بابى كەلمەگەن باعدارلاما

نەمەسە بالالاردىڭ مال قورامەن جاپسارلاس ورىندا وقۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ وسى كەشە عانا ەلباسى جارلىعىمەن جەر كودەكسىنە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردى, قۇجاتتىڭ تالاپتارىن, ءمان-ماقساتىن قاراپايىم حالىققا دۇرىس جەتكىزە الماعان, ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزبەگەن مينيسترلەر وتستاۆكاعا كەتتى. تومەندە ءبىزدىڭ جازىپ وتىرعان مىنا ماقالامىز دا جەر, جايىلىم ماسەلەسىنە قاتىستى جاعدايدىڭ ايقىن ءبىر مىسالى دەۋگە بولار. ەلىمىزدە جۇزەگە اسادى دەگەن «جايلاۋ» جوباسىن جاساۋشىلاردان باستاپ, جەرگىلىكتى اكىمدەر, ۆەتەريناريا باسقارمالارى ءوز اۋىلدارىندا جۇزەگە اسىرىلاتىن مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ ورىندالۋىنا ق ۇلىقسىزدىق تانىتقانداي. جاعداي بىلاي: 2013 جىلى وبلىستا باستالعان «جايلاۋ – پاۆ­­لودار» باعدارلا­ماسىمەن لەبياجى اۋدانى, ءشامشى اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ەرلان بولەكباەۆ كورشى «ارداق» شارۋا قوجالىعىنان 100 باس ۇساق قارا مال, 4 باس ءوندىرۋشى قوشقار الادى. سودان وتكەن جىلعى جەلتوقساندا قويلار ءىش تاستاي باس­تايدى. دەرەۋ اۋىل, اۋدان مال دارىگەرلەرىن حاباردار ەتەدى. قاڭتار ايىندا سىناما العان وبلىستىق ۆەتەريناريالىق زەرتحانا قويلاردان برۋتسەللەز اۋرۋى تابىلعانىن انىقتايدى. ۆەتەريناريالىق زاڭ تالاپتارىنا سايكەس, مال دارىگەرلەرى جەدەل تۇردە كەلىپ, مال يەسىمەن بىرگە ءجۇرىپ, اۋرۋ مالدى ءبولىپ, ارنايى تاڭبا سالادى. دەزينفەكتسيا جاساۋى ءتيىس. بىراق, تالاپقا ساي وسىنداي شارالار قولدانىلماعان سوڭ, ەرلان اۋدان اكىمدىگىنە, ۆەتەريناريا بولىمىنە, وبلىس­تاعى ۆەتەريناريا باسقارماسىنا دا بارادى. دابىلعا قۇلاق اسقان ەشكىم بولا قويمايدى. – قورا-قوپسىلى ءۇيىمنىڭ جار­تىسى مەكتەپ, باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارى وقيدى. اۋىل اكىمى قورادان جامان ءيىس شىعادى, تۇرعىندار شاعىمدانىپ جاتىر, دەپ قىرعا كوشۋىمدى ءوتىندى. وكى­نىشكە وراي, وتكەن جىلى كوكتەمدە دە, جازدا دا قويلاردان مۇلدە قان الىنبادى. كەرىسىنشە, مال دارىگەرى قولىما نۇسقاما بەرىپ, 6 باستى قۇرتىپ جىبەرسەڭدەر بولدى دەدى, – دەيدى ەرلان بىزبەن اڭگىمەسىندە. ماسەلەنىڭ ءمانىسى, 2009 جىلى قازان ايىندا ءبىز «ەگەمەنگە» «ءسىز نە دەيسىز؟» ايدارىمەن «جاي­لاۋدىڭ» جولى بولىپ كەتسە يگى» دەگەن ماقالا جازعانبىز. ماقالادا «ەرتىس» الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسى» اق پاۆلودار, وسكەمەن, سەمەي اۋماعىن قامتيتىن «جايلاۋ» اتتى قاناتقاقتى جوبا باستادى. اتى جاقسى, زاتى قالاي بولار, دەپپىز. بۇل سۇراعىمىزعا كور­پوراتسياسىنىڭ باسقارما توراعاسى ە.كوشەرباەۆ: «كومەك ءتىرى مال تۇرىندە بەرىلەدى. اۋىلدىقتار ءۇي­لەرىن كەپىلدىككە قويىپ 50 قويعا دەيىن الا الادى. باستاپقى كاپيتالى جانە تۇراقتى جۇمىسى جوق اۋىل تۇرعىندارى قاتىسا الادى. باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋمەن «وسكەمەن – سەمەي – پاۆلودار» جشس اينالىسادى. سەرىكتەستىك باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ەرەجەلەرىن اۋدان­دىق اكىمدىكتەرمەن كەلىسەدى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك, ۆەتە­رينارلىق قىزمەت وكىلدەرى بار كوميسسيا قۇرىلادى. قاتىسۋشى العان قويلارىن ساقتاندىرۋعا مىندەتتى...» دەپ جاۋاپ بەرىپتى. ارينە, كوشەرباەۆ ايتقانداي, اۋىل­دىقتار ءۇشىن قوراڭدا 50, 100 قويدىڭ بول­عانى ونىڭ ءوسىپ-ونگەنى, كوبەيگەنى جاقسى-اق. مال وسىرسەڭ, قوي ءوسىر, تابىسى ونىڭ كول كوسىر. مەن دە پايداسى كوپ, وسىرەمىن, مال باسىن كو­بەيتەمىن دەگەن ويمەن «جايلاۋ» باعدارلاماسىنا قاتىسىپ, قوي العان ەدىم. العاشىندا 2014-2015 جىلدارى شامامەن 400 000 تەڭگە تولەدىم. 2016-2018 جىلدارى ءتو­لەيتىن نەگىزگى قارىزىم 3 ميلليون 600 000 تەڭگە, دەيدى ەربول. ايتپاقشى, بولەكباەۆتىڭ دا, اۋىل اكىمى جانىبەك وماروۆتىڭ تا ماماندىقتارى مال دارىگەرى ەكەن. ەرلان ءشامشى اۋىلىنداعى تولەن امىرعالى كوشەسى, 21-ءشى ۇيدە تۇرادى. جوعارىدا ايت­قانىنداي, ءۇيىنىڭ قابىرعالاس ەكىنشى بولىگىنەن 2001 جىلى اۋدان اكىمدىگى باستاۋىش مەكتەپ اشىپتى. قوراسى جاقىن بولعان سوڭ با, ەرلان مەكتەپتىڭ كۇزەتشىسى بولىپ تا جۇمىس اتقارادى. برۋتسەللەز اۋرۋى­نا شالدىققان سوڭ, جۋىردا جۇمىسىنان شىعىپتى. جالپى, ۆەتەرينارلار اۋرۋ قويلاردى تاڭبالاپ, مال يەسىنە نۇسقاما اكتىسىن بەرىپ, 15 كۇن ىشىندە اۋرۋ مالدىڭ ەتىن كومبيناتقا نەمەسە سوياتىن ارنايى تسەحتارعا جەتكىزىلۋىن ۇيىمداستىرادى. بىراق, نەگە ەكەنى بەلگىسىز, بولەكباەۆتىڭ اۋرۋ مالدارى ۋاقىتىندا وندىرىسكە تاپسىرىلمايدى, ساۋ مالى ۋاقىتىندا تەكسەرىلمەيدى. الدە, ءوزى مال ءدارى­گەرى اۋرۋ قويلارىن ءوزى ەمدەپ جازىپ السىن دەگەن بە؟.. – وكىنىشكە وراي, 15 كۇن اراسىندا اۋرۋ مالدار وندىرىسكە تاپسىرىلعان جوق. كۇندە اۋ­دانعا باردىم. انە اكەتەمىز, مىنە اكەتەمىز دەپ ادامدى زارىقتىرىپ قويدى, – دەيدى ەربول. اۋرۋ مالدىڭ كوپ ۋاقىت وندىرىسكە تاپسىرىلماي ۇيدە تۇرعانى, سونداي-اق, مەكتەپتىڭ جانىندا تۇرعانى جايلى ءساۋىر ايىندا اۋداندىق پروكۋراتۋرانى دا جازباشا تۇردە حاباردار ەتەدى. وبلىستىق ۆەتەريناريا باسقارماسى «اۋىل ىشىنەن ۆەتەرينارلىق قۇجاتسىز ۇساق مالداردى جيناپ 100 قويمەن بىرگە جايدى. ەپيزووتيالىق تازا ەمەس جەردە مال باقتى, سوندىقتان, مالدار جاپپاي ينفەكتسيالى اۋرۋعا ۇشىرادى...» دەپ جازادى. ولاي بولسا, ە. بولەكباەۆتىڭ ەپيزوو­تيالىق تازا ەمەس جەردە مەملەكەتتىك «جاي­لاۋ» باع­دار­لا­ماسىمەن الىنعان 100 قوي­دى باعىپ جاتقانىن ۆەتەريناريا باسقارماسى اۋەل باستان تەكسەرمەگەنى قالاي؟ ەسكەرتۋ جاسالىپ, اۋداندىق, جەرگىلىكتى اكىمدىك تاراپىنان قاتاڭ قاداعالانۋى كەرەك ەدى. ول سوندا قانداي جەر؟ اۋىل ماڭىندا ەپيزووتيالىق تازا ەمەس جەردىڭ بارلىعى نەگە ايتىلمادى؟ بولەكباەۆقا نەگە جايىلىمى بار جەر, جاسىل جايلاۋلى جەر ءبولىنىپ بەرىلمەدى؟.. ال, «پاۆلودار» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسى» ۇلت­تىق كومپانياسى ءوز­دەرىنە قاراستى «جايلاۋ» جوباسى بارىسىندا اۋداندىق اكىمدىكتەر قوي وسىرۋمەن اينالىسۋعا نيەتتىلەردىڭ تىزىمدەرىن جاسايدى, ولارعا جا­يى­لىمدار ءبولۋ ماسەلەسىن قاراس­تىرادى...» دەگەن. ۇكىمەت تاراپىنان مال ءدا­رى­­گەرلەرىنە سىرعا بولىنەدى. قوي­لاردىڭ قۇلاق سىرعالارى جوق بولسا, مال دارىگەرلەرى جاۋاپتى. ەكىنشىدەن, بولەكباەۆ اۋىل ىشىنەن «ۆەتەرينارلىق قۇ­جات­سىز مال جينادى» دەلىنگەن. اۋىل مالدارىنىڭ ۆەتەرينارلىق قۇ­جاتتارى ءالى كۇنگە دەيىن جاسالماسا, مۇنى اۋدان مال ءدا­رى­­­­گەر­­­لەرىنىڭ باقىلاۋسىز قال­دىرعاندارى كورىنىپ تۇر. اۋىل ءىشىنىڭ تەكسەرىلمەگەن, ەگىلمەگەن, ۆەتەرينارلىق قۇجاتتارى جوق ۇساق مالىن جاياتىن جايىلىمى بولماعان سوڭ, ءبارىن بىرگە باققان سوڭ دا جۇققان بولار, بالكىم. «جاي­لاۋ» باعدارلاماسىنا وتار- وتار قوي ساتقان «ارداق» شارۋا قوجا­لىعىنا دا ۆەتە­رينارلار تەك­سەرىستەر جۇرگىزىپ كورسە, ارتىق ەمەس. – قازىر اۋدانداعى بولەكباەۆ تۇراتىن ءشامشى جانە چەرنوە اۋىل­دارىنا رەس­پۋبليكالىق ەپي­زووتياعا قارسى, ياعني مال­دار­دىڭ جاپپاي ينفەكتسيالى اۋرۋعا ۇشىراۋىنا وراي ارنايى ەمدەۋ وتريادى جۇمىس جاساۋدا, – دەيدى اۋ­دان اكىمدىگى بىزگە بەرگەن حابارىندا. ەگەر ەربول گازەتكە شاعىم جازباسا, ءوز مالىنان باسقا اۋىلداعى قولداعى ۇساق مالداردىڭ دا برۋتسەللەزبەن اۋىرعاندارى, اۋىراتىندارى سول كۇيى جابۋلى قازان كۇيىندە قالا بەرەتىن سياقتى. جىلدا بولاتىن ۇيرەنشىكتى جاعداي سەكىلدى. ماسەلەنىڭ ءمانىسى سول, اۋىلدا اۋرۋ مالدىڭ بارىن جاسىرىپ-جابۋ, شۋ شىعارماۋ, وڭاي قۇتىلۋ ءۇشىن مالدى وندىرىسكە وتكىزە سالۋ ابدەن ادەت بولىپ كەتكەندەي. بولەكباەۆ حات جازايىن دەپ جازعان جوق, دابىلىنا ەشكىم قۇلاق سالماعان سوڭ بارىپ «ەگەمەننىڭ» تىلشىسىنە كەلدى. ال, «جايلاۋ» باعدارلاماسى بويىنشا الىنعان ۇساق قارا مال مىندەتتى تۇردە ساقتاندىرىلۋى كەرەك دەسە دە, ءىس جۇزىندە باع­دار­لاماعا قاتىسۋشى بولەكباەۆقا پاي­­­داسى بولماعان دا سياقتى. ويتكەنى, «پاۆلودار» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسى» ۇلت­تىق كومپانياسى ساتىپ الىن­عان قويلاردى ساقتاندىرىپ, ولاردى بەس جىلعا 10 پايىز جىلدىق ۇستەمەمەن ليزينگكە بەرەدى دەپ حابارلاعان-دى. قىرسىققاندا, ساقتاندىرۋ شارتىندا مەملەكەتتىك باع­دار­لاماعا قاتىسۋشىعا كومەك­تەسەتىن بىردە-ءبىر تارماق جوق كو­رى­نەدى. بولەكباەۆتىڭ قازىر ساقتاندىراتىن مالى دا قالمادى. – سوندىقتان, «جايلاۋ» باع­­دار­لا­ماسى­مەن مال العان مەن سياقتى باسقالار كەش بولماي تۇرعاندا, ساقتاندىرۋ شارتىنىڭ پايداسى جوق ەكەنىن ءبىلسىن. سودان, اۋرۋ دەگەن 32 باس 93000 تەڭگەگە, 23 باس 40300 تەڭگەگە باعالاندى. 1 قوي 2500-3000 تەڭگەدەن, ەكىنشى اپار­عاندا 1 قوي 1600-1700 تەڭ­گە­دەن شىقتى. ۆەتەريناريا ءبولىمى بولسا, كەتكەن شىعىننىڭ 50 پايىزىن ۇكىمەت وتەيدى, 50 پايىزىن تاپسىرعان جەردەن الا­سىڭ­­دار دەدى. دەنساۋلىعىما كەل­تىرگەن زياندى كىم وتەيدى؟ نەسيەنى تولەۋگە جاردەمدەسە الا ما, جوق پا؟ ۆەتەري­نارلار جا­ۋاپ­كەرشىلىككە تارتىلادى دەپ ۇمىتتەنەمىن. باعدارلامامەن قوي الىپ, ەڭ­بەك ەتىپ, اۋىلدا مال باسىن كوبەيتەمىن, قولداۋ بولادى دەپ سەنىپ قالدىم. اقىرى, ءوزىم دە برۋتسەللەزگە شالدىقتىم, قولداعى بار مالدان ايىرىلدى دەگەن وسى, – دەيدى ەربول. جالپى, 2012 جىلى «لەبياجى اۋدانىنىڭ ۆەتەريناريا قىزمەتى» مكك قۇرال-جاب­دىقتارمەن قام­تاماسىز ەتىلىپ, 10 اۋىلدا ۆە­تەريناريالىق پۋنكتتەر اشىلىپتى. وندا باسشىسى, بۋحگالتەر, ەكى مامان, 10 ۆەتەريناريالىق پۋنكت مەڭگەرۋشىسى, 15 مال دارىگەرى, 15 ۆەتەريناريالىق سانيتار جانە تەحنيكالىق جۇمىسكەرلەرى بار بارلىعى 44 ادام جۇمىس اتقارادى ەكەن. اۋداندا جوس­پار بويىنشا كوكتەمگى دياگنوستيكالىق جانە پروفيلاكتيكالىق ەكپە جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە, دەپ جاۋاپ بەرەدى اۋدان اكىم­دىگى. ءتىپتى, برۋتسەللەز اۋرۋىنا قارسى جانە وسى ەپيزووتيالىق جاعدايدان شىعۋ ءۇشىن ءىرى قارا مالدى برۋتسەللەزگە قارسى رب-51 دەگەن امەري­كالىق ۆاكتسيناسىمەن ەككەنى ءجون دەپ ۆەتەريناريا ماماندارى ءار اۋىلدا كەزدەسۋ وتكىزىپتى. ال, ۇساق قارا مالدى ەگۋ جايى ايتىلماعان. ودان ءارى «2014 جىلعى 30 قاراشادا اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعى بو­يىنشا, پاۆلودار وبلىسى بويىنشا ءىرى قارا مالدان برۋتسەللەز اۋرۋى شىعۋىنان ونىڭ نارىقتىق قۇنىن بەلگىلەۋ اكتىسى ارقىلى مال يەلەرىنە مالدىڭ باعاسىنىڭ 50 پايىزى تولەنەدى», دەلىنگەن حاتتا. اۋداندا 40-شاقتى ۆەتەرينار دارىگەر, 10-15-شاقتى ۆەتە­رينارلىق بولىمشەلەر بولا تۇرا, ەربول بولەكباەۆتىڭ 100 قويى­نىڭ نازاردان تىس, باقىلاۋسىز قالعانى قىزىق. ۇساق مال اۋرۋعا ۇشىراماس ءۇشىن مەم­لەكەتتىك باعدارلاماعا قاتىسۋشىنىڭ جاعدايىن اۋ­دان­­دىق, اۋىلدىق ۆەتەريناريا قىزمەتى ەرەكشە باقىلاۋعا الۋى كەرەك بولاتىن. مالدان ۋاقتىلى قان الىپ, تەكسەرىپ, ۆەتەرينارلار وزدەرى ايتپاقشى مال قولايسىز ايماقتا باعىلعان بولسا, دەرەۋ شارا قولدانۋ كەرەك ەدى. سونىمەن بىرگە, 2013 جىلى وبلىستاعى اۋدان-قالالاردىڭ ۆەتەرينارلارىنا ارنايى زالال­سىزداندىرعىش قۇرىلعىسى بار 13 اۆتوكولىك بەرىلىپتى. ەلىمىزدەگى اگروونەر­كاسىپ كەشەنىن دامىتۋعا باعىت­تالعان «اگروبيزنەس-2020» باع­دار­لا­ماسى قابىلداندى. بۇل باعدارلامانىڭ ماڭىزدى با­عىت­تارىنىڭ ءبىرى ۆەتەرينالىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن جەتىلدىرۋ دەپ باسا ايتىلدى. بۇل باعىتتا وبلىس­تا 13 مەملەكەتتىك كوممۋنالدىق كاسىپورىن قۇرىلىپتى. وندا 290 مامان جۇمىس جاسايدى ەكەن. ال «ديپلوممەن – اۋىلعا!» جوباسى بو­يىنشا ۆەتەرينارلىق سالانى مەڭگەرگەن 28 جاس مامان جۇمىسقا قابىلدانسا كەرەك. ۆەتەرينارلىق مەكەمەلەردىڭ ماتەريالدىق-تەح­ني­كالىق بازاسىن نىعايتۋ ءۇشىن وڭىرگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 644 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپتى. وبلىس بويىنشا ەكى ۆەتەرينارلىق زەرتحانا پايدالانۋعا بەرىلدى. ءار اۋىلدا مال دارىگەرلەرىنە اۆتو­كولىك, جۇمىسقا قاجەتتى 169 توڭازىتقىش بەرىلىپتى. ءبارى جاقسى دەيىك, بىراق, اكىمدىكتەن كومەك, قولداۋ تاپپاعان, لەبياجىلىك بولەكباەۆ اۋرۋ قويلارىمەن ءبىر ءوزى قالعانداي. مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, 2013 جىلى «پاۆلودار» اكك اۋىل­دىقتارعا 6200 انالىق قوي باسى مەن 176 تۇقىمدى قوشقار تاراتادى. وسى كەزدە لەبياجى اۋدانىنان «جايلاۋ – پاۆلودار» باعدارلاماسى بويىنشا 11 شارۋا قوجالىعى, 2 جەكە قاسىپكەر, 3 اۋىل تۇرعىنى قاتىسۋشىلار رەتىندە 1600 انالىق قوي جانە قوشقار الىپتى. ەلىمىزدە مال باسىن وركەندەتۋ ءۇشىن «سىباعا», «جايلاۋ» باعدارلامالارى بار. ال, «جايلاۋ» بۇل ەڭ تومەنگى تابىس دەڭگەيىمەن جانە ينفرا­قۇرىلىم قۇرۋعا قوسىمشا شىعىن تالاپ ەتپەيتىن, اۋىل حالقىنا قول­جەتىمدى تاۋارلى كرەديت ءتۇرى. باعدارلاماعا قاتىسۋشىلار مالدى نەگىزگى قارىزدى تولەۋمەن بەس جىلعا ليزينگكە الادى. مەرزىم اياقتالعاندا كاسىپ­­­­كەر 200 باس قوي­دى قايتارادى. جالپى, «پاۆلودار» الەۋ­مەت­تىك-كا­سىپ­­­­­كەرلىك كورپوراتسياسى» ۇلتتىق كوم­پانياسىنىڭ «جاي­لاۋ – پاۆلودار» اتتى وبلىستىق باع­­دار­لاماسى 5 جىلعا (2013-2018 جج.) ارنالعان. باعدارلاما 2013 جىلدىڭ 29 ناۋرىزىندا وب­لىستىق اكىمدىكتە بەكىتىلدى. وبلىس بيۋدجەتىنەن 200 ميلليون تەڭگە قاراجات ءبولىنىپ, 6,5 مىڭ قوي ساتىپ الىنادى. باعدارلاما مال شارۋاشىلىعىنىڭ حالىققا, شارۋا قوجالىقتارىنا قوي باسىن ءوسىرۋ جانە ارتتىرۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاساۋ جولىمەن جاسالدى. ماقساتى – وتارلى قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ارقىلى اۋىلدىقتاردى جۇمىسپەن قامتۋ. ياعني, ۇساق مالدىڭ جالپى سانىن ءاربىر قاتىسۋشىعا 100-دەن 692 باسقا دەيىن ارتۋىن جوسپارلايدى. كومپانيا ساتىپ الىنعان قويلاردى ساقتاندىرىپ, ولاردى بەس جىلعا 10 پايىز جىلدىق ۇستەمەمەن ليزينگكە بەرەدى. وڭىردە 60 وتارلى شارۋاشىلىق مەملەكەتتىك قولداۋعا يە بولادى. باعدارلامانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ بارىسى «پاۆلودار» اكك» ۇك» اق-تىڭ تۇراقتى باقىلاۋىندا كورىنەدى. «جايلاۋ» باعدارلاماسىنىڭ قازىرگى ۋاقىتتا توقتاپ قالۋىنا جايىلىمدار, مال جاياتىن جەرلەردىڭ دۇرىس بولىنبەۋى, بولماۋى, ۇساق مالدى قايدان, كىمنەن ساتىپ الۋ كەرەكتىگى, قارا­جات كوزدەرى, جەمقورلىق فاك­تىلەرى سياقتى تولىپ جاتقان فاكتور­لار سەبەپ بولعان سەكىلدى. ەكىنشىدەن, جوبادا ۆەتە­رينارلىق شارالاردىڭ قاتاڭ ساقتالۋى دا ەسكەرىلمەگەن كورىنەدى. كەيبىر فەرمەرلەر بۇل جوبانى ءتيىمسىز دەپ وتىر. ويتكەنى, ءبىر قايناۋى ىشىندە. اكىمدىكتەر جوبانى ورىنداۋ كەرەك دەپ ەدەل-جەدەل تاپسىرمالار بەرەدى. جاي­­لاۋ, جايىلىم  بار ما, جوق پا, ول جەر قوي جايۋعا كەلە مە, جوق پا, ۆەتەرينارلار دايىن با, جوق پا, قورا قوپسى بار ما, جوق پا, سۋ بار ما, جوق پا, قويشى-مالشىعا جاعداي جاسالعان با, جوق پا, وعان قارامايدى. ايتپاقشى, بولەكباەۆتىڭ ۇيىمەن قابىر­عالاس ۇيدە ساباق وقيتىن بالالار جايىنا كەل­سەك, ماقالا جازۋ بارىسىندا بىزگە جا­ۋاپ بەر­گەن اۋداندىق وقۋ ءبولىمى مۇلدە جاي­باراقات بىلاي دەپ جاۋاپ بەرەدى: «مەك­تەپ عيماراتى بەيىمدەلگەن ءۇي-جايدا ورنالاسقان. قۇجاتتارى بار. 16 وقۋشىنىڭ ءبىلىم الۋىنا قا­جەت­تى جاعداي جاسالعان. 2 كابينەت بار, ين­­تەر­نەت جەلىسىنە قوسىلعان. وقۋشىلاردىڭ ە.ءبو­لەك­باەۆتىڭ اۋماعىنا ەركىن كىرۋ ءمۇم­كىندىگى جوق». ءبىز اۋدانىنداعى «جايلاۋ» باعدارلا­ماسى­مەن الىنعان مال­داردىڭ برۋتسۋللەز اۋرۋى­نا شال­دىعۋى جونىندە اۋدان اكىمى سەرىك جانعازينوۆپەن حابارلاسىپ, مىناداي جاۋاپ الدىق: «ەرلان بولەكباەۆتىڭ 27 ءسا­ۋىر­­دە «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ءتىل­­شىلەر قوسى­نىنا جازعان ارىزىنان سوڭ, وبلىستاعى ۆەتەريناريا باسقارماسى, ەپيزووتياعا قارسى ءىس-شارالار ءبولىمى, اۋداندىق ۆەتەريناريا ءبولىمى شۇعىل تۇردە ءشامشى اۋىلىنا بارىپ قايتتى. قازىر اۋدانداعى بولەكباەۆ تۇراتىن ءشامشى ءجا­نە چەرنوە اۋىلدارىنا رەسپۋبليكالىق ەپي­زووتياعا قارسى وترياد جۇمىس جاساۋدا. بىرىنشىدەن, مال قورالارى شاعىن, 100-دەن استام ۇساق مال ۇستاۋعا كەلمەيدى. بولەكباەۆ ەلدەن قۇجاتسىز 350 باس ۇساق مال جيناپ جانە «جايلاۋ» باعدارلاماسىمەن العان 100 باس ۇساق مالدارىن قوسىپ بىرگە باقتى. باققان ورنى ەپيزووتيالىق قولايسىز. قۇلاق سىرعالارى بولماعاندىقتان بارلىق مالداردىڭ 100 باسىنان عانا قان الىندى, 6 باسى وڭ ناتيجە كورسەتتى. قۇلاق سىر­عالارىنىڭ بولماۋى, ەلدەن قۇجاتسىز مال جيناۋى جەكە اۋلالار مەن شارۋا­شىلىق سۋبەكتىلەرىندە برۋتسەللەز اۋرۋىن قولدان تۋىنداتتى. قۇلاق سىرعالارى بولماعانى تۋرالى 2015 جىلى ۆەتەرينا­ريا باسقارماسى اتىنا حات جولدانعان. بيىلعى جىلدىڭ 14 قاڭتارىندا ە.بولەكباەۆتىڭ ۇساق قارا مالى ءىش تاستاعانى تۋرالى حابار كەلدى. وبلىستىق ۆەتەريناريالىق زەرت­حاناعا سارىپ اۋرۋىنا زەرتتەۋ ءۇشىن جەتكىزىلدى. №SO-16-S-00018-A-D ساراپتاۋ اكتىسى بويىنشا برۋتسەللەز اۋرۋىنان تازا دەپ وڭ ناتيجە كورسەتتى. ناۋرىز ايىندا 101 باس قويدان قان الىنىپ اۋداندىق زەرتحانانىڭ № SO-16-SO8(04)-00038-ا-س ساراپتاماسى بويىنشا 60 باس قوي, 1 باس جىلقى جانە 1 باس ءىرى قارا مالدىڭ برۋتسەللەز اۋرۋىنا شالدىققانى انىقتالدى. اۋرۋ ۇساق قارا مالداردىڭ 5-ءۋى ولگەن, 55 با­­سى ساۋىردە ماي اۋدانىنا قاراستى «اقجار ءوندىرىس» جشس-ءنىڭ كونسەرۆى جاساۋ تسەحىنا, ءبىر باس مال قاشىر اۋدانىنىڭ ۆەتەريناريالىق پۋنكتىندە سويىلىپ «ەت-باستاۋ» جشس-ىنە تاپسىرىلعان», دەپ جاۋاپ بەرىپتى اۋدان اكىمى سەرىك جانعازينوۆ. وسى جۋىرداعى اكىمدىك وتىرىسىندا وبلىس اكىمى بولات باقاۋوۆ اكىمدەرگە, باسقارما باسشىلارىنا «ءبىز جەدەل قيمىل­داۋىمىز كەرەك», دەدى. ياعني, اتقارۋشى ورگانداردىڭ باسشىلارىنا ءبىر-بىرىمەن حات الماسۋدى دوعارىپ, وڭىرلىك باسقارمالارمەن تىكەلەي جۇمىس جاساۋدى تاپسىردى. وب­لىس اكىمى قازىرگى كەزدە كەيبىر قارا­پايىم ماسەلەلەردىڭ ءوزى جەدەل تۇردە شەشىلمەيتىنىن ايتىپ ءوتتى. تىكەلەي بايلانىس جاساۋدىڭ ورنىنا, حات جازىپ, ونىڭ جاۋابىن اپتا بويى كۇتىپ وتىرادى. باسقارمالار قاعازباستىلىقپەن اينا­لىسىپ وتىر, دەدى بولات باقاۋوۆ. ەكىنشىدەن, ءوڭىر باسشىسى مەم­لەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى بويىنشا جوبالاردى كوبىرەك ۇسىنۋ كەرەك دەيدى. مى­سالى, ءبىز جوعارىدا ايتقان «جايلاۋ» باعدار­لا­ما­سىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا تىكەلەي قاتىسى بار «پاۆلودار» الەۋمەتتىك-كاسىپ­كەر­لىك كورپوراتسياسىنىڭ جۇمى­سىن دا سىنعا الدى. كورپورا­تسيا باسشىلىعىنىڭ ءوز جۇمىستارىندا كەرتارتپالىقپەن اينالىساتىنى ايتىلدى. سوندا اۋدانداعى «جايلاۋ» باعدارلا­ماسىنا قاتىسۋشى قاراپايىم اۋىل تۇرعىنى ەربول بولەكباەۆتىڭ 100 قوي جوباسىنىڭ ىسكە اسپاي قالعانىنا ەندى كىمدەر جاۋاپ بەرەدى؟ فاريدا بىقاي, «ەگەمەن قازاقستان» پاۆلودار وبلىسى, لەبياجى اۋدانى