تانىم • 17 ناۋرىز, 2021
قازاق دالاسىنداعى اشتىق جانە ونىمەن كۇرەس تۋرالى
قازاق حالقى كەڭەس وكىمەتىنىڭ تۇسىندا بىرنەشە الاپات اشتىقتى باستان كەشىردى. سونىڭ ءبىرى – 1921-1922 جىلدارداعى اشتىق ەدى. بۇل اشتىق – تەك قازاقستاننىڭ 5 گۋبەرنياسىن عانا ەمەس, رەسەيدىڭ 30-دان استام گۋبەرنياسىن قامتىدى. اسىرەسە, رەسەيدىڭ سامارا, ساراتوۆ, پوۆولجە, وڭتۇستىك ۋكراينا, قىرىم, باشقۇرتستان, پريۋرالە جانە باتىس ءسىبىر ايماقتارى اشتىقتان قاتتى زارداپ شەكتى. اشتىق جايلاعان وسى 35 گۋبەرنيانى مەكەندەگەن 90 ميلليون حالىقتىڭ 40 ميلليونى (رەسمي مالىمەتتەردە 28 ملن) اشتىقتىڭ اۋىر زاردابىن تارتسا, ونىڭ 5 ميلليوننان استامى الاپات اشتىقتىڭ قۇربانى بولدى. 1920 جىلعى 28 تامىزعا دەيىن جۇرگىزىلگەن دەموگرافيالىق ساناق پەن وسى جىلدىڭ كۇز ايلارىندا اياقتالعان قاكسر اۋىل شارۋاشىلىعى ساناعىنىڭ ناتيجەلەرىنە سايكەس جاسالعان قاكسر ستاتيستيكا باسقارماسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 1920 جىلى قاكسر-دە بارلىعى 4.938.383 ادام تىركەۋگە الىنسا (سول كەزدەگى تۇركىستان اكسر-ىنە قاراستى سىرداريا جانە جەتىسۋ وبلىستارىنىڭ حالقىن قوسپاعاندا), 1923 جىلى قاكسر-دەگى حالىق سانى – 3.786.910 ادام بولعان. بۇدان 1920-1923 جىلدار ارالىعىندا قاكسر-دە حالىق سانىنىڭ 1.151.473 ادامعا كەمىگەنىن بايقايمىز (وسى مالىمەتكە قاراي وتىرىپ, شامامەن العاندا ازايعان 1,151 مىڭ حالىقتىڭ قانشاسىنىڭ اشتىقتان, قانشاسىنىڭ جۇقپالى اۋرۋلار مەن ىندەتتەردەن قايتىس بولعانىن جانە قانشاسىنىڭ كورشىلەس رەسپۋبليكالارعا بوسىپ كەتكەنىن تەرەڭ زەرتتەپ, ناقتىلاۋ قاجەت دەگەن قورىتىندى جاسايمىز). اشتىق باستالعان سوڭ-اق, ۆ.ي.لەنين باستاعان بولشەۆيكتەر پارتياسى شۇعىل دابىل قاعىپ, اشتىققا قارسى كۇرەس جۇمىستارىن باستادى. وسى جۇمىس اياسىندا, 1921 جىلى 18 ماۋسىمدا بۇكىلرەسەيلىك واك دەكرەتى بويىنشا اشىققاندارعا كومەكتەسەتىن ورتالىق كوميسسيا (تسك پومگول) قۇرىلىپ, ونى بواك توراعاسى م.ي.كالينين باسقاردى. مۇنداي كوميسسيالار ركفسر-عا قاراستى بارلىق اۆتونوميالى ۇلتتىق رەسپۋبليكالار مەن وبلىستاردا, گۋبەرنيالار مەن ۋەزدەردە تۇگەل قۇرىلدى. سونىڭ ءبىرى – 1921 جىلى 8 شىلدەدە قۇرىلعان قاكسر واك جانىنداعى اشىققاندارعا كومەكتەسەتىن توتەنشە كوميسسيا (اكتك) ەدى. كوميسسيانى قازاتكوم توراعاسى س.مەڭدەشەۆ باسقارسا, ونىڭ العاشقى قۇرامىنا مۇشە بولىپ ازىق-ت ۇلىك (ي.و.شلەيفەر), جەر-سۋ (ۆ.ن.حارلوۆ), الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ء(ا.ت.جانگەلدين) حالىق كوميسسارلارى جانە جشي حالكوماتىنىڭ وكىلى كىردى. بارلىق گۋباتكومدار مەن ۋاتكومداردىڭ جانە اۋاتكومداردىڭ جانىنان اشىققاندارعا كومەكتەسەتىن جەرگىلىكتى كوميسسيالار قۇرىلدى. بولاتكومداردىڭ, اۋىلدىق جانە سەلولىق كەڭەستەردىڭ جانىنان اشىققاندارعا كومەكتەسەتىن ءوزارا كومەك كوميتەتتەرى مەن ۇياشىقتار ۇيىمداستىرىلدى. 1921 جىلى 6 قازاندا وتكەن قاكسر كەڭەستەرى ءىى سەزىنىڭ 4-ءشى ماجىلىسىندە ازىق-ت ۇلىك حالكومىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ي.و.شلەيفەر «اشتىقپەن كۇرەس تۋرالى» بايانداما جاسادى. سەزد شلەيفەردىڭ بايانداماسىن تالقىلاپ, «اشتىقپەن كۇرەس تۋرالى ماسەلە جونىندەگى قارار» قابىلدادى. 1921 جىلى 25 قازاندا قاكسر واك پرەزيديۋمى اكتك قۇرامىن كەڭەيتىپ, ونى اشىققاندارعا كومەكتەسەتىن ورتالىق كوميسسياعا (اكوك) اينالدىردى (كوميسسيا 1922 جىلدىڭ 26 قىركۇيەگىندە تاراتىلىپ, ونىڭ ورنىنا اشتىق سالدارىمەن كۇرەسەتىن ورتالىق كوميسسيا قۇرىلدى). اكوك قۇرامىنا اشىققاندارعا كومەكتەسۋگە ىقپال جاساي الاتىن بارلىق مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنىڭ وكىلدەرى ەنگىزىلدى. 1922 جىلى 12-17 اقپان ارالىعىندا اشتىققا ۇشىراعان گۋبەرنيالار وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ورىنبوردا وتكەن اشىققاندارعا كومەكتەسەتىن كوميسسيالاردىڭ ءى بۇكىلقىرعىزدىق (بۇكىلقازاقتىق) سەزىندە اكوك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى س.د.سەرگەەۆ اشتىقپەن كۇرەس تۋرالى بايانداما جاسادى. ال ارادا 2 كۇن وتكەن سوڭ ورىنبوردا باستالىپ 27 اقپانعا دەيىن سوزىلعان ەكىنشى وبلىستىق پارتكونفەرەنتسيا دەلەگاتتارىنىڭ الدىندا س.مەڭدەشەۆ «قكسر-دەگى اشتىق جانە ونىمەن كۇرەس تۋرالى» بايانداما جاسادى. ءبىز بۇگىن قازاتكومنىڭ تۇڭعىش توراعاسى بولعان س.مەڭدەشەۆتىڭ ستەنوگرافيالىق ەسەپكە تۇسكەن وسى بايانداماسىن (قرپا, 139-قور) ورىس تىلىنەن اۋدارىپ, رەداكتسياعا ۇسىنعان ءسابيت شىلدەبايدىڭ ماتەريالىن جاريالاپ وتىرمىز.
پىكىر • 17 ناۋرىز, 2021
ەندىگى ماسەلە – ساپالى زاڭ دايىنداۋ
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتi تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 1995 جىلعى 26 جەلتوقسانداعى №2733 كونستيتۋتسيالىق زاڭىنىڭ 9-بابى – رەسپۋبليكا پرەزيدەنتiنiڭ پارلامەنتكە قاتىستى وكiلەتتiگi دەپ اتالادى.
پىكىر • 17 ناۋرىز, 2021
قاي حالىق ءۇشىن دە جەر قادىرلى
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جەردى شەتەلدىكتەرگە ساتپاۋ جانە جالعا بەرمەۋ جونىندەگى شەشىمىن قولدايمىز. جەر – اتا-بابالارىمىزدان ۇرپاققا ميراس بولىپ قالعان اسىل مۇرا.
الەم • 17 ناۋرىز, 2021
ەۋروپانىڭ تسيفرلى ونجىلدىعىنىڭ ماڭىزى جوعارى
تاياۋدا ەۋروپالىق كوميسسيا «تسيفرلى ونجىلدىق» قۇجاتىن قابىلدادى. وندا 2030 جىلعا دەيىنگى تسيفرلى تەحنولوگيا سالاسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەر قامتىلعان. Project Syndicate جوباسى اياسىندا «Egemen Qazaqstan» جاريالاپ وتىرعان ماقالالاردىڭ بىرەۋى وسى ماسەلەگە ارنالعان. ەۋروپالىق وداقتىڭ سىرتقى ىستەر جانە قاۋىپسىزدىك ساياساتى جونىندەگى جوعارى وكىلى حوسەپ بوررەل مەن ەۋروپالىق وداقتىڭ باسەكەلەستىك جونىندەگى كوميسسارى مارگرەت ۆەستاگەر بىرلەسىپ ازىرلەگەن ماقالادا قارت قۇرلىقتىڭ تسيفرلاندىرۋ سالاسىنداعى كوزقاراسىنىڭ ماڭىزى جايلى ءسوز قوزعالادى. اۆتورلاردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ەۋروپالىق وداق الەمدەگى تسيفرلى تەحنولوگيا سالاسىن دۇرىس باعىتقا بۇرۋعا قابىلەتتى. بۇل ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن قارت قۇرلىقتىڭ شەنەۋنىكتەرى ءتيىستى شارالاردى ىسكە اسىرىپ, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ورناتۋى قاجەت. پرينستون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بيوەتيكا پروفەسسورى پيتەر سينگەر اقش-تاعى مىناداي قىزىق وقيعاعا توقتالادى. تۇرعىندارعا ۆاكتسينا سالۋعا جاۋاپتى حاسان گوكال ارتىق قالعان ەكپەلەردى باسقا ادامدارعا ەگەدى. كەيىنىرەك وسى ارەكەتى ءۇشىن جۇمىستان شىعارىلىپ, جاۋاپقا تارتىلعان. اۆتور وسى وقيعادا دارىگەردى قۋدالاعانداردى سىنعا الادى. ەستەرىڭىزگە سالايىق, الەمدەگى ماڭىزدى دا وزەكتى تاقىرىپتار جونىندە بىرەگەي كونتەنت ازىرلەيتىن Project Syndicate جوباسىنىڭ ماقالالارى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن جارىق كورىپ وتىر.
رۋحانيات • 16 ناۋرىز, 2021
ارحيۆ – ادامزاتتىڭ عاسىرلار بويى جيناقتالعان تاريحي جادى, بۇگىن دە, ەرتەڭ دە ۇرپاقتار مۇددەسىنە قىزمەت ەتەتىن ماڭگىلىك مۇرا. كەڭەستىك بيلىك تۇسىندا قازاق حالقىنىڭ وتكەن تاريحىنىڭ تالاي كەزەڭى, اۋمالى-توكپەلى وقيعالارى, ولاردىڭ سەبەپ-سالدارى, ەلى ءۇشىن, جەرى ءۇشىن جانپيدا تىرلىك كەشكەن داڭعايىر تۇلعالار, حاندار مەن بيلەر, باتىرلار, عۇلامالار, رەپرەسسيا قۇرباندارى جانە تاعى دا باسقالار جايىندا كوپ نارسە كۇڭگىرت, «جابۋلى قازان جابۋلى» كۇيىندە كەلگەنى, ءتىپتى ولاردى حالىق جادىنان مۇلدە ءوشىرۋ ارەكەتتەرى بولعانى بارىمىزگە ءمالىم.
رۋحانيات • 16 ناۋرىز, 2021
ادامدىقتى, ەرلىكتى ايتقان ەرەن اقىن
اقىن جامبىل تاعدىرىنىڭ العاشقى كەزەڭى, دالىرەك ايتساق, كەڭەستىك داۋىرگە دەيىنگى ءومىر جولى «قار قاۋىپ, مۇزعا تۇسكەن», قوقاندىق وتارلاۋدىڭ ويرانىنان پايدا بولعان اسا اۋىر جاعدايدا ءوتتى.
ادەبيەت • 16 ناۋرىز, 2021
ىركەس-تىركەس جوڭكىگەن اقشا بۇلتتار اراسىندا ۇشىپ بارا جاتىر ەكەن دەيدى. قايدا بارادى؟ جەرگە قاشان تۇسەدى؟ ءپانداۋي تىرلىكپەن كۇندە ارالاس-قۇرالاس جۇرگەن اۋىلداستارىنا قاشان قايتادى؟ بۇل اراسىن اجىراتىپ الۋعا ىنتاسى دا, ىقىلاسى دا جوق, ءون بويىن بەلگىسىز ءبىر كوگىلدىر الەمگە ەنىپ كەتسەم-اۋ دەگەن قۇشتارلىق بيلەگەن اقتوتى اق تورعىنداي وسى جۇمباق الەمنەن كەرى قايتقىسى كەلمەدى. جانىنىڭ سىڭسىعان كۇيى جۇرەگىن بەۋ-بەۋلەتكەن بەينەتتى كۇندەرىنىڭ بارلىعى وسىمەن بىتسە ەكەن دەپ تىلەيدى. جەڭىلدەپ قالىپتى, تۇلا بويىندا وكىنىشتىڭ تابى دا, سىزى دا بىلىنبەيدى. تەك ءبىر عانا ۋايىمى بار سياقتى. ول نەنىڭ ۋايىمى؟
الەم • 16 ناۋرىز, 2021
اقش-تا ىندەتتەن قايتىس بولعاندار سانى كۇن ساناپ ءوسىپ كەلەدى
نيۋ-يورك مەرى بيلل دە بلازيو COVID-19-دان قايتىس بولعاندارعا ارنالعان سالتاناتتا پاندەميا قۇرباندارىنىڭ سانى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا, ۆەتنامداعى قاقتىعىستا, سەندي داۋىلىندا جانە 2001 جىلعى 11 قىركۇيەكتەگى تەررورلىق شابۋىلدار كەزىندە قازا تاپقان قالا تۇرعىندارىنىڭ سانىنان اسىپ تۇسكەنىن مالىمدەدى, دەپ حابارلايدى Egemen.kz
الەم • 16 ناۋرىز, 2021
قىتاي Alibaba-دان مەديا اكتيۆتەرىنەن باس تارتۋدى تالاپ ەتتى
قىتاي بيلىگى كومپانيادان مەديا اكتيۆتەرىن ازايتۋ ماقساتىندا الداعى ۋاقىتقا جوسپار قۇرۋدى سۇرادى, دەپ حابارلايدى Egemen.kz Wall Street Journal سايتىنا سىلتەمە جاساپ.
وقيعا • 16 ناۋرىز, 2021
وسىدان ەكى جىل عانا بۇرىن قۇرىلعان «مەركى» مەملەكەتتىك تابيعي قاۋمالىنا قاراستى ورمان قورى جەرى مەن قىرعىز الاتاۋى اۋماعىندا قورعاۋ جانە كۇزەتۋ جۇمىستارىنىڭ تالاپقا ساي ۇيىمداستىرىلۋىنىڭ ناتيجەسىندە وڭىردەن بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن, «قىزىل كىتاپقا» ەنگىزىلگەن بىرقاتار اڭ-قۇستار پايدا بولىپ, سانى وسۋدە.
