەكونوميكالىق اينالىمعا شىعارۋدىڭ ارتىقشىلىقتارىن العا تارتتى. بىرقاتار قوعام بەلسەندىلەرى, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار وكىلدەرى جەردى ساتۋعا قارسىلىقتارىن تانىتتى. ەندى بىرەۋلەر مۇندا ەشقانداي دا شەتەلگە جەر ساتۋ تۋرالى اڭگىمە جوقتىعىن, جەر كودەكسى اۋىل شارۋاشىلىعىن جەتىلدىرۋدىڭ جولى ەكەندىگىن تىلگە تيەك ەتتى. قالاي بولعاندا دا, كوميسسيانىڭ العاشقى وتىرىسى جەر توڭىرەگىندە ءتۇيىندى ماسەلە از ەمەستىگىن اڭعارتتى. وندا جەردى ساتۋ, نە ساتپاۋ جايى عانا ەمەس, جەر ماسەلەسىمەن جالعاسقان اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ احۋالى, فەرمەرلەردىڭ تالاپ-تىلەگى تۇرعىسىنداعى وتە اۋقىمدى, كەشەندى ماسەلەلەر ايتىلدى.
القالى جيىندى كوميسسيا ءتوراعاسى, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى باقىتجان ساعىنتاەۆ جۇرگىزىپ وتىردى. «بۇگىن ءبىز ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن قۇرىلعان جەر رەفورماسى بويىنشا كوميسسيانىڭ العاشقى وتىرىسىنا جينالدىق. كوميسسيا قۇرامىندا ۇكىمەت مۇشەلەرى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, ساياسي پارتيالار جەتەكشىلەرى, قوعام قايراتكەرلەرى, زاڭگەرلەر, ساراپشىلار, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ بىلىكتى ماماندارى, قوعام بەلسەندىلەرى, زيالى قاۋىم, اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى بار. بارشاڭىزعا شاقىرۋىمىزدى قابىل الىپ, وسىندا كەلگەندەرىڭىزگە ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرەمىن», دەدى ب.ساعىنتاەۆ. وسى رەتتە ول كوميسسيا الدىندا ەل ءۇشىن تاعدىرلى ءمانى بار ماسەلەنى مۇقيات تالقىلاپ, ورتاق مامىلەگە كەلۋ مىندەتى تۇرعانىن اتاپ ءوتتى.
«بۇل – وتە جاۋاپتى جۇمىس. بۇعان دەيىن دە سان رەت ايتىلعانداي, جەر شەتەلدىكتەرگە ساتىلعان ەمەس, ساتىلمايدى دا. بۇل مەملەكەتتىڭ مىزعىماس بەرىك ۇستانىمى. جەر كودەكسىنە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردىڭ ماقساتى – جەردىڭ جۇمىس ىستەۋى, حالىقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن پايدا اكەلۋى. ءبىز جەر كودەكسىنىڭ قوعامدىق رەزونانس تۋدىرعان باپتارىن مۇقيات ساراپتاۋعا ءتيىسپىز. بىراق ەكونوميكامىزدىڭ, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا جەر رەفورماسىنىڭ قاجەتتىگىن دە مويىنداۋىمىز قاجەت», دەدى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى.
توراعا كوميسسيا جۇمىسى اشىق, جاريالى تۇردە جۇرگىزىلەتىنىن باسا ايتتى. «ماسەلەنى بۇگىنگى ءبىر عانا وتىرىسپەن شەشە المايمىز. ءبىز بۇل جەردە داۋلاسۋ ءۇشىن ەمەس, جەر مەن ەل تاعدىرىن اقىلداسۋ ءۇشىن جينالىپ وتىرمىز. ءبىز اتا-بابا داستۇرلەرىن جالعاستىرا وتىرىپ, قانداي دا بولماسىن ماسەلەنى تەك اقىل-پاراساتپەن جانە سابىرمەن شەشۋىمىز كەرەك. اقىلمەن, سابىرمەن جان-جاقتى تالقىلاۋ ارقىلى ءبىز حالىققا, قوعامعا, جاس ۇرپاققا ماسەلەنى شەشۋدىڭ جاڭا ۇلگىسىن كورسەتۋىمىز قاجەت. ءبىر ساتتە تۇبەگەيلى وزگەرىستەردى جاسايمىز دەگەن دە اسىرا سەنىم بولماۋى كەرەك. ەل مۇددەسىندەگى ماسەلە قادام-قاداممەن جۇزەگە اسىرۋدى تالاپ ەتەدى. بارشامىز سىندارلى سۇحبات ورناتىپ, ناقتى ناتيجەگە جەتۋ جولىندا جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك», دەپ توقتالدى ب.ساعىنتاەۆ. بۇل تۇرعىدا ول جالاڭ سوزگە بوي الدىرماي, ناقتى ۇسىنىس پەن پىكىرلەر عانا ورتاعا سالىناتىنىنا سەنىم ارتتى.
«ءوز پىكىرلەرىڭىزدى, حالىقتىڭ پىكىرىن ورتاعا سالىڭىزدار. كەلەسى وتىرىسقا دەيىن ونىڭ بارلىعى ساراپتالادى, ەسكەرىلەدى. ورىندى پايىمداردى كەلىسە وتىرىپ, قابىلدايمىز. ورىنسىز پىكىرلەر بولسا, ونىڭ جونسىزدىگىن ءبارىمىز ماقۇلداپ, كەرى قايتارامىز. ياعني, كوميسسيا جۇمىسى بارىسىندا ءار ماسەلەنى ەگجەي-تەگجەيلى مۇقيات تالقىلاپ, ناتيجەلى ءارى ءتيىمدى جۇمىس اتقارۋعا تىرىسۋىمىز قاجەت. ەڭ باستىسى – ءبىزدىڭ جۇمىسىمىز اشىق, جاريالى تۇردە جۇرگىزىلەدى. ەرتەڭگە دەگەن نىق سەنىم – تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىقتىڭ, تاتۋلىق پەن بىرلىكتىڭ, مەملەكەتتىڭ مىعىمدىلىعىنىڭ نەگىزى. بارشاڭىزدى كەلەلى ىسكە بەلسەندى اتسالىسۋعا شاقىرامىن», دەدى ب.ساعىنتاەۆ.
كوميسسيا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, «نۇر وتان» پارتياسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد جەر رەفورماسىنا قاتىستى ماسەلەنىڭ تالقىلانۋىنا جارتى جىل ۋاقىت بار ەكەندىگىن, وسى رەتتە كوميسسيانىڭ ءاربىر مۇشەسى, نە بولماسا بەلگىلى ءبىر توپتىڭ, پارتيانىڭ, قوعامدىق ۇيىمنىڭ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمنىڭ وكىلى ءوز پىكىرلەرىن جازباشا نەمەسە اۋىزشا كوميسسيا وتىرىسىندا تالقىعا سالۋى كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى.
دەموكراتيالىق ەلدەردىڭ بارلىعىندا كەز كەلگەن ماسەلەنى تالقىلاعان كەزدە كوپشىلىكتىڭ داۋىسىنا قاراي, ىڭعايىنا قاراي جىعىلادى. بۇل دا قوعامدا بار نارسە. بىراق ازشىلىق داۋىس بولدى ەكەن دەپ كەيبىر ازاماتتاردىڭ حالىقتىڭ اتىنان ايتقان پىكىرلەرى ەسكەرىلمەۋ كەرەك دەگەن ءسوز ەمەس. ءاربىر پىكىر ەسكەرىلۋى كەرەك. زاڭنىڭ ءاربىر بابى بويىنشا ەلباسىنىڭ ايتىپ وتىرعان تاپسىرماسى حالىقتىڭ ورتاسىنا بارىپ ءتۇسىندىرىلۋى ءتيىس. ەرتەڭ ول دا بولادى. ءارتۇرلى توپتىڭ پىكىرىن ورتاعا سالىپ, ءبارىمىز بىردەي سونى تالقىلاۋىمىز كەرەك. سولاردىڭ بارلىعى ەسكەرىلۋى قاجەت», دەدى م.قۇل-مۇحاممەد. سونداي-اق, ول جەر ماسەلەسىنە قاتىستى ورتاق شەشىم شىعاراتىن رەداكتسيالىق كوميسسيا قۇرىلۋى قاجەتتىگىن قولدادى.
ەلباسىمىز جەر تۋرالى كودەكستىڭ كەيبىر باپتارىنا توقتاۋ سالعاندا: «حالىقتىڭ الاڭداۋى دۇرىس. حالىققا ۇنامايتىن زاڭنىڭ بىزگە قاجەتى جوق», – دەپ اشىقتان-اشىق ايتىپ, ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر جوباسىن جۇرتشىلىقپەن كەڭىنەن تالقىلاۋ جونىندە ارنايى تاپسىرما بەردى. وسى قابىلدانعان شەشىمى ارقىلى ەلباسىمىز ءوزىن ناعىز حالىقتىق پرەزيدەنت ەكەندىگىن تاعى دا جارقىراتا كورسەتىپ بەردى. ءبىزدىڭ كوميسسيامىز مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى شەشىمىن ورىنداۋ ءۇشىن قۇرىلدى.
كوميسسيانىڭ قۇرامىنا قاراپ وعان ازاماتتىق قوعام مەن جۇرتشىلىق وكىلدەرىنىڭ كەڭىنەن قامتىلعانىن وزدەرىڭىز كورىپ وتىرسىزدار. وندا ەلىمىزدەگى بارلىق جەتەكشى ساياسي پارتيالارى, عالىمدار, اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارى, ءتۇرلى مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمدار, ساراپشىلار مەن ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىنەن كەلگەن وكىلدەر بار, – دەدى «نۇر وتان» پارتياسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى.
كوميسسيا وتىرىستارىندا ونىڭ ءاربىر مۇشەسىنىڭ ايتقان پىكىرى, ۇسىنىستارى, تولىقتىرۋلارى ەسكەرىلەتىن بولادى. كەيبىر ازاماتتار ونىڭ قۇرامىن كەڭەيتۋ جونىندە ۇسىنىستار ايتۋدا. بارلىق وبلىستاردا ءبىزدىڭ كوميسسيا سياقتى اكىمدىكتىڭ جانىنان قوعامدىق كەڭەستەر قۇرىلدى. جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى قوعامدىق ۇيىم مۇشەلەرى حالىقتىڭ وي-پىكىرىن وبلىس اكىمدەرىنە سول كەڭەستەر ارقىلى جەتكىزۋدە. بۇدان ارتىق قانداي دەموكراتيالىق تالقىلاۋ بولۋى مۇمكىن.
جەر ءبىزدىڭ حالقىمىز ءۇشىن ماتەريالدىق يگىلىك قانا ەمەس, اسا ۇلكەن رۋحاني بايلىق. ول ءبىزدىڭ ەڭ قاسيەتتى قۇندىلىعىمىز – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ قاينار كوزى, دەدى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد. سوندىقتان جەر تۋرالى پىكىر الىسۋىمىز ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن ساقتاۋعا, قوعامداعى تۇراقتىلىق پەن كەلىسىمدى ساقتاۋعا جۇمسالۋ كەرەك. ءبىز «جەرىمىز باي» دەپ وتىرا بەرمەي, ونى كۇتىپ, باپتاپ, ەل يگىلىگىن, حالىق بايلىعىن ەسەلەۋگە جاراتا الاتىن ازاماتتاردىڭ قولىنا بەرۋىمىز كەرەك. قابىلداناتىن زاڭنىڭ باستى ماقساتى وسى دەپ بىلەمىن.
كوميسسيا وتىرىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسقار مىرزاحمەتوۆ ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرى تۋرالى باياندادى. مينيستر بايانداماسىندا شەتەلدىكتەر جەردى ءتىپتى, قازاقستان ازاماتتارىنان دا ساتىپ الا المايتىنىن, مال جايىلىمدارى دا جەكەمەنشىككە وتە المايتىنىن قاداپ ايتتى. «جەر شەتەلدىكتەرگە ساتىلمايتىنى جاڭا دا, مۇنىڭ الدىندا دا ايتىلىپ جاتىر. بۇل جەردە تاعى ءبىر ماسەلەنى ايتقىم كەلەدى. ەگەر دە شەتەلدىك كومپانيا نەمەسە شەتەلدىك ازامات جەردى قازاقستاننىڭ رەزيدەنتىنەن ساتىپ العىسى كەلەتىن بولسا, ونى قازىر نوتاريۋس ارقىلى رەسىمدەۋگە تىيىم سالىنعان. ەگەر دە شەتەلدىڭ ازاماتى نەمەسە شەتەلدىك رەزيدەنت قازاقستاننىڭ جەرىن جالعا الامىن دەسە, تەك قانا كونكۋرسقا قاتىسۋى كەرەك. ەكىنشى اينالىمنان, نارىقتان ساتىپ الا المايدى. بۇعان تىيىم سالىنعان. ەلدىڭ اراسىندا اۋىل ماڭىنداعى جايىلىمدىق جەرلەر, مال ءۇشىن قاجەتتى شالعىندى جەرلەر دە جەكەمەنشىككە ساتىلىپ كەتە مە دەگەن الاڭداۋشىلىق بار. ەلدى مەكەندەردەگى, شالعاي جەرلەردەگى مال شارۋاشىلىعىنا ارنالعان جەرلەردى ساتۋعا تىيىم سالىنعان. بۇل باپتا ناقتى كورسەتىلگەن», دەدى مينيستر.
ءمينيستردىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, قازاقستان جەرىنىڭ جالپى القابى – 272 ملن. گەكتار. جەر كودەكسى بويىنشا, جەر جەتى ساناتتان تۇرادى. سونىڭ ىشىندە ەڭ ۇلكەن ەكى بولىگى اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەردىڭ كولەمى – 100 ملن. 800 مىڭ گەكتار.
ال ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى قۋاندىق بيشىمباەۆ جەرگە قاتىستى ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرگە توقتالدى. «قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان اگرويندۋستريالى ەل بولىپ تابىلعانىمەن, تاماق ءونىمدەرى مەن سۋسىنداردى جالپى تۇتىنۋداعى يمپورتتىڭ ۇلەسى 25,6 پايىز بولادى. قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى كورسەتكىشتەرى الەمدىك كورسەتكىشتەردەن ايتارلىقتاي تومەن. ماسەلەن, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى ەلدەرىنىڭ كورسەتكىشىنەن 10 ەسە, رەسەي كورسەتكىشىنەن 2 ەسە جانە بەلارۋس دەڭگەيىنەن 1,5 ەسە تومەن. ەڭبەكتىڭ كاپيتالمەن جاراقتانۋى رەسەي كورسەتكىشىنەن 3 ەسە جانە بەلارۋس ەلىنەن 9 ەسە تومەن. وسىنىڭ بارلىعىنا ينۆەستيتسيا تارتۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى سەبەپ بولىپ جاتىر, سونداي-اق, سوڭعى 10 جىلدىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعىنا ينۆەستيتسيا تارتۋ كولەمى بارلىق ينۆەستيتسيا قاراجاتىمەن سالىستىرعاندا, نەبارى 2 پايىزدى قۇراعان», دەپ اتاپ ءوتتى مينيستر. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, جەر زاڭناماسى ينۆەستيتسيا تارتۋ ماقساتىندا وتە ماڭىزدى شارا بولىپ تابىلادى. الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, جەرگە مەنشىك قۇقىعى ينۆەستيتسيا اعىمىن ۇلعايتۋعا, جەر رەسۋرستارىن جاقسارتۋعا, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدىلىگى مەن جۇمىس قامتۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. وسى رەتتە ول بىرقاتار ەلدەردىڭ ءتاجىريبەسىنە توقتالدى. «كوپتەگەن الەمدىك تاجىريبەنى قورىتىندىلاي كەلە, جەر رەفورماسى ەشقاشان ءوندىرىستى تومەندەتپەيدى, كەرىسىنشە, ءاردايىم ءتيىمدى ناتيجەلەرگە الىپ كەلەدى. ۋاقىتشا پايدالانۋعا بەرىلگەن جەرگە قاراعاندا, جەر يەلەرى وڭدەگەن جەردىڭ ونىمدىلىگى جوعارى», دەدى ق. بيشىمباەۆ.
«الەمگە بەلگىلى McKinsey&Company حالىقارالىق كونسالتينگتىك كومپانياسى مەن ءبىزدىڭ مينيسترلىكتىڭ ەسەبى بويىنشا قازاقستاندا 1,7 ملن. گەكتار جەردى نارىقتىق اينالىمعا ەنگىزگەن كەزدە, ىشكى جالپى ونىمدە 5 جىلدىڭ ىشىندە قوسىمشا 50 ملرد. تەڭگە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى وندىرىلەدى. جەردى جەكەمەنشىككە بەرۋ ونىمدىلىكتى ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى جانە ونىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى 80-110 ملرد. تەڭگەنى قۇرايدى», دەدى ق.بيشىمباەۆ. وسى ورايدا ول قوسىمشا جەردى يگەرۋ ينۆەستيتسيالاردى ارتتىراتىنىن, 120-150 ملرد. تەڭگەگە دەيىن قوسىمشا ەكونوميكالىق تيىمدىلىكتى بەرەتىنىن جەتكىزدى. اۋىلدى ەلدى مەكەندەردە كەدەيلىكتى تومەندەتۋگە مۇمكىندىك جاسالادى. وسى رەفورما ىسكە اسىرىلعان جاعدايدا ونىڭ تيىمدىلىگىن 50 پايىزعا دەيىن جوعارىلاتۋعا مۇمكىندىك بار.
«ءبىزدىڭ ەسەبىمىز بويىنشا, 1,7 ملن. گەكتار جەردى اينالىمعا تارتۋ ەسەبىنەن جاڭادان 26,5 مىڭ جۇمىس ورنىن اشۋعا بولادى. قازاقستان ءۇشىن جەر رەفورماسىنىڭ قاجەت ەكەنى ءسوزسىز. ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋ ەلىمىزدە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى دەڭگەيىن ارتتىرۋعا, كەدەيلىكتى تومەندەتۋگە ىقپال ەتەدى. جالپى, ۇسىنىلىپ وتىرعان تاسىلدەر ەكونوميكالىق تۇرعىدا نەگىزدەلگەن جانە ونى دۇرىس ىسكە اسىرعان كەزدە ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جول اشىلادى», دەپ ءتۇيدى ءسوزىن ق.بيشىمباەۆ.
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى قۋانىش ايتاحانوۆ ءوز كەزەگىندە حالىقتىڭ جەر ماسەلەسىنە الاڭداۋىنا تۇسىنىستىكپەن قاراۋ كەرەكتىگىن العا تارتتى. «جەر – انا, جەر تاعدىرى – ەل تاعدىرى. جەر – ءبىزدىڭ باستى بايلىعىمىز. الەمدەگى ءتۇرلى قاقتىعىستار, ساياسي كۇرەستەر, شيەلەنىستەر وسى جەر داۋىنان تۋىندايدى. سوندىقتان, حالىقتىڭ جەر ماسەلەسىنە الاڭداۋىنا, وزدەرىنىڭ وي-پىكىرلەرىن اشىق بىلدىرۋىنە ءبىز تۇسىنىستىكپەن قاراۋىمىز كەرەك. وسىعان وراي, ەلباسىمىزدىڭ ءوزى «جەرگە ءدال وسىلاي كوڭىل بولىنەتىن بولسا, بۇل ءبىزدىڭ حالقىمىز ءوز جەرىن قاسىق قانى قالعانشا قورعايتىنىن كورسەتەدى», دەپ ورىندى ايتقانىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. بۇگىن ءبىز ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ۇكىمەت جانىنان قۇرىلعان كوميسسيا قوعامداعى اسا ماڭىزدى ماسەلە – جەر كودەكسى نورمالارىن تالقىلاۋ جانە ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن, سونىمەن بىرگە, پارلامەنتكە ۇسىنىستار ەنگىزۋ ءۇشىن جينالىپ وتىرمىز», دەدى ول. سوندىقتان سەناتور بۇگىنگى وتىرىس بارىسىندا جەر توڭىرەگىندەگى ماسەلەلەردى عانا تالقىلاۋعا ۇسىنىس جاسادى. «ءبىز الدىمەن وزىمىزگە جۇكتەلگەن مىندەتتەردى دۇرىس ءتۇسىنىپ الۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ الدىمىزعا قويىلىپ وتىرعان مىندەت – حالىق اراسىندا تۇسىنىسپەۋشىلىك تۋدىرعان جەر كودەكسىنىڭ نورمالارىن جان-جاقتى تالقىلاپ, كوپشىلىككە ءتۇسىندىرۋ. ەگەر تالقىلاۋ بارىسىندا ورىندى ۇسىنىس بولسا, ونى رەداكتسيالىق كوميسسيا ارقىلى توپتاستىرىپ, بىرلەسە قابىلداۋ. ونى ودان ءارى ۇكىمەتكە, پارلامەنتكە جەتكىزۋ. سول سەبەپتى, بۇل ماسەلەدە قىزبالىققا بوي الدىرماي, داۋ-دامايعا ۇرىنباي, ساليقالى تۇردە اقىلعا سالىپ, بايسالدى شەشۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. ءبىز بارلىق نارسەنى حالىققا تەرەڭ ءتۇسىندىرىپ, حالىقپەن اقىلداسىپ اتقارعانىمىز ءجون», – دەدى ق.ايتاحانوۆ. سونداي-اق, سەناتور ءار ادامعا ساتىلاتىن جەردىڭ مولشەرلەنگەن شەگى بولۋى تيىستىگىن ايتتى. «كەيبىر ازاماتتار جۇزدەگەن مىڭ گەكتار جەر الىپ العان. ونىڭ كوپتەگەن جەرى پايدالانىلماي جاتىر. سول سەبەپتى, جەردى ساتۋدا ونىڭ مولشەرىن بەكىتۋىمىز كەرەك. ءبىر ادامعا دەگەن مولشەر بولۋى ءتيىس. ول ءار اۋداندا, ءار وبلىستا جەردىڭ جاعدايىنا, ءوڭىردىڭ كليماتىنا بايلانىستى ءارتۇرلى بولاتىن شىعار», دەدى ول.
«جەردىڭ استىنداعى مۇناي دا, گاز دا, كومىر دە, تەمىر دە تاۋسىلادى. جاڭارتىلاتىن, تاۋسىلمايتىن ول – جەر. جەر-انانى دۇرىستاپ يگەرەتىن بولساق, ول جىل سايىن قۇنارلىلىعىن ارتتىرا وتىرىپ, ءونىمدى كوپ بەرىپ, ءوزىمىزدى-ءوزىمىز تولىق قامتاماسىز ەتىپ, ارتىلعان ءونىمدى شەتەلگە شىعارىپ, ەلىمىزگە ۆاليۋتا اكەلەدى. ول ءۇشىن جەردى قارقىندى پايدالانۋىمىز كەرەك. وعان بۇگىنگى تاڭدا قارجىمىز بولماي جاتىر. جەرگە ينۆەستيتسيا كەلۋى كەرەك. جەردى شەتەلدىكتەرگە جالعا بەرۋ دەگەن ماسەلە وسىدان تۋىنداپ وتىر», دەدى ق.ايتاحانوۆ. ونىڭ پايىمىنشا, ينۆەستيتسيا تارتۋ ارقىلى جەردىڭ استىنداعى بايلىقتى قالاي پايدالانساق, جەردىڭ ءۇستىن دە سولاي كادەگە جاراتۋىمىز قاجەت. «ول ءۇشىن جەردى شەتەلدىكتەرگە جالعا بەرىپ, جەرگە ينۆەستيتسيا اكەلۋىمىز كەرەك. بىراق تا ول قانداي شەتەلدىكتەرگە, كىمگە بەرىلۋى قاجەت؟ وسىنى انىقتاۋىمىز كەرەك. ماسەلەن, فرانتسيا, گەرمانيا, يزرايل, دانيا سياقتى دامىعان ەلدەردىڭ ينۆەستورلارى كەلىپ, بىزگە ينۆەستيتسيا سالاتىن بولسا, نەگە ولارعا جەر بەرمەسكە؟» دەدى سەناتور. «بىراق شەتەلدىكتەر وزدەرىنىڭ ينۆەستيتسياسىمەن كەلسىن. ولار ءوز ادامدارىن اكەلمەسىن. جۇمىسشىلار ءبىزدىڭ قازاقستاندىقتار بولسىن. قازاقستاننىڭ ازاماتتارى بولسىن», دەپ اتاپ كورسەتتى ول.
جيىن بارىسىندا مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, مۇحتار شاحانوۆ, جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ سىندى بەلگىلى تۇلعالار ءوز كەزەكتەرىندە كوميسسيادا تالقىلانعالى وتىرعان ماسەلەلەردىڭ وتە وزەكتى ەكەنىنە, سوندىقتان بارلىق جاعداياتتاردى بىرلەسە وتىرىپ شەشۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى. وسى ورايدا, م.شاحانوۆ جەر ماسەلەسىنە حالىقتىڭ قاتتى الاڭداپ وتىرعانىن باسا ايتتى. «قازىر حالىقتىڭ جاعدايىن ەسكەرۋ كەرەك. دەپۋتاتتار كەزىندە جەر ساتىلمايدى دەپ ءسوز بەرگەن. بىراق ساتىلىپ جاتىر. ال بۇگىنگى نارازىلىق ەلدىڭ مۇددەسى ءۇشىن بولۋدا. جەر-انامىزدىڭ اناسى, بابامىزدىڭ باباسى. جەردەن ايىرىلساق, ەشتەڭەمىز قالمايدى. سول ءۇشىن جەردى شەتەلگە ساتقاندى دا, جالعا بەرگەندى دە توقتاتۋ كەرەك. جەردى جالعا بەرسەك, تەك ءوز ازاماتتارىمىزعا بەرۋىمىز كەرەك», دەدى مۇحتار شاحانوۆ.
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, كوميسسيانىڭ مۇشەسى مۇحتار تايجان جەر رەفورماسىنا قاتىستى تۋىنداعان داۋ-دامايدى اقىلمەن, سابىرلىلىقپەن شەشۋ كەرەكتىگىن العا تارتتى.
«ءبىزدىڭ اۋىل شارۋالارىنىڭ قولىنان بارلىعى كەلەدى. ولارعا تەك مۇمكىندىك بەرىلۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. پرەزيدەنت وتە دۇرىس ايتىپ كەتتى, بىزگە حالىققا ۇنايمايتىن زاڭ كەرەك ەمەس. ال حالىق سوڭعى ءۇش-ءتورت اپتادا ءوزىنىڭ ناقتى ۇستانىمىن جەتكىزدى. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – حالىقتىڭ ۇستانىمىن, تالابىن ورىنداۋ. وسىندا ەلدىڭ يگى جاقسىلارى وتىر, اكادەميكتەر, دەپۋتاتتار, حالىق قالاۋلىلارى, ۇكىمەتتىڭ وكىلدەرى بار. بىراق ەشكىم مەن حالىقتان بيىكپىن دەپ ايتا المايدى. سوندىقتان, حالىقتىڭ ويى قانداي بولسا, ءبىز ونى ورىنداۋىمىز كەرەك. حالىق نەگە ميتينگىگە شىعادى, ول امالسىزدىقتان عوي. ويتكەنى, شەنەۋنىكتەردەن تىڭدايتىن قۇلاق بولعان جوق, وكىنىشكە قاراي. امال جوقتان شىقتىق قوي. ەندى بيلىك ەسىگىن اشىپ وتىر», دەدى.
«ماسەلەنى اقىلمەن, سابىرمەن شەشۋ كەرەك. باسقا دا ماسەلەلەر بار. كوميسسيا وتىرىسى – جاقسى ءۇردىستىڭ باسى عانا دەپ ويلايمىن. ءارى قاراي ءۇش تۇعىرلى ءتىل, ءارى قاراي قازاقتىڭ تاريحى بار. وسىنى اتا-بابالارىمىز سەكىلدى اقىلمەنەن تالقىلايىق, ءبىر شەشىمگە كەلەيىك.
ساياساتتانۋشى بەرىك ابدىعالي جەر ماسەلەسىنىڭ توڭىرەگىندە اۋىلدىڭ جاعدايى جاتقانىن جەتكىزدى. بۇل رەتتە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋى وزەكتى بولىپ وتىرعاندىعىن ايتتى.
«بۇگىندە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ءتيىمدى باعامەن وتكىزۋ وتە وزەكتى ماسەلە بولىپ وتىر. ءالى كۇنگە دەيىن دەلدالدار كوپ. مال باسىن كوبەيتۋگە قوماقتى قارجى بولىنۋدە, دەگەنمەن دە ءونىمدى ءتيىمسىز باعامەن اكەتىپ جاتىر. ەگىن شارۋاشىلىعىندا جوبالار بار, الايدا, مال شارۋاشىلىعى, ەت ونىمدەرى ماسەلەسىنە ءتيىستى دەڭگەيدە كوڭىل بولىنسە دەگەن ۇسىنىسىم بار», دەدى ول. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, كوميسسيا وتىرىسىندا جەر رەفورماسى قارالعانىمەن, جالپى بۇل تاقىرىپ اۋىلدىڭ ماسەلەسىنە تىكەلەي بايلانىستى بولىپ وتىر. وسى رەتتە ساياساتتانۋشى اۋىلداردى بايلانىستىراتىن جولداردىڭ جاعدايىن ايتا كەلىپ, ەلدى مەكەندەردەگى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا قوردالانعان ماسەلەلەر بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«شالعايداعى اۋىلداردان حالىق ءالى كۇنگە دەيىن كوشىپ جاتىر. ارينە, ۇكىمەت تاراپىنان كومەك كورسەتىلۋدە, كوپتەگەن جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەر بەرىلۋدە, «ديپلوممەن – اۋىلعا!» دەگەن جوبا ىسكە اسىرىلۋدا. دەگەنمەن دە ءبولىنىپ جاتقان نەسيەلەردى يگەرەتىن ازاماتتار بولماي جاتىر. اۋىلداعى كوپتەگەن ىسكەر ادامدار قالاعا كەتكەن. بولاشاقتا ىنتالاندىرۋ تەتىكتەرى ارقىلى اۋىلعا اقشا سالۋعا, ازاماتتاردى كوشپەۋگە, اۋىلدا قالۋعا ىنتالاندىرۋ جوبالارىن قاراستىرعان ءجون», دەپ ءتۇيدى ءسوزىن ب.ابدىعالي.
ال قوعام قايراتكەرى مۇرات ابەنوۆ جەر ماسەلەسىن جاستارمەن بايلانىستىرا سويلەدى. «جاستاردىڭ اراسىندا جەرگە قاتىستى ماسەلەنىڭ تەك ءبىر جاعى عانا ايتىلادى. ياعني, ەموتسيالىق جاعى عانا بايقالادى. ال جەر رەفورماسى نە ءۇشىن جاسالىپ جاتىر, نارىقتىق اينالىمعا ەنگىزۋ نە ءۇشىن قاجەت دەگەن ماسەلەلەردى كوبىسى بىلمەيدى. سوندىقتان بۇگىنگى كۇنى جەر رەفورماسى نە ءۇشىن جاسالعانىن كەڭىرەك ءتۇسىندىرۋىمىز كەرەك سياقتى», دەدى قوعام قايراتكەرى. ونىڭ اتاپ وتۋىنشە, جاستاردىڭ, اسىرەسە قازاق جاستارىنىڭ اراسىندا اقپارات دۇرىس جەتپەيدى. ماسەلەن, وڭتۇستىك وڭىردەگى جاستاردىڭ قارجىلىق ساۋاتى جوق. ولار قالاي نەسيە الۋ كەرەك, كومپانيانى قالاي اشۋ كەرەك دەگەن ماسەلەلەردى بىلمەيدى. «سوڭعى جىلدارى قالانىڭ ازاماتتارى اۋىلعا كوپ باراتىن بولدى. قالادا وقىعان قازاقتىڭ جاس جىگىتتەرى اۋىلدان بيزنەس اشۋدا. سەبەبى, ءتيىمدى جاعىن بايقادى. ال اۋىلدىڭ جاستارى كەرىسىنشە, قالاعا كەتىپ جاتىر. مەنىڭ ويىمشا, وسى جاعدايدى دۇرىستاۋ ءۇشىن جاستارعا كوبىرەك اقپارات بەرۋىمىز كەرەك», دەدى م.ابەنوۆ.
ساكەن سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى اقىلبەك كۇرىشباەۆ جەردى جالعا بەرۋ ينستيتۋتىن ساقتاۋ كەرەكتىگىن ءمالىم ەتتى. «بىزدە جەردى بولۋدە ادىلەتسىزدىك بار. الەمدىك تاجىريبەگە توقتالساق, ولاردا دا ءبىر ادامعا جەر بولگەندە كوپ كولەمدە بەرمەيدى. ولاردا ءتيىستى مولشەر بەكىتىلگەن. بىزدە قازىرگى كەزدە بىرنەشە كومپانيالار بار, ولار سولتۇستىك قازاقستاندا 500 مىڭ گەكتاردى قامتىپ وتىر. بۇل دۇرىس ەمەس. ول ءوز كەزەگىندە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزگە, سونداي-اق, باسەكەلەستىككە كەدەرگىلەر جاسايدى. سوعان بايلانىستى زاڭناماعا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزۋ كەرەك», دەدى ا.كۇرىشباەۆ. بۇعان قوسا, ول جەردى ەل ازاماتتارىنا جەكەمەنشىككە بەرۋ قاجەت ەكەنىن, سونىمەن قاتار جالعا بەرۋ ينستيتۋتىن ساقتاۋ كەرەكتىگىن جەتكىزدى.
ال «رودينا» اگروفيرماسى» جشس باس ديرەكتورى يۆان ساۋەر جەكەمەنشىكتىڭ باسىمدىعى تۋرالى ءتۇسىندىردى. وسى ورايدا ول جەر رەفورماسى اياسىندا تۋىنداعان پروبلەمانى ەشبىر قاتەرسىز شەشۋگە شاقىردى. «جەرمەن تىكەلەي جۇمىس ىستەپ جاتقان ادامدار وزدەرىنىڭ پىكىرلەرىن از ءبىلدىرىپ جاتىر. شىن مانىندە, حالىقتى ارانداتپاي, ولاردىڭ سوزىنە قۇلاق ءتۇرۋ كەرەك. حالىققا مالىمەتتەردى جەتكىزەيىك, بۇقارا ءوز كەزەگىندە ءتيىستى قورىتىندى شىعارسىن», دەدى. سونىمەن قاتار, ي.ساۋەر بۇگىندە وتاندىق تاجىريبە ءتيىستى دەڭگەيدە باعالانباي وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ پايىمىنشا, 25 جىلدا سالادا ۇلكەن تاجىريبە جيناقتالدى. بۇل فەرمەردىڭ ءسوزىن «بايسەركە-اگرو» اگروونەركاسىپ حولدينگىنىڭ جەتەكشىسى تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆ تە قولدادى. ول ءوز كەزەگىندە شەتەل ازاماتتارىنا سالعان ينۆەستيتسياسى ۇلەسىنە قاراي جەردى جالعا بەرۋدى ۇسىندى.
«مەنىڭ ويىمشا, جەردى جەكە يەلىككە بەرۋ كەرەك. شارۋا جەرىن السا, ونى بانككە كەپىلگە سالىپ, نەسيە الىپ, ءوز جەرىن وڭدەي الادى. وسى رەتتە جەردى شەتەلدىكتەرگە دە جالعا بەرۋ كەرەك, الايدا ونىڭ مەرزىمىن ايقىنداعان ءجون. بۇل سالعان ينۆەستيتسياسىنا قاراي بايلانىستى بولعانى دۇرىس. ەگەر دە ينۆەستيتسيا قوماقتى بولسا, ونى جالعا بەرگەن ابزال. ماسەلەن, 10 جىلعا دەيىن, ال ينۆەستيتسيا كوپ بولسا 25 جىلعا دەيىن سوزۋعا جاعداي جاساۋ كەرەك. بۇگىندە اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا قارجى جەتپەي جاتىر», دەدى ت.دوسمۇحامبەتوۆ. ول كوميسسيا جەردى ءتيىمدى پايدالانباۋ پروبلەماسىن دا تالقىلاۋ كەرەكتىگىن ايتتى. «بۇگىندە ءبىزدىڭ كوپتەگەن اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىن وندىرۋشىلەر 500-600 مىڭ گەكتارعا دەيىن العانى جاسىرىن ەمەس جانە ولار جەردى دۇرىس پايدالانباي جاتىر. ولاردىڭ مۇمكىندىكتەرى جوق. كوميسسيا جەردى دۇرىس ءبولۋدى قاراستىرۋى ءتيىس», دەدى ت.دوسمۇحامبەتوۆ.
جەر رەفورماسى بويىنشا كوميسسيانىڭ وتىرىسىندا «بولاشاق» جاستار قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىسى داۋرەن بابامۇراتوۆ اۋىلداردىڭ توڭىرەگىندەگى 5-15 شاقىرىم جەر ەشقاشان ساتىلماۋى, جالعا بەرىلمەۋى كەرەك ەكەندىگىنە ەكپىن بەردى.
«مەن سىزدەردىڭ نازارلارىڭىزدى ءۇش ماسەلەگە اۋدارعىم كەلەدى. بىرىنشىدەن, جەر كودەكسىندە مىندەتتى تۇردە قاۋىمدىق جەر تۇسىنىگى ەنگىزىلۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىن. سەبەبى, جەر ساتىلادى دەگەن كەزدە ءاربىر ازامات ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە اۋىلىنداعى جەردى ەسكە تۇسىرەدى. ال ەندى ءدال وسى تۇرعىدان كەلگەندە بۇكىل قازاقتىڭ اۋىلىنىڭ ءار ۇيىندە 20-30 قوي, 5-6 سيىر, 2-3 جىلقى بار. ەندى 20-30 قويدى باعۋ ءۇشىن ارنايى 100 گەكتار, 500 گەكتار جەردى جالعا, نە بولماسا ساتىپ الۋ ءتيىمسىز. سوندىقتان اۋىلدىڭ توڭىرەگىندەگى 5-10-15 شاقىرىم جەر ەشقاشان ساتىلماۋى, جالعا بەرىلمەۋى كەرەك», دەدى ول.
ول ەكىنشى ماسەلە رەتىندە اۋىل شارۋاشىلىعىنا بەرىلەتىن نەسيە جايىن كوتەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى 10-15 جىلدىڭ كولەمىندە ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا مول نەسيە بەرىلدى. بىراق سول اقشانىڭ باسىم بولىگىن ءىرى جەر يەلەنۋشىلەرى الدى. الايدا, بۇل نەسيەلەردى كوممەرتسيالىق قارجى ۇيىمدارى بەرگەندىكتەن ول ماقساتسىز جۇمسالعان. وسى ورايدا د.بابامۇراتوۆ «تۇرعىنۇيقۇرىلىسجيناقبانكى» اق سەكىلدى تەك اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىندا عانا نەسيە بەرەتىن مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىنداعى بانك قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن», دەدى.
«ءۇشىنشى ماسەلە, جەر جالعا شەتەلدىكتەرگە بەرىلمەسىن دەپ ايتىپ جاتىرمىز. ونىڭ ىشىندە اسىرەسە, قازاقستانمەن ىرگەلەس جاتقان 5 مەملەكەتكە بەرىلمەۋى كەرەك. حالىق كۇدىكتەنىپ وتىر, قاۋىپتەنىپ وتىر. حالىقتى كۇدىكتەنگەنى ءۇشىن ايىپتاۋعا بولمايدى. ماسەلە تەك سولتۇستىك, نە بولماسا شىعىستاعى كورشىدە ەمەس. سول سياقتى, وڭتۇستىكتەگى وزبەكستان مەن قىرعىزستان ازاماتتارىنا دا بايلانىستى», دەدى ول. بۇعان قوسا, ول فرانتسيا, دانيا سىندى ەلدەردەن كەلەتىن ينۆەستورلارعا مۇمكىنشىلىكتەر قاراستىرۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
ال قوعام قايراتكەرى, ساياساتتانۋشى دوس كوشىم اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن قازاق ازاماتتارى وزدەرى-اق يگەرىپ كەتە الادى دەپ سانايتىنىن ءسوز ەتتى.
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ارتۋر پلاتونوۆ جەر كودەكسىنىڭ جاڭا تۇزەتۋلەرى جەرگىلىكتى جەرلەردە جەتە تۇسىندىرىلمەگەندىكتەن قوعامدا ۇلكەن داۋ تۋىنداعاندىعىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, شەنەۋنىكتەردىڭ ەشقايسىسى, سونىڭ ىشىندە جەرگىلىكتى جەردەگى بيلىك وكىلدەرى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزبەگەن. بۇل جاعداي حالىقتىڭ زاڭنامالىق باستامالارعا دەگەن سەنىمسىزدىگىن تۋدىردى. سونداي-اق, ا.پلاتونوۆ ەلىمىزدىڭ دامۋىن تەجەۋگە تىرىساتىن تاراپتار بار ەكەنىن العا تارتتى. «بۇگىندە قازاقستاندى وزدەرىنىڭ تاۋارلارىمەن تولتىرىپ تاستاعان مەملەكەتتەرگە قازاقستاننىڭ ونەركاسىپتىك, اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىندا دامىعانى وتە ءتيىمسىز ەكەندىگىن نەگە ەشكىم ءتىس جارىپ ايتپايدى؟! سەبەبى, ول ەلدەر ءبىزدى تەك تاۋار تۇتىنۋشى ەل رەتىندە كورگىسى كەلەدى», دەدى ول.
ساياساتتانۋشى ايدوس سارىم جەر كودەكسىن جەتىلدىرۋ كەرەك دەگەن ويىن ءبىلدىردى. «جەر رەفورماسى ماڭىزدى جانە ونسىز بولمايدى. اتاپ ايتقاندا, جەر رەفورماسىن شەشپەي, الەمدە تۇبەگەيلى تۇرعىدا ەكونوميكالىق ءوسىمدى قالىپتاستىرعان ەل جوق». ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ فورمۋلاسى ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن. بۇل رەتتە ءاربىر ەل ءوزىنىڭ دىلىنە, مادەنيەتىنە, ۇستەم تۇرعان قوعامدىق پىكىرگە سايكەس جانە وزگە دە جاعدايعا بايلانىستى ءوزىنىڭ مودەلىن قۇرۋى ءتيىس.
«مەنىڭشە, بىزگە ءوزىمىزدىڭ مودەلدى تابۋ كەرەك. بارىنەن بۇرىن, ەگەر دە شەتەلدىكتەردىڭ قاتىسۋى الاڭداتسا, وندا بۇل ماسەلەنى شەشۋ كەرەك. سونىمەن قاتار, وزىمىزگە دە قاتىستى باعىتتاردى شەشۋ ماڭىزدى. بيزنەسپەن اينالىسۋعا نيەتتى ادامدارعا بايلانىستى ماسەلەنىڭ شەشىمىن جاساۋ قاجەت. بۇگىن بيلىك وكىلدەرى بارىنشا سابىرلىق تانىتتى دەپ ويلايمىن. ەگەر تالقىلاۋلار الداعى ۋاقىتتا دا وسى ارنادا جالعاسسا, ناتيجەگە قول جەتكىزىلەدى», دەدى ا.سارىم.
ال «اق جول» پارتياسىنىڭ ءتوراعاسى, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ازات پەرۋاشەۆ قازاقستاندا جەردى جەكەشەلەندىرۋگە اسىقپاۋ قاجەت دەپ سانايدى. سەبەبى, شارۋالاردىڭ كوبى وعان ءالى دايىن ەمەس. «جەكەمەنشىك – نارىقتىق ەكونوميكانىڭ نەگىزى. اۋىل شارۋاشىلىعىندا ونىڭ سالماعىن باعالاۋ ءتىپتى مۇمكىن ەمەس. سەبەبى, جالعا الىنعان جەرگە بانك نەسيە بەرمەيدى, سونىڭ كەسىرىنەن دامۋعا قولبايلاۋ بولىپ وتىر», دەدى ا.پەرۋاشەۆ.
سونداي-اق, ول ەگەر جەر جەكەمەنشىكتە بولسا, ونى نارىقتىق اينالىمعا شىعارۋ وڭاي, قوسىمشا قاراجات كوزدەرىن تابۋ دا قيىنعا سوقپايتىنىن ايتتى. «جەردى جەكەمەنشىككە بەرۋدىڭ تەتىكتەرىنە جانە تارتىبىنە قاتىستى ماسەلەلەر بار. مۇندا ءبىز كەزەڭ-كەزەڭىمەن جەردى شەنەۋنىكتەردىڭ تۋىستارى مەن تانىستارىنا ەمەس, شىن مانىندە جەرمەن جۇمىس ىستەيتىن ادامدارعا بەرىلۋىن قامتاماسىز ەتەتىن اشىق مەحانيزمدەر جاساۋىمىز كەرەك».
قازاقستاننىڭ كارتوپ جانە كوكونىس وسىرۋشىلەر وداعىنىڭ توراعاسى قايرات بيسەتاەۆ جەردى پايدالانۋ باعىتىنداعى مەملەكەتتىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىن ورىندى دەپ ەسەپتەيتىنىن جەتكىزدى. ونىڭ پىكىرىنشە, جەر كودەكسىنە ءموراتوريدىڭ جاريالانۋى اگروونەركاسىپتىك كەشەننىڭ دامۋىن كەشەۋىلدەتەدى.
«مەنىڭ ارىپتەستەرىم ءموراتوريدىڭ جاريالانعانىنا قاتتى قىنجىلىس تانىتتى. بىراق بىزگە وسىناۋ بۇرىن-سوڭدى بولماعان مۇمكىندىك اياسىندا وتە ساليقالى ورتادا وسى ماسەلەنى تالقىلاۋ بۇيىرىپ وتىر. مەندە وسى ماسەلەدە وتە ۇزاق جىلدار بويى قالىپتاسقان اۋقىمدى تاجىريبە مەن پىكىر بار. جەردى ساتىپ الۋعا مەن دايىنمىن دەپ ويلايمىن. اۋىلدا وتە ءبىلىمدى ادامدار جۇمىس ىستەۋدە. ولار بۇل سالاعا وتە قىرۋار قاراجات سالىپ جاتىر», دەدى ق.بيسەتاەۆ.
بۇدان كەيىن دە كوپتەگەن ازاماتتار ءسوز سويلەپ, ولاردىڭ بارلىعى حالىق مۇددەسىنە, ەلىمىزدىڭ بولاشاعىنا قاتىستى ۇسىنىس-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.
وسى ارادا ايتا كەتەيىك, القالى جيىن سوڭىنا تامان ءسوز العان اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار ءمينيسترى داۋرەن اباەۆ كوميسسيا شەشىمدەرىنىڭ حالىققا دۇرىس جەتكىزىلەتىندىگىنە ۋادە بەردى. «جەر – حالقىمىزدىڭ قازىناسى. ونى ءبارىمىز بىلەمىز. باستى ۇستانىمدى نەگىزگە الىپ جۇمىس ىستەيمىز دەگەن ويدامىن», دەدى ول. سونىمەن قاتار, د.اباەۆ اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار مينيسترلىگى جاڭادان قۇرىلعانىن, جەر ماسەلەسى ماڭىزدى بولعاندىقتان ءوزىنىڭ كوميسسيا قۇرامىنا ەنگىزىلىپ وتىرعاندىعىن اتاپ ءوتتى. «قازىر بارلىعى اشىق تۇردە وتۋدە. جۋرناليستەر وسى جەردە ايتىلعان پىكىرلەردى حالىققا جەتكىزەتىندىگىنە سەنەمىن. بىراق ءبىز ءسوزدىڭ ءمان-ماڭىزىن ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز. سوندىقتان بارلىق ماسەلەنى تالقىلاي وتىرىپ, قالىڭ بۇقاراعا ءمان-جايدى تۇسىنىكتى تۇردە جەتكىزەمىز. ءبىز ءوز تاراپىمىزدان وسىندا قابىلدانعان شەشىمدەردىڭ حالىققا دۇرىس جەتكىزىلۋىنە بار كۇشىمىزدى سالامىز دەپ ۋادە بەرەمىز», دەدى مينيستر.
سونىمەن, جەر رەفورماسى بويىنشا رەسپۋبليكالىق كوميسسيا وتىرىسىن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, كوميسسيا توراعاسى باقىتجان ساعىنتاەۆ قورىتىندىلادى.
«مەنىڭ ويىمشا, ءبىز بۇگىن جاقسى كەڭەس وتكىزدىك. شامامەن 7 ساعات ءۇزىلىسسىز جيىن وتكىزىلدى. 75 ادامنىڭ 70-ءى قاتىستى. 5 ادام دالەلدى سەبەپتەرمەن كەلە الماي قالدى. ءبىر ادام وتىرىسقا قاتىسۋدان باس تارتتى, ول «ارلان» ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمنىڭ توراعاسى ماكس بوقاەۆ. بىراق ول مۇلدەم كەلمەيمىن دەگەن جوق. ونىڭ ءوز تالابى بار, بىراق ول جەكە سيپاتتا. الايدا, وعان ءبىزدىڭ ەسىگىمىز ءاردايىم اشىق», دەدى ب.ساعىنتاەۆ.
ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەمەر ودان ءارى 7 ساعاتتىڭ ىشىندە 63 ادام ءسوز سويلەگەنىن ايتتى. شەكتەۋ بولعان جوق. اركىم ءوز ويىن ءبىلدىرىپ, پىكىرىن ايتتى.
ب.ساعىنتاەۆ جيىن بارىسىندا تۇسكەن ۇسىنىستار نەگىزىندە كوميسسيا جانىنان ءتۇرلى سالالار بويىنشا 4 جۇمىس توبى قۇرىلعاندىعىن دا حابارلادى. «ءبىز ەندى كوميسسيا جانىنان 4 جۇمىس توبىن قۇرامىز. ولار – قۇقىقتىق, ەكونوميكالىق, ءتۇسىندىرۋ جانە قاداعالاۋ بلوكتارى. كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ ىشىنەن وسى توپتىڭ باسشىلارى ىرىكتەلەدى. كەلەسى كوميسسيا وتىرىسىندا ءبىز وسى بلوكتار بويىنشا جۇمىس ىستەيمىز. كەلەسىدە ءبىز قازاقستان ازاماتتارىنا جەر ساتۋ ماسەلەسىن كوتەرەمىز. وسى بلوك اياسىندا كەلەسى جيىن وتەدى. ءبىز ءوز جۇمىسىمىزدى اياقتامايىنشا, ءار سەنبى سايىن وتىرىس وتكىزەمىز. شامامەن 5-6 وتىرىستان كەيىن, ايماقتارعا ساپارلاپ, اكىمدىك جانىنان قۇرىلعان كەڭەستەرمەن تالقىلاۋلار جۇرگىزەمىز, ولار ءبىزدىڭ وڭىرلەردەگى فيليالدارىمىز رەتىندە جۇمىس ىستەيدى. اكىمدىكتەرگە بارلىعىن جەتكىزدىك, وسى وتىرىستىڭ بارلىق ماتەريالدارى ۇسىنىلادى, ستەنوگرامما جاسالدى, تىلشىلەر بۇگىن بارلىعىن كورسەتىپ وتىردى. ءبىز ءوز ماقساتىمىزعا قول جەتكىزدىك دەپ ويلايمىن. كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ بارلىعى اقىلمەن ءبىر شەشىمگە كەلۋگە مۇددەلى», دەپ اتاپ ءوتتى.
ب.ساعىنتاەۆتىڭ ايتۋىنشا, حالىقتىڭ ۇسىنىستارى ەشقاشان ەسكەرۋسىز قالمايدى. «بۇكىل قازاقستان حالقىنىڭ پىكىرلەرىن جيناقتاپ, ءبىر شەشىم شىعارامىز. ەڭ ءبىرىنشى, ءتۇسىندىرۋ ماسەلەسىن قولعا الامىز», دەدى كوميسسيا توراعاسى.
جولدىباي بازار,
دينارا بىتىكوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
ورىنباي بالمۇرات