اقتوتى ۇيقىسىنان سەرگەك وياندى. قارا قاسى كەرىلىپ, ءسۇمبىل شاشى توگىلىپ, جۇمىرتقاداي اپپاق كورپەسىندە ۇزاق جاتتى. انشەيىندە قالاي وياندى, سولاي كورپەسىن سەرپىپ تاستاپ ورنىنان جىلدام تۇرىپ كەتۋشى ەدى. بۇل جولى تاڭالاكەۋىمدە كورگەن ءتۇسىنىڭ ءتاتتى ەلەسى تالماۋراتىپ, تۇساپ تاستاعانداي.
وسىندايدا ابىسىنى گۇلداريعا ءتۇسىن جورىپ بەرە قويۋشى ەدى. بۇگىنگى ءتۇسىن ول ەشكىمگە جورتقىسى جوق. اپپاق الەم. اپپاق بۇلتتار. قاۋىرسىنداي قالىقتاپ بارا جاتقان ول ءوز دەنەسىنىڭ سالماعىن سەزىنبەگەن. قانداي عاجاپ الەم ەدى دەسەڭشى. اقتوتى ەندى تاڭنىڭ تەز اتىپ, ءتۇسىنىڭ لەزدە اياقتالىپ قالعانىنا وكىندى. ول ورنىنان جەڭىل كوتەرىلىپ, اينا الدىنا بارىپ وزىنە-ءوزى قاراعاندا جۇزىنەن ۋايىمنىڭ كولەڭكەسىن كوردى. ءيا, وسى ءبىر كولەڭكە قىر سوڭىنان قالماي-اق قويدى.
قالاي بولىپ ەدى ءوزى؟ ءيا, سول كۇنى ولار ءبىر توپ جورا-جولداستارىمەن كول جاعاسىنا بارىپ, دەمالىپ قايتىپ كەلە جاتتى. ءبارى دە كوڭىلدى بولاتىن. «گاز-2» جۇك اۆتوكولىگىنىڭ قورابىنا مىنگەن اۋىل جاستارى دالانى جاڭعىرتىپ ءان سالعان. اسىرەسە, كەرىمبالا تىم كوڭىلدى ەدى-اۋ. «بالقاديشانى» شىرقادى. «قورلاندى» سورعالاتتى. ءان اۋەنىنە ەلىتىپ, قيالمەنەن قيىر-قيىر قىر استى. كول جاعاسىندا كوسىلىپ ىشكەن شاراپ بۋى قوسىلىپ, سەزىم مونشاقتارىن سەلدەتتى. كوڭىل كۇي تاسقىنى تاۋ قوپاردى.
وسىنداي شاتتىقتىڭ كەمەرىنەن اسىپ-تاسىعان ءبىر مەزەتىندە جۇك ماشيناسى وقىس بۇلتىڭ ەتتى. وسى ءسال عانا سەكىرىستىڭ ءوزى بۇكىل تاعدىردى تالتەك ەتۋگە جەتىپ جاتتى. ەستەرىن جيعاندا ماشينا توڭكەرىلىپ, ادامدار ءار-ءار جەردە تارىداي شاشىلىپ قالعان ەكەن. ۇركەك كوڭىل الدەقانداي ءزىلزالانى سەزىپتى-اۋ. كەرىمبالا جەسىر قالعان. ال اقتوتى ەكى اياعى تىزەسىنەن كەسىلگەن مىرزاحاندى قۇشاقتاپ اڭىراپ قالدى. سودان بەرى بۇل شاڭىراقتىڭ بار اۋىرتپالىعى اقتوتىنىڭ مويىنىنا ارتىلعان. شيەتتەي بالالارى بار, اتا-ەنەسىنىڭ, قالا بەردى مىرزاحاننىڭ كۇتىمى ءبىر وزىنە ارتىلعان سوڭ دا اقتوتى شيدەي بولىپ جۇدەپ كەتتى. تاڭەرتەڭنەن قارا كەشكە دەيىن ءبىر تىنبايدى. سيىر ساۋادى, نان جابادى, تاماق پىسىرەدى. جۇمىسىنا بارادى. ودان قالا بەردى قي يلەپ, تەزەك دايىندايدى.
پا, شىركىن, اقتوتى قانداي كەلىنشەك ەدى؟! تال شىبىقتاي بۇرالعان, قاز ومىراۋ, بوتا كوز, شيە ەرىندى, اققۋ مويىن, ق ۇلىن ءمۇسىندى, ەركە بولمىستى وعان تاڭىرقايتىندار كوپ-ءتى. سول سىمبات-سۇلۋلىعىنان از كۇندە تونالىپ, شومىشتەي ءشوميىپ شىعا كەلدى. باياعى سىڭعىرلاعان نازدى كۇلكى مونشاقتاي شاشىلىپ ءتۇستى. وسىنىڭ بارلىعى دا مىرزاحاننىڭ جۇرەگىنەن ءوتىپ, الاڭجارلى كوڭىلىن استان-كەستەن ەتتى.
ءبىر كۇنى ءۇي جيناپ جاتقاندا مىرزاحان ونىڭ بىلەگىنەن شاپ بەرىپ ۇستاي الدى. بۇل كۇيەۋىنە شوشىنا قاراعان.
– اقتوتى, توقتاشى! – دەدى مىرزاحان داۋسى دىرىلدەپ.
– ءيا, نە ايتپاقسىڭ؟
– وتىرشى, قاسىما.
– مىرزاحان, قاسىڭا وتىرا بەرەتىندەي ۋاقىتىم جوق قوي.
مىنە, وسى ءسوز مىرزاحاندى ۇرەيلەندىرگەن ەدى. ول ايتارىن ايتا الماي, ءتۇيىلىپ قالدى. ء«بىلىپ ەدىم-اۋ, ءبىلىپ ەدىم».
– ءبىر اۋىز عانا ءسوز ايتامىن. تىڭدا مەنى, – دەدى مىرزاحان داۋسىن قاتايتىپ.
اقتوتى امالسىز تىزە بۇكتى. مىرزاحان قيپاقتاپ ءبىراز وتىردى. الدەن سوڭ بويىن جيىپ الدى.
– توتى, بىلەمىن, ساعان قيىن بولىپ ءجۇر. ويلاپ-ويلاپ, باعىڭدى بايلامايىن دەدىم. مەندەي كارىپ جاندى قايتەسىڭ؟ تەڭىڭدى تاپ تا باعىڭدى اش. ريزامىن ساعان! ەشقانداي وكپەم دە جوق. باقىتىڭ, كورەر قىزىعىڭ ءالى الدا. ماعان بايلانىپ قالما. انا ەكى بالا مەن قىزدى اكە-شەشەم جەتىمسىرەتە قويماس, – دەپ مىرزاحان قوبالجي ءتىل قاتتى دا قول ارباسىن بۇرىپ اكەتتى.
– مىرزاحان! سەن نە دەپ تۇرسىڭ؟ – دەپ اقتوتىنىڭ كوزى شاراسىنان شىعىپ كەتە جازدادى.
اقتوتى جۇگىرىپ كەلىپ كۇيەۋىن قۇشاقتاي الدى. ەكەۋى ءبىر مۇسىنگە اينالىپ, ۇزاق تۇردى. ءبىرىن-ءبىرى جۇباتا المادى. ءسۇت پىسىرىمدەي ۋاقىت وتكەندە اقتوتى ەسىن جيناپ:
– مىرزاش, مۇنى قايدان شىعاردىڭ؟ – دەپ قىستىعا جىلاپ جىبەردى.
– قاباعىڭ اشىلماي ءجۇر عوي, – دەدى مىرزاحان وكسىپ وتىرىپ.
– ءوزىڭ بىلەسىڭ, جۇمىس كوپ. سودان شىعار. بالالار ءالى قولقانات بولا الماي جاتىر. ولار ەسەيسە, جۇمىسىم جەڭىلدەيدى عوي. بۇدان بىلاي قاباعىمدى اشىپ جۇرەمىن. ساعان ۋادە بەرەمىن. ال سەن مىرزاش, مۇنىڭدى قوي. اتا-ەنەمدى, ءسۇيىپ قوسىلعان سەنى, انا بالالاردى تاستاپ, مەن قايدا كەتەمىن؟ – دەپ اقتوتى كۇيەۋىنىڭ يىعىنا باسىن سۇيەدى.
ونىڭ ىستىق الاقانىن سيپاپ وتىرىپ, مىرزاحان تەلەگەي تەڭىز وي كەشتى.
سول ءبىر عانا ساتتىك مۇڭداسۋ ولاردىڭ ومىرىنە ساۋلە شاشتى. اقتوتى قانشاما شارشاپ-شالدىعىپ جۇرسە دە ۇيگە جايراڭداپ كەلۋدى ادەتكە اينالدىردى. قويار دا قويماي ءجۇرىپ, مىرزاحاندى قالاعا اپارىپ, اياعىنا پروتەز جاساتتىرىپ بەردى. مىرزاحان ەندى اۋىر جۇمىس ىستەي الماسا دا ءتورت مۇشەسى تۇگەل ادامداي ۇيگە ءوزى كىرىپ-شىعاتىن بولدى. ءۇيدىڭ ۇساق-تۇيەك جۇمىسىنا ارالاسقالى ونىڭ دا شىرايى كىرىپ قالدى.
سۇيگەن جارىنا قۇشاق بولىپ اشىلىپ, شۋاق بولىپ شاشىلاتىن قۇپياسى قىرىق قاتپارلى قازاقتىڭ قايسار قىزدارى-اي دەسەڭشى! ىستىق ىقىلاسىمەن, ادال جۇرەگىمەن, ادال ماحابباتىمەن مىرزاحاننىڭ الپىس ەكى تامىرىن ءيىتىپ, اقتوتى شەكەسى تورسىقتاي تاعى ءبىر ۇلدى دۇنيەگە اكەلگەندە بۇكىل اۋىل بولىپ قۋاندى.
– ءاي, مىرزاحاننىڭ جۇرەگىن قالاي ءجىبىتتىڭ؟ – دەپ ەدى-اۋ سوندا كەرىمبالا كۇرسىنىپ وتىرسا دا الدەنەنى مەڭزەپ.
– ەر جىگىتتىڭ جۇرەگى مۇز ەمەس قوي, ەرىتە ءبىلۋ كەرەك, – دەگەن سوندا اقتوتى جايراڭ قاعىپ.
باقىتىن دا, بازارىن دا قايتا تاپقان اقتوتىعا رياسىز كوڭىلمەن العىس ايتقان قاريالار كوپ-ءتى. سولاردىڭ باتالارى قابىل بولدى ما, اقتوتى قاتال تاعدىردىڭ سىناقتارىن جەڭە ءبىلدى. ءۇش ۇل جەتىلدى. جوعارى ءبىلىم الىپ, تاڭداعان ماماندىقتارى بويىنشا بىرەۋدەن ىلگەرى, بىرەۋدەن كەيىن قىزمەتتەرىن اتقارىپ ءجۇر. ولار ءۇش وتاۋ بولدى. قىز قياسىنا قوندى. اقتوتى اتا-ەنەسىن اقىرەتتىك ساپارعا ارۋلاپ جونەلتتى. ريزاشىلىعىن بەرىپ كەتكەن اتا-ەنەلەرى دە ارتتارىنا قارايلاعان جوق.
بۇگىندە اقتوتىنىڭ ءوزى دە كەلىن جۇمساپ, نەمەرە ءسۇيىپ وتىرعان اق جاۋلىقتى اجە. «وسى كۇنگە جەتەمىن دەپ كىم ويلاعان؟ بۇل مەن ءۇشىن اق بۇلتتار اراسىنداعى الىس ارمان عانا ەدى. قۇدايعا شۇكىر, ومىرىمە ريزامىن» دەيدى تاعدىر سالعان قيىندىقتاردى قايسارلىعىمەن, وجەتتىگىمەن جەڭە بىلگەن اقتوتى.
اسپاندى اق بۇلتتار تورلاعان سايىن اۋىلداعى اقتوتى جەڭەشەم ەسكە تۇسەدى. «قايران ءبىزدىڭ انالار, اردى ويلاعان» دەپ مۇقاعالي اقىن بەكەر جىرلاماعان-اۋ, ءسىرا. ايتپاقشى, اۋىلعا بارىپ, سول اقجۇرەك جەڭەشەمنىڭ قولىنان ايران ءىشىپ قايتۋعا كەتىپ بارامىن. مەنىمەن بىرگە بارۋعا قايسىسىڭ ازىرسىڭدەر؟
اسىقساڭشى, اۋىلدا جاۋلىقتارىنداي كىرشىكسىز اق-ادال جۇرەكتى انالار كۇتىپ وتىر عوي...
سابىربەك ولجاباي
تۇركىستان وبلىسى
