پايىمداۋ

ال ءسىز نە دەيسىز؟ تاريح جازۋشىلار تاراپىنان ادامزات بالا­سى­نىڭ بۇكىل ءومىر جولى ەكى كەزەڭگە ءبو­لى­نىپ قاراستىرىلدى. ولار: «تاريحقا دەيىنگى كەزەڭ» جانە «تاريحتان كەيىن­گى كەزەڭ» دەپ اتالدى. «تاريحقا دەيىنگى كەزەڭگە» ادامزات بالاسى­ جارالعاننان باس­تاپ, جاڭاشا جىل ساناۋعا, ياعني حريستيان ەراسىنا دەيىنگى VIII عاسىر ارالىعى; ال «تاريحتان كەيىنگى كەزەڭگە» وسى ح.ە دەيىنگى VIII عاسىردان بەرمەن قارايعى مەرزىم جاتقىزىلدى. سونى­مەن بىرگە, ادامزات بالا­سىنىڭ ءوسىپ-ءونىپ, ءار تاراپقا وركەن جايعان كەيىنگى ۇر­پاق­­تارىن دا ەكىگە ءبولىپ, ونىڭ ءبىر بولىگىن «تاريحي حالىق­­تار», ەكىنشىسىن «تاريحي ەمەس حالىقتار» دەپ تانۋ قالىپتاستى. بۇل باياعى «ءبىز جانە باسقالار» دەپ ءبولىنۋدىڭ عىلىمي تۇرعىدان العاش زاڭ­داس­تىرىلۋى ەدى. مۇنىڭ «تاريحي حالىق­تارى­نا»: «جاراتۋ­شىنىڭ ەرەك­­شە مەيى­رى تۇسكەن, ورك­ە­نيەتتى, مادەنيەتتى جاس­اۋعا قابى­لەتتى حالىق­تار», ال «تاريحي ەمەس حالىق­تا­رى­­نا» بۇعان كەرىسىن­شە: «جاراتۋ­شىنىڭ قارعى­سىنا ۇشىراعان, ىزگىل­ىكتى بىلمەيتىن, «تاريحي حالىق­تار» جاساعان يگىلىكتى قيراتۋشى, توناۋشى جابايىلار, تاعىلار» دەگەن انىقتاما بەرىلدى. بۇكىل سانالى عۇمىرىن كوشكىنشىلەر تاريحىن زەرتتەۋگە ارناعان حح عاسىر­دىڭ اۆتورى, ورىس عالىمى ل.ن.گۋمي­لەۆ­تىڭ: «ءحىح عاسىر بۇكىل پروگرەسشىل وركەنيەتتى تەك وتىرىقشى حالىقتار جاساعان, ال ورتالىق ازيا­نى بەينەبىر توقىراۋ, بولماسا جابايىلىق پەن تاعىلىق جاي­لاعان دەگەن تۇجىرىمدامانى (كونتسەپتسيانى) مۇرا ەتىپ قالدىردى. بۇل تۇجىرىمدامانىڭ ەڭ جامان جەرى – ونىڭ قاتەلىگىندە عانا ەمەس, ونى ەشقانداي سىناۋعا جاتپايتىن عىلىم­نىڭ جەتىستىگى رەتىندە ۇسى­نىلۋىندا» (گۋميلەۆ ل.ن. حۋننى ۆ كيتاە. سانكت-پەتەربۋرگ. 1994.ستر.6) – دەپ وي ءتۇيۋى, وسىنداي قيتۇرقى ورىن اۋىستىرۋدىڭ مانىنە كوز جەتكىزگەندىگىنەن بولسا كەرەك. ال «ءحىح عاسىر قالدىردى» دەگەن وسى مۇرا­نىڭ حح عاسىردان دا قايماعى بۇزىلماي ءوتىپ, ءححى عاسىردىڭ تابالدىرىعىنان اتتاعانى دا بۇل كۇندە ەشكىمگە جاسىرىن سىر ەمەس. بۇل ارادا ل.گۋميلەۆتىڭ «ورتالىق ازيانى» دەپ وتىرعانى سونىڭ ەجەلگى زامانداردان بەرگى تۇراقتى تۇرعىندارى كوشكىنشىلەر جونىندە ەكەنىن ءتۇسىنۋ تاريحتان حابارى بار كىم-كىمگە دە ونشا قيىندىق تۋعىزبايدى عوي دەپ بىلەمىز. ەۋروپالىق ەمەس حالىق­تارد­ىڭ دۇنيەنى ەۋروپا­لىق­تاردىڭ تانىم-تۇسىنىگىمەن زەردەلەپ, بولمىسقا سولاردىڭ كوزىمەن قاراۋى – بىلىمدىلىكتىڭ, عالىمدىقتىڭ بەلگىسى بولىپ سانالدى. وسىعان وراي كوشكىنشى حالىقتار ۋاقىت وتە كەلە عىلى­مي تانىمدى بىلاي قويىپ, ءتىپتى, وزدەرىنىڭ قالىپتاسقان قاراپايىم ومىرلىك ءتول تانىمىن دا ەۋروپالىق تانىممەن الماستىرۋعا ءماجبۇر بولدى. بۇعان ايعاق رەتىندە قازىرگى تاڭدا شىعىس حالىقتارىنىڭ الىس پەن جاقىندى ءوز تانىم-تۇسىنىگىمەن اجىراتۋدان قالىپ, وزدەرىنىڭ ءدال جانىنداعى ءوڭىردى «قيىر شىعىس» («دالني ۆوستوك»), ال وزدەرىنەن تىم الىستا, باتىس ەلدەرىمەن شەكتەسىپ جاتقان شالعاي ءوڭىردى «تاياۋ شىعىس» («بليجني ۆوستوك) دەپ اتاپ, اتاۋ ءمانىن وسى ماعىنادا تانىپ جۇرگەندەرىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. مۇنىڭ تەك ەۋروپالىقتار ءۇشىن عانا سولاي, ال وزدەرىنىڭ تانىم-تۇسىنىكتەرىنە مۇلدە كەرەعار ەكەنىندە قازىر ەشكىمنىڭ شارۋا­سى جوق. وكىنىشكە قاراي, بۇل جانە تەك گەوگرافيالىق تانىمعا عانا قاتىستى ەمەس-اۋ!.. ەڭ عاجابى – سول, وزگەنىڭ تانىم-تۇسىنىكتەرىنە جاسالعان وسىنداي قياناتتاردىڭ كەيدە ەشقانداي ماقساتسىز تەك بىلمەگەندىكتەن كەتكەندىگىن كەيىن وزدەرى بىلسە دە, سونى تۇزەتىپ, شىندىقتى قالپىنا كەلتىرۋدى دە قاجەتسىنبەيدى. مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنداعى امەريكا اتتى الىپ قۇرلىقتىڭ كەزىندە اتى-ءجونى ەشكىمگە بەلگىسىز ۇساق ساۋ­داگەر امەريگو ۆەسپۋچچيدىڭ اتىمەن اتالىپ كەتۋى دە, ەلى­نەن ۇندىستانعا بارام دەپ شىعىپ, اداسىپ امەريكاعا بارعان حريستوفور كولۋمبتىڭ قۇرلىقتىڭ تۇرعىندارىن بىلمەستىكپەن «ۇندىستەر» دەپ تانىعان قاتەلىگىنىڭ كەيىن وزگەرتىلمەي سول كۇيى تاريحقا ەنۋى دە وسى ايتىلعاننىڭ اي­عاقتى دالەلى بولسا كەرەك. قازىرگى ۇرپاقتىڭ تاريحي ساناسى, مىنە, وسىنداي جاعدايدا, ياعني ەۋروپالىق تانىم-تۇسىنىكتە جازىلعان تاريح نەگىزىندە قالىپ­تاستى. سول سەبەپتى دە بايىرعى وتى­رى­قشىلار مەن كوشكىنشىلەردىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارى بۇل كۇندە وزدەرىن قانشا جەردەن جان-جاقتى ءبىلىمدىمىز, تاريحي ساۋاتتىمىز دەگەندەرىمەن, ءالى كۇنگە وزدەرىنىڭ ەجەلگى اتا-بابالارى جونىندەگى تاريحي تانىم-تۇسىنىكتەرى وسىنداي. ىشكى تۇيسىك قارسىلىعىنا قاراماستان, ءبىرى – وزدەرىن وركەنيەتتىلەردىڭ, ەكىنشىسى – وزدەرىن جابايىلاردىڭ ۇرپاعىمىز دەپ سەزىنەدى. ويتكەنى, تاعىلىم الار ورتاق تاريح تانىمى ۇرپاق ساناسىن وسىلاي قالىپ­تاستىرعان. ءبىزدىڭ جاراتىلىس تەگى ءبىر ادام بالاسىن بولشەكتەپ, جىكتەۋدى «ادامزاتقا جاسالىنعان ادىلەتسىزدىك, تاريحىنا جاسالىنعان قيانات» دەۋىمىز دە وسىنداي پايىمداۋلاردان تۋىنداعان. بۇل رەتتە ەۋروتسەنتريستىك باعىت­تاعى عالىمدار تەك وزىنىكىن عانا ءجون كورىپ, وزگەنىڭ پىكىرىمەن ساناسپايتىن ءوزىمشىل ولەرمەن وركوكىرەكتەرگە ءتان مىنەزبەن وزدەرى ءار كەز كەزدەسىپ, تانىپ-بىلگەن ءومىر شىندىعىن دا قاپەرلەرىنە المادى. ويتكەنى, ءبىر ەل باسقا ءبىر ەلدىڭ شەكاراسىن باسقىنشىلىقپەن بۇزىپ, بەيبىت حالقىن قىرعىنعا ۇشىراتىپ, ەلىن توناپ, بايلىعىن تالاۋعا سالسا, سول شابىلعان ەلدىڭ ادامدارىنىڭ ولاردى, ءتىپتى, نەشە جەردەن دامىعان, وركەنيەتتىڭ شىرقاۋ بيىگىنە كوتەرىل­گەن ەلدىڭ وكىلدەرى بولسا دا, ولاردى مىندەتتى تۇردە «جابايى», «جاۋىز», «قانىشەر» دەپ اتايتىنى تابيعي زاڭدىلىق ەكەنىن, باسقانى ايتپاعاندا دا, كەشەگى وتارلاۋ داۋىرىندە ەۋروپالىقتاردىڭ وزدەرى دە ءوز كوزدەرىمەن كورىپ, ءوز قۇلاقتارىمەن تالاي ەستىدى عوي. ونىڭ سىرتىندا, وتىرىقشى ەلدەردىڭ جازبا تاريحىنان باسقىنشىلاردىڭ جاۋلاعان ەلىنىڭ تۇرعىندارىنا جابىرلەۋدىڭ, قورلاۋدىڭ, ازاپتاۋ­دىڭ جان ءتۇرشى­گەرلىك نەشە ءتۇرىن كورسەتكەنىن تالاي وقىدى ەمەس پە؟!. ەندەشە, 1014 جىلى ۆيزانتيا يمپەراتورى ۆاسي­لي­دىڭ امىرىمەن تۇتقىنعا تۇسكەن 15 000 باۋىرلارىنىڭ كوزىن اعىزىپ, سۋقاراڭعى سوقىر ەتكەنىن كورگەن بولعارلاردىڭ; بولماسا ارىستان جۇرەكتى ريچارد پالەستينانى جاۋلاپ العاندا, جەڭىمپازداردىڭ تۇتقىنعا تۇسكەن 3000 ادامدى تۇگەل ءولتىرىپ, ولاردىڭ ءىشىن جارىپ, «جۇتىپ قويدى» دەپ ىشەك-قارىنىنان التىن مەن اسىل تاس ىزدەگەنىن كورگەن پالەستينا تۇرعىندارىنىڭ; نەمەسە يتاليانىڭ كرەمون قالاسىن العاندا قولعا تۇسكەن تۇتقىنداردىڭ باسىن كەسىپ, سول كەسىلگەن باستاردى ريم يمپەراتورى فريدريح باربوروستىڭ جاۋىنگەرلەرىنىڭ دوپ قىلىپ وينا­عا­نىن كورگەن كرەم­وندىقتاردىڭ ولاردى وركە­نيەتتى, مادەنيەتتى ەل­دىڭ ادامدارى ەكەن دەپ ارداقتاپ ءدارىپ­تەمەگەنىن, كەرىسىنشە, «جابايى­لار», «جاۋىزدار», «جىرتقىشتار», «قانى­شەرلەر» دەپ لاعنەت ايتىپ, قارعى­سىن جاۋدىرىپ, زار ەڭىرەگەندەرى ەش­قان­داي دالەلدەۋدى كەرەك ەتپەيتىن شىن­دىق ەمەس پە؟!. بولماسا, ءدىندى جەلەۋ ەتىپ, ءحى عاسىردا مۇسىلمان ەل­دەرىنە «كرەست جورىعىن» جاساعان باتىسەۋروپالىقتاردىڭ اشكوز جابا­يى­لىقتارى, ءتىپتى, جاۋلانعان ەل­دىڭ ادامدارىن بىلاي قويىپ, جاۋ­لاۋ­شىلاردىڭ وزدەرىنىڭ جانىن ءتۇر­شىكتىرىپ, توبە شاشتارىن تىك تۇرعىزعانىن جابايى تاعى­لىق, قانىشەر جاۋىزدىق دەمەي, ادام­گەر­شىلىكتىڭ, وركەنيەتتىلىكتىڭ, مادە­نيەت­تىلىكتىڭ كورىنىسى ەدى دەيمىز بە؟! ەگەر ولاي بولسا, ءبىرىنشى كرەست جورى­عىنا قاتىسىپ, ءبارىن ءوز كوزىمەن كورگەن فرانتسۋز ءحرونيستى روبەر دە كلاريدىڭ باتىس ادامدارىنا: «گوتوۆىح پرودات زا وبول جەنۋ ي دەتەي» («قاتىنى مەن بالاسىن ءبىر تيىنعا ساتۋعا دايىن». وبول – ۆيزانتيانىڭ قولا مونەتاسى) (روبەر دە كلاري. زاۆوەۆانيە كونستانتينوپوليا. موسكۆا. ناۋكا. 1986.), – دەپ باعا بەرمەس ەدى عوي. سونداي-اق, وسى كرەست جورىعىنا قاتىسۋشىلاردىڭ كونستانتينوپولدى قالاي توناعا­نىن ءوز كوزىمەن كورگەن يمپەراتور الەكسەيدىڭ قىزى اننا كومنينانىڭ ولاردى «تاعى جابايىلار» دەپ جيىركەنىشپەن جازعانى دا سول كەزدىڭ ءوز شىندىعى ەمەس پە ەدى. بىراق «جازبا دەرەكتەردە وسىلاي جازىلعان» دەپ بۇل كۇندە بۇگىنگى باتىس­ەۋروپالىقتاردىڭ اتا-بابالارىن ەشكىم دە «جابايىلار», «تاعىلار» دەمەيدى عوي. ولاي بولسا, وسىنداي ومىرلىك شىندىقتاردى ناقتى بىلە تۇرىپ, ەستە جوق ەسكى زامانداردان قالعان كونە جازبا دەرەكتەرى اۆتورلارىنىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرگە ۇلى دالادان ءار كەزەڭدە جاۋگەرشىلىكپەن كەلىپ, ەلىن جاۋلاپ, جەرىن يەلەنگەن كوشكىنشى حالىقتاردى «جابايى», «تاعى» دەپ جازعانىن قالايشا وسى حالىقتاردىڭ ناقتى بولمىسىن تانىتاتىن تاريحي دەرەك دەپ قابىلداۋعا بولادى؟!. نەگە كوشكىنشىلەر تاريحى تەك سولارعا عانا نەگىزدەلىپ جازىلۋى كەرەك؟! بۇل دەرەكتەر دە, بارلى-جوعى, كونە جازبا اۆتورلارىنىڭ ەلىن شاۋىپ, بەيبىت باۋىرلاستارىن قىرعىنعا ۇشىراتقان جاۋلاۋشىلاردىڭ (كوشكىنشىلەردىڭ) سول كەزدەگى ءىس-ارەكەتىنە قاتىستى بەرگەن باعاسى, جەكە ءوز كوقاراستارى عانا ەمەس پە!؟. باسقاشا ايتقاندا, كونە جازبا دەرەكتەردەگى «جابايى», «تاعى» دەگەن انىقتاۋىشتار وتىرىقشى حالىق وكىلدەرىنىڭ ەلىن شاپقان كوش­كىن­شىلەرگە دەگەن ىزا-كەگىن, جەك كورۋ­شىلىك سەزىمىن بىلدىرەتىن, دارمەن­سىز­دىكتەرىنىڭ ورنىن تولتىرۋ رەتىندە ايتىلعان جەكە كەمسىتۋ قىجى­لىن عانا كورسەتپەي مە؟! ولار­دىڭ قالدىرعان جازبالارىنداعى «جابايى», «تاعى» دەگەن سوزدەردىڭ ءمانى دە, ماعىناسى دا, جوعارىدا ايتقان, روبەر دە كلاري مەن اننا كومنينانىڭ جازبالارىنداعى «جابايى», «تاعى» دەگەندەرىمەن ايتىلۋ سالماعى دا, سوزدىك ماعىناسى دا ءبىر عوي. سول سەبەپتى دە قازىر «جازبا دەرەكتەردە وسىلاي جازىلعان ەكەن» دەپ, جاڭا ايتقانىمىزداي, ەشكىم باتىسەۋروپالىقتاردى «جابايى­لار», «تاعىلار» دەپ جاتقان جوق. ونى سول كەزدە بولعان تاريحي وقيعانىڭ ءبىر شىندىعى دەپ قانا قابىلدايدى. ويتكەنى, بولعان وقيعاعا بايلانىستى سەزىم اۋەنىمەن ايتىلعان سوزدەردىڭ ەشقايسىسى بەلگىلى ءبىر حالىقتىڭ حالىقتىق بولمىسىنىڭ اقيقاتىن تانىتاتىن, بۇل جەردە, ولاردىڭ جابايى بولعان, بولماعانىن انىقتاپ بەرەتىن تاريحي دەرەك بولا الماسى حاق. ولاي بولسا, «جازبا دەرەك» دەپ كوشكىنشىلەرگە قاتىستى قاعازعا تۇسكەننىڭ ءبارىن التىنعا بالاي بەرمەي, ونداعى مالىمەتتىڭ ءمان-مازمۇنىنا ءۇڭىلىپ, ونىڭ كەزىندە نەگە, نە ءۇشىن, قانداي ماقساتپەن جازىلعانىن انىقتاپ, عىلىمي زەردە ەلەگىنەن وتكىزۋ قاجەت. ونسىز شىندىققا جەتۋ قيىن, تەك ءبىر جاڭساقتىقتى ەكىنشىسىمەن جالعاستىرىپ, قاتەلىكتەر ءتىزىمىن ۇزارتا بەرەمىز. وسىنداي جاعدايلارعا قارا­ماستان, ەۋروتسەنتريستەردىڭ ەشقان­داي ومىرلىك نەگىزى جوق سىڭارجاق كوزقاراستارىنىڭ عىلىمدا ۇستەمدىك الىپ, ءوز ىقپالىن جۇرگىزۋى – كوشكىن­شى حالىقتاردىڭ شىنايى بولمىسىنان بىردەن-ءبىر دۇرىس ماعلۇمات بەرەتىن ولاردىڭ وزدەرىنەن قالعان اۋىزشا تاريحتى ۇمىت قالدىردى. سول ارقىلى كوشكىنشى حالىقتىڭ وزىنەن شىققان تاريحشىلاردى اۋىزشا تاريحتىڭ بەرەر دەرەكتەرىن كونە جازبا مالىمەتتەرىمەن سالىستىرا زەردەلەپ, وتكەن زاماندار شىندىعىن ءوز تاراپتارىنان ايقىنداۋ مۇمكىندىگىنەن دە ايىردى. بۇرىن تاريحتى تەك جازبا دەرەككوزدەرى دەرەگىنە سۇيەنىپ جازۋ – وركەنيەتكە ەرتەرەك قول جەتكىزگەندەردىڭ وزدەرىن وزگەلەردەن ارتىق ەتىپ كورسەتۋگە تىرىسقان ءوزىمشىل كەۋدەمسوق مەنمەندىگىنەن ءورىس السا, ول ەندى وتارلاۋشىلاردىڭ كەشەگى وتارلاۋ ءداۋىرى كەزىندە وتتى قارۋدىڭ كۇشىمەن قىرىپ-جويىپ جاۋلاپ العان ەلدەرىنىڭ حالقى­نىڭ ۇرپاعىنىڭ ساناسىن قالىپ­تاستىرۋ يدەولوگياسىنا قىزمەت ەتتى. ءسويتىپ, كونە جازبا دەرەكتەردەگى «جابايى», «تاعى» دەگەن سوزدەردى مەيلىنشە جالاۋلاتىپ: «مىنە, كوردىڭدەر مە, سوناۋ ەستە جوق ەسكى زامان­داردان بەرى جابايى, تاعى ەدىڭدەر, سەندەردى ەل قاتارىنا قوسىپ, مادەنيەتتى ەتكەن ءبىز» دەگەندى ۇرپاق ساناسىنا تىقپالاۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالىنا اينالدىردى. بۇعان ايعاق رەتىندە, باسقانى ايتپاي-اق, كەشەگى كەڭەس وكىمەتى كەزىندەگى قازاق حالقىنىڭ تاريحىن وزىنەن شىققان ءبىر تاريحشىعا جازدىرماي, باسقا ۇلتتىڭ وكىلدەرىنە عانا جازدىرۋىن جانە ولاردى تەك بىرىڭعاي جازبا دەرەككوزدەرىنە عانا سۇيەنۋگە ماجبۇرلەۋىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. ويتكەنى, بۇل – ءبارىمىز بىردەي كۋا بولعان كەشەگى كۇننىڭ شىندىعى. وسىنداي سەبەپتەرمەن اۋىزشا تاريحتىڭ دەرەگى ەش كادەگە جاراماي, قاجەتسىز بولىپ قالدى. ونىڭ ءبارى بوس قيالي اڭگىمە, ميفتىك اڭىز, ەرتەگى, ءارى كەتكەندە «وزدەرىن وزدەرى دارىپتەۋى» دەپ باعالاندى. اۋىزشا تاريحتىڭ تابيعاتىن تۇسىنۋگە, ونىڭ دەرەك­تەرىن سارالاي تالداپ, زەردەلەۋ­گە كوشپەلى ءومىر سالتتىڭ بولمىسىنان مۇلدە بەيحابار ەۋروپالىق تانىم-تۇسىنىكتىڭ دارمەنى جەتپەدى, جەتكىزەيىك دەگەن نيەت تە بولمادى. سونىڭ سالدارىنان دالانىڭ اۋىز­شا تاريحىنىڭ (دات-تىڭ) دەرەك بەرۋ ءتاسىلى مەن وبرازعا ورالعان ويلاردىڭ استارى اشىلماي, شەشىلمەگەن جۇمباق كۇيىندە قالا بەردى. وسى ورايدا بۇلاي دەۋىمىزدىڭ ءمانىن اشا ءتۇسۋ ءارى ءار حالىقتىڭ تاريحىن ەۋروپالىق تانىم-تۇسىنىكپەن شەكتەلمەي, سول حالىقتاردىڭ ءوز­دەرى­نىڭ تانىم-تۇسىنىگىمەن ساراپ­تاۋ­­دىڭ قاجەتتىلىگىن كورسەتۋ ءۇشىن, كور­نەكى ايعاق رەتىندە, اۋىز­شا تاريح­تىڭ تۇرىك, ءۇيسىن, قىرعىز حا­لىق­­تارىنىڭ ءبارىنىڭ شىعۋ تەگىنە قاتىستى اۋىزشا تاريحتىڭ ورتاق ءبىر دەرەگىنە تالداۋ جاساپ كورەلىك. بۇل دەرەك بويىنشا: «ەرتە زاماندا جاۋلاسقان ەكى ەلدىڭ ءبىرى ەكىنشىسىنە توسىننان شابۋىل جاساپ, ادامدارىن تۇگەل قىرىپ, ۇيلەرىن ورتەپ, بار مالىن تىگەرگە تۇياق قالدىرماي ايداپ اكەتەدى. جۇرتتا تەك اياق-قولى شابىلعان ءبىر بالا عانا امان قالادى. وسى اياق-قولى كەسى­لىپ, قانعا بوگىپ جاتقان بالانى كەيىن قاسقىر اسىراپ, ەرجەتكىزەدى. بالا­نىڭ ولمەگەنىن ەستىگەن جاۋ جاقتىڭ حانى ونى ولتىرۋگە ارنايى ادام ءجى­بە­رەدى. الگى ادام كەلسە, شىنىندا بالا ءتىرى ەكەن, قاسىندا قاسقىر, ءتو­بە­سىندە ەت تىستەگەن قارعالار ۇشىپ ءجۇر دەيدى... قۇدايدىڭ قۇدىرەتىمەن امان قالعان وسى بالادان ءوسىپ-ونگەن ۇر­پاق­تان كەيىن تۇتاس ءبىر حالىق پايدا بولادى» («ءسۇي كىتابى» («ءسۇيشۋ»). 84-بۋمانىڭ 49-بايانى ءجا­نە «جىۋ كىتابى (جىۋشۋ») 50-بۋ­ما­نىڭ 42-بايا­نى). ءبىر-بىرىنە ۇقساس ءۇش اڭىزدىڭ ور­تاق مازمۇنى وسىنداي. اۋىزشا تاريحتىڭ وسى دەرەگىن ەۋروپالىق تانىم-تۇسىنىكپەن تالدا­ساڭىز, بۇل, شىنىندا دا, قيالي ەرتەگى, ميف سياقتى. وعان تاريحي دەرەك دەپ قاراۋعا دا, سەنۋگە دە بول­­ماي­دى. ويتكەنى, بىرىنشىدەن, اياق-قولى شابىلىپ, ايدالادا جال­عىز قالعان بالانىڭ باسقا ءبىر ادام­نىڭ, وندا دا مەديتسينادان حابارى بار ادامنىڭ كومەگىنسىز ءتىرى قالۋى مۇمكىن ەمەس, كوپكە بارماي قانسىراپ ولەدى. ەكىنشىدەن, قاسقىر­دىڭ تابيعاتى بەلگىلى, قان كورسە, قاسىنداعى سەرىگىنىڭ وزىنە اۋىز سالاتىن جىرتقىشتىڭ قانعا بوگىپ جاتقان بالانى اسىراۋ ورنىنا, ونى سول جەردە ءپارشا-ءپارشاسىن شىعارىپ جەپ قويارى داۋسىز. بۇل – شىنايى ومىردەن جۇرتتىڭ ءبارى بىلەتىن شىندىعى. بۇعان تالاس جوق. ەندى اۋىزشا تاريحتىڭ وسى دەرەگىن كوشكىنشىلەردىڭ وزدەرىنىڭ تانىم-تۇسىنىگى تۇرعىسىنان تالدا­ساق, مۇندا ەشقانداي اسىرەلەۋ دە, ميف تە جوق. بۇل بار بولعانى كادۋى­لگى ومىردە بولعان تاريحي وقي­عا­­نىڭ وبرازعا ورالىپ بەرىل­گەن ناقتى بالامالىق كورىنىسى عانا. كوشكىنشىلەر ۇعىمىندا: قىر­عىن تاپقان ەلدىڭ جۇرتىندا امان قالعان ءبىر با­لا – سول ەلدىڭ حال­قى­­نىڭ تۇگەل قى­رىلما­عانىن, جۇرتىن­دا ءوسىپ-ونەر تۇقىمنىڭ قال­عان­دىعىن بىلدىرەتىن سيمۆولدىق تۇلعا. باسقاشا ايتقاندا, بۇل – سول شابىل­عان ەلدەگى باس كوتەرەر ەرەسەك ازاماتتاردىڭ ءبارى تۇگەل قىرىلىپ, جۇرتتا قايرات قىلار قاۋقارى جوق, دارمەنسىز بالا-شاعا, كەمپىر-شال عانا قالدى دەگەن ءسوز. بالانىڭ اياق-قولىنىڭ كەسىلۋى سونىڭ ايعاعى. ويتكەنى, بالانىڭ اياق-قولىنىڭ كە­سىلۋى – شاپقىنشىلاردىڭ شا­بىل­­عان ەلدىڭ اسىراۋشى ازامات­تارىن تۇگەل ولتىرۋمەن بىرگە قورەك قى­لار ازىق-ت ۇلىگىن دە, اياق ارتار كولى­­گىن دە تۇك قالدىرماي سىپىرىپ اكەتكەنىن بىلدىرەدى. بۇعان كوشكىن­شىلەردىڭ جۇمسار بالاسىن, اسىراۋشى ازاماتىن – «قولىم», «قول-قاناتىم»; ال مىنەتىن كولىگىن – «اياعىم», «اياق-ىلاۋىم» دەيتىنى كۋا. مۇنى, باسقانى ايتپاعاندا, «اياق-قولى كەسىلدى», «قولدى-اياق­تاي» تىركەستەرىنىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن قازاقتار اراسىندا ءدال وسى ماعى­ناسىندا قولدانىلاتىنى دا دالەل­دەيدى. كەشەگى ەكىنشى دۇنيە­جۇزىلىك سوعىستان كەيىنگى قيىن كەزەڭدە قولعانات ەتىپ جۇمساپ وتىرعان بالاسى مەن اياق ىلاۋ جاساپ وتىرعان جالعىز اتىن بەلسەندىلەر (بريگاديرلەر) ءشوپ شابۋ ناۋقانىنا زورلىقپەن الىپ كەتكەندە, قىسقى وتىن-سۋىن دەر كەزىندە دايىنداپ الا الماي قالعان قارتتاردىڭ: «كور­مەيسىڭ بە, مىنالاردىڭ اياق-قول­دى بىردەي كەسىپ, كارىپ قىلىپ قوي­عانىن» دەپ ءبىر-بىرىنە مۇڭ شاعىپ, رەنىشىن ءبىلدىرىپ وتىرعانىن ءوزىمىز دە تالاي ەستىپ, كورىپ وستىك. وسى رەتتە مۇنداي ۇعىمنىڭ باسقا شىعىس حالىقتارى ءۇشىن دە جات ەمەستىگىن جانە ونىڭ تىم ەرتە زاماننان بار ۇعىم ەكەنىن دە ەسكە سالۋعا بولادى. مىسالى, ح.ە.دەيىنگى ءىى عاسىردا ءومىر سۇرگەن قىتايدىڭ ايگىلى جيھانكەزى جان ءچياننىڭ (جان كياننىڭ) ءوزى بولعان باتىستاعى ەلدەر جايىن­دا ايتا كەلىپ, پاتشاسىنا (يمپەراتورىنا) ۋسۋنداردىڭ كۇنميىنە «يمپەراتور قىزىن» ايەلدىككە بەرۋ ارقىلى ولاردى سيۋڭنۋلارعا قارسى سوعىستا وداق قىلۋعا بولاتىنىن ايتىپ: «ەگەر وسىلاي ىستەسەك, سيۋڭنۋلاردىڭ وڭ قولىن كەسەر ەدىك» دەيتىنى بار (بيچۋرين ن.يا. سوبرانيە سۆەدەني و ناروداح, وبيتاۆششيح ۆ سرەدنەي ازي ۆ درەۆنيە ۆرەمەنا. ت. ءىى. م.- ل. 1950. ستر. 155-156). وسى ءبىر دەرەكتىڭ ءوزى-اق اۋىزشا تاريح دەرەگىنىڭ ءبارى بىردەي قيالدىڭ جەمىسى ەمەستىگىن, تابيعاتپەن قويىنداسا ەگىز وسكەن كوشكىنشىلەردىڭ بولعان تاريحي وقيعانى كوركەمدىك كورپەسىنە وراپ, تۇسپالداپ جەتكىزۋدەگى ءتاسىلى, وبرازدى ويلاۋدىڭ كورىنىسى ەكەنىن انىق كورسەتسە كەرەك. اۋىزشا دەرەكتىڭ بۇدان كەيىنگى «اياق-قولى كەسىلگەن بالانى قاسقىرعا اسىراتۋى دا, ۇستىندە ەت تىستەگەن قار­عا­­لاردى ۇشىرتۋى» دا وسى ايتىل­عان­داردىڭ ايعاعى. مۇندا دا ميفتىك ەشتەمە جوق, ءبارى دالالىق تىرلىكتىڭ ءوز شىندىعى. مۇنى ءوز بولمىسىندا ءتۇسىنۋ ءۇشىن اسىرار ازاماتتارىنان, تۇتىنار مال-مۇلكىنەن, ءىشىپ-جەر ازىق-ت ۇلىگىنەن ءبىر ساتتە تۇگەل ايى­رىلىپ, جۇرداي بولىپ, ايدالادا قاڭعىپ قالعان دارمەنسىز جانداردىڭ العاشقى ۋاقىتتارداعى كۇنكورىسىنىڭ قالاي بولارىن كوز الدىڭىزعا ەلەستەتە الساڭىز جەتىپ جاتىر. سوندا تەرىپ جەر جەمىس-جيدەگى جوق, جالاڭاش جايداق دالادا ولارعا تەك قاسقىر ولتىرگەن جاس ولەكسەگە ورتاق بولۋدان باسقا امال جوعىنا كوز جەتكىزەسىز. بۇعان ايگىلى شىڭعىس حاننىڭ تىكەلەي اتاسى بودونچاردىڭ اعالارى قۋىپ جىبەرگەننەن كەيىن ايدالادا وسىلاي ولەكسە جەپ كۇن كورگەنى دە دالەل. بۇل رەتتە «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى»: «بودونچار قاسقىر جەگەن جەمتىكتى تەرىپ جەپ,.. ءبىر قىس وتكىزەدى» (موڭ­عول­دىڭ قۇپيا شەجىرەسى. ولگەي. 1979. 25-ب.) دەگەن دەرەك بەرەدى. ال مۇنداي جاعدايدا, مىنا ۇشى-قيىرى جوق, داليىپ جاتقان بايتاق دالانىڭ قاي جەرىندە, قاي قىرقاسىنىڭ استىندا جاس ولەكسەنىڭ بار ەكەنىنىڭ جەدەل حابار­شىسى – جەمتىككە ۇيمەلەپ, ۇشىپ-قونىپ جۇرگەن قارعالار ەكەنى تاعى بەلگىلى. مىنە, اۋىزشا تاريحتا بەرىلگەن: «بالانى قاسقىر اسىراۋىنىڭ, ۇستىندە ەت تىستەگەن قارعالاردىڭ ۇشىپ ءجۇرۋىنىڭ» كوشكىنشىلەردىڭ ءوز تانىمىمەن تالدا­عان­داعى دەرەكتىك اقپاراتى وسىنداي. ال بۇل – ءبىر وسى جاعدايدا عانا ەمەس, اۋىزشا تاريحتىڭ كەز كەلگەن دەرەكتەرىنىڭ دە وزىنە ءتان وسىنداي شەشۋى بار دەگەن ءسوز. تەك وكىنىشتىسى – عىلىم­دا ءوز ۇستەمدىگىن ورناتقان ەۋروپا­لىق تانىم-تۇسىنىك اۋىزشا تاريح دەرەگىن كوشكىنشىلەردىڭ ءوز تانىم-تۇسىنىگى بويىنشا تالداپ-تانۋىنا ءالى كۇنگە ىرىق بەرمەي, نە وزدەرى تانۋعا تالپىنباي, ولاردى شىندىعىنان جالعاندىعى باسىم كونە جازبالاردىڭ «جابايىلار» دەگەن دەرەگىنە تاۋەلدى ەتۋمەن كەلەدى. اۋىزشا تاريحتىڭ ءبىر قاينار كوزى – شەجىرەلىك دەرەكتەر ەكەنى بەلگىلى. ءويت­كەنى, دۇنيەجۇزى حالىقتارىنىڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا ءتول تاريحىنىڭ باستاۋىنىڭ تۇپنۇسقالىق نەگىزى وسى شەجىرەلىك دەرەكتەردە جاتىر. بىراق شەجىرەنىڭ تاريحي-الەۋ­مەت­تىك دەرەكشىلدىگىنە, اسىرەسە ءوز­دەرى­نەن جازبا دەرەك قالماعان كوش­كىن­شىلەر ءۇشىن ونىڭ تانىمدىق ءمان-ماعىناسىنىڭ امبەباپتىعىنا قاراماستان, قازىرگى تاريح عىلىمى وسى شەجىرەلىك دەرەكتەرگە ءالى كۇنگە ءارى كەتكەندە تەك جاناما, قوسىم­شا دەرەككوزى رەتىندە عانا قاراپ كەلەدى, «جانۇيالار (اۋلەت) تاريحىن قال­پىنا كەلتىرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن تەتىك» (ا.سەيدىمبەك) رەتىندە قارايدى. الايدا مۇنداي تۇسىنىك شەجىرەنىڭ شىن مانىندەگى مازمۇنى مەن قىز­مەتىن تولىق اشىپ بەرە المايدى. جالپى, بۇل رەتتە, ەۋروپالىق تانىم-تۇسىنىكتەگى شەجىرەشىلدىك پەن كوشپەلى ءومىر سالت تۋدىرعان شە­جى­­رە­شىلدىكتىڭ اراسىندا ايتار­لىق­تاي ايىرماشىلىق بارىن ەستەن شى­عار­ماعان ءجون. كوشكىنشىلەر ءۇشىن شە­جى­رە, ەڭ الدىمەن, ادامداردىڭ جادى ارقىلى ۇرپاقتان ۇرپاققا ءداستۇرلى تۇردە بەرىلىپ كەلگەن, سان الۋان ايتۋشىلار مەن تىڭداۋشىلاردىڭ تانىم, تالعام سۇزگىسىنەن وتكەن تاريح. بۇل تاريح­تىڭ نەگىزگى وزەگى – ءار كەزەڭدە باسى­نان وتكەرگەن تاريحي وقيعالارى جونىندەگى حالىقتىڭ ءوزىنىڭ ەستەلىگى. مۇندا اتاتەكتى تۇسىندىرە تاراتىپ, كىمنىڭ كىمنەن وربىگەنىن ايقىندايتىن ەسىمدەر تىزبەگىن ناقتىلاۋمەن بىرگە رۋ-تايپالاردىڭ پايدا بولۋ, قالىپتاسۋ تاريحىنان جۇيەلى كەڭ ماعلۇمات بەرىلەدى. وندا جانە قازاقتىڭ ەتنولوگ عالىمى ا.سەيدىمبەكتىڭ سوزىمەن ايتقاندا: «...حالىقتىڭ قاريا سوزدەرىنىڭ اياسىندا ۇرپاقتىڭ گەنەالوگيالىق ساباقتاستىعى عانا باياندالىپ قويمايدى, ەڭ باستىسى, ناقتىلى تاريحي وقيعالارمەن بىرگە تۇلعالار تۋرالى ەپيكالىق جىر-تولعاۋلار, تاريحي اڭىز-اڭگىمەلەر, عيبراتتى شەشەندىك سوزدەر مەن ماقال-ماتەلدەر, اسىرەسە, سيتۋاتسيالىق مىسالدار گەنەالوگيالىق اقپاراتتىڭ نەگىزگى مازمۇنىنا اينالىپ وتىرادى. ياعني قازاق شەجىرەسىن (شەجىرەشىلدىگىن) حالىق بولمىسىنىڭ بارلىق قىرىن سان الۋان ۇلگىدە پاش ەتەتىن تاريحي اقپارات قويماسى دەسە بولادى. ...وتكەن تاريحتىڭ كوپشىلىك ورتادا اۋىزشا باياندالۋى, ءسويتىپ ەتنوس تاريحىنىڭ ۇجىمدىق جادقا (پامياتىنە) اينالۋى, ەڭ الدىمەن شەجىرە دەرەكتەرىنىڭ وبەكتيۆتىلىگى مەن شىنشىلدىعىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر­عان» (سەيدىمبەك ا.س. «قازاق­تىڭ اۋىزشا تاريحى. استانا. «فوليانت». 2008. 13-ب.).شەجىرەنىڭ وسىن­داي قاسيەتىنە ءمان بەر­­مەي, ونىڭ ايت­پ­اعىن جان-جاقتى تالداپ, تانىپ تۇشىنباي, تاريح تۇڭعيىعىنىڭ تەرە­ڭىندەگى شىندىقتىڭ بۇگىنگە جەتكەن جاڭ­عى­رى­عىنىڭ بالاماسىن اجىراتا تانۋ دا, ودان ناقتى ءبىر تۇجىرىم جاساۋ دا مۇمكىن ەمەس. وسى ورايدا رەتىنە قاراي ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر ماسەلە بار. ول – رەسمي تاريحتا ءاۋ باستا «كوشكىن­شى­لەر» دەگەن اتاۋ كوشپەلى ءومىر سال­تىن تۇتىناتىنداردىڭ بارىنە ور­تاق بولعانىمەن, كەيىنگى عاسىر­لار­دا بۇل اتاۋدىڭ نەگىزىنەن ورتا­لىق ازيانىڭ تۇرعىندارىنا, ودان دا گورى ناقتىلاساق, بىرىڭعاي تۇرىك­تەكتەس حالىقتارعا قاتىستى قول­دا­­نى­لاتىندىعى. مۇنىڭ بۇلاي بولۋى­نىڭ باستى سەبەبى, ءبىزدىڭ پايىم­داۋىمىزشا, ءحى عاسىر­دا مۇسىل­مان ەل­دەرىنە قارسى ۇيىمداس­تى­رىل­­عان اتىشۋلى «كرەست جورى­عى­نان» باس­تالىپ, ۇزاققا سوزىل­عان ور­­تا­­عا­سىر­لىق تەكەتىرەستىڭ ەۋرو­پا­­لىق­­تار سا­ناسىندا تۇرىك حالىق­تارى­­نا دەگەن دۇشپاندىق كوز­قاراس­­تى قا­لىپ­تاستىرۋىندا جات­قان سەكىل­دى. ءويت­كەنى, مۇسىلمان­دار­عا قارسى جورىق­قا شىققان كرەست­شى­لەر­دىڭ بەتىن قاي­­تارىپ, ولاردى ءۇل­كەن جەڭى­لىس­كە ۇشى­­رات­قاندار نەگى­زى­نەن تۇرىك­تە­ك­تەس حا­لىق­تاردىڭ جاۋى­ن­گەرلەرى بولاتىن. شىندىعىنا كەلگەندە, «تۇرىك» اتاۋى تەك ءحىح عاسىردىڭ اياعىندا دات عىلى­مى ۆ.تومسەن ورحون-ەنيسەي ەسكەرت­كىشتەرىندەگى بەيمالىم قۇپيا جازۋدى وقۋدىڭ كىلتىن تاۋىپ, ونى 1893 جىلدىڭ 15 جەلتوقسانىندا دانيانىڭ عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيديۋمىنىڭ الدىندا جالپى جۇرتقا جاريا ەتكەنىنەن كەيىن عانا بارىپ, بىرتىندەپ اتالا باستادى. وندا دا تۇرىك حالقى تەك ح. ە. كەيىنگى VI عاسىردا شاڭىراق كوتەرگەن, رەسمي تاريحتا «تۇرىك قاعاناتى» دەپ اتالاتىن مەملەكەتتىڭ تۇرعىندارى رەتىندە عانا تانىلدى. وكىنىشتىسى – «تۇرىك» اتالعان وسى مەملەكەتتىڭ تۇرعىندارىنىڭ دا, سونداي-اق ولاردىڭ ەجەلگى اتا-بابالارىنىڭ دا جانە ولار پايدالانعان جازۋدىڭ دا وسى التىنشى عاسىردان دا بۇرىن بولعانى, سوعان قاراماستان, بۇلاردىڭ ءبىر دە بىرەۋىنىڭ, اتاپ ايتقاندا, نە حالقىنىڭ, نە ولاردىڭ اتا-بابالارىنىڭ, نە جازۋىنىڭ وسىعان دەيىن نەلىكتەن تۇرىك اتالماي كەلگەنى ەشكىمدى ويلاندىرمادى. سونىڭ سالدارىنان «تۇرىك حالقى VI عاسىردا التايدا پايدا بولعان جاس حالىق» دەگەن تۇجىرىم تاريح عىلىمىنا ەنىپ, اقيقاتى انىقتالعان عىلىمي تۇجىرىمداما رەتىندە بەرىك ورنىقتى. وسىدان كەيىن جالپى جۇرتشىلىقتا VI عاسىردان بۇرىن تۇرىك حالىقتارى بولماعان دەگەن ۇعىم قالىپتاستى. سول سەبەپتى كەيىنگى زامان ىزدەنۋشىلەرى تۇرىك حالىقتارىنىڭ كونە تاريحىن تەك تۇرىك قاعاناتىنىڭ تاريحىنان باستاۋعا ءماجبۇر بولدى. ال بۇل تۇرىك حالىقتارىنىڭ باستاۋ تاريحى, ياعني VI عاسىرعا دەيىنگى تاريحى زەرتتەۋسىز قالدى دەگەن ءسوز ەدى. وسىعان بايلانىستى تۇرىكتەكتەس حالىقتاردىڭ تاريحىنا قاتىستى كۋالىك بەرەر ەستە جوق ەسكى زامانداردان جەتكەن زاتتىق ايعاقتار مەن جازبا مۇرالار جان-جاقتى زەرتتەلىپ, اقيقاتى انىقتالماي-اق, جەر بەتىنەن ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ كەتكەن تەگى بەلگىسىز حالىقتاردىكى دەپ تانىلىپ, ءبارىن سولارعا تەلۋ داستۇرگە اينالدى. وسىدان كەلىپ, ادامزاتتىڭ ورتاق باس­تاۋ تاريحى سول ادامزاتتىڭ ءبىر بولىگى تۇرىكتەكتەس حالىقتاردىڭ تاريحىنسىز جازىلدى. (سولاي ەكەنىنە كوز جەتكىزۋ ءۇشىن «الەم تاريحىنىڭ» العاشقى تومدارىن وقىپ كورسەڭىز جەتىپ جاتىر). وسى ايتىلعانداردان وي قورىتساق, ورتاق تاريحىمىزداعى وسىنداي ولقى­لىقتاردىڭ ورىن الۋىنىڭ باستى سەبەبى, جو­عارىدا ايتقانىمىزداي, تاريح جازۋشىلاردىڭ ءاۋ باس­تا ءوزىمشىل مەنمەندىكتىڭ (ەگوتسەن­تريزمنىڭ) قوسىن جەگىپ, اتا­ تاريح­تىڭ وتكەننىڭ ءومىر ءتاجى­ري­بە­سىن العا تارتا وتىرىپ, ادامزات بالاسىنىڭ ۇرپا­عىن ادامدىق قالىپتان شىعار­ماي, بىرلىككە, كىسىلىككە, پارا­ساتتىلىققا, باۋىر­مالدىققا, مەيىرىم­دىلىككە, جاراسىمدى ۇيلە­سىمدىلىككە جانە تاعى باسقا وسىلار ءتارىزدى ىزگى قاسيەتتەرگە باۋلىپ جەتىلدىرەر تالىمگەرلىك قىزمەتىن ەسكەرمەي, ونى ءار زاماندا ۇستەمدىك ەتۋگە ۇمتىل­عان بيلەۋشى توپتاردىڭ قاجەت­تىلىگىن وتەۋدىڭ قۇرالىنا اينالدىرۋىنان دەپ بىلگەن ءجون سياقتى. سونىڭ سالدارىنان تاريح – اتا-بابالارىمىزدىڭ سان مىڭجىلدىق تىرلىگىنىڭ تاجىريبەسىنەن جيناقتالعان, تاعىلىمى مول ءومىر مەكتەبى بولۋدان قالدى. تىرشىلىك كەرۋە­نىندە تولقىن-تولقىن بولىپ, ءبىرىن-ءبىرى اۋىستىرىپ جاتقان ۇرپاقتار سول ءومىر مەكتەبىنىڭ تاربيەسىن الا الماي, ۇدەرە سوققان كەزەڭدىك ساياسات جەلىنىڭ جەتەگىندە كەتتى. ناتيجەسى – ءبۇ­گىن­گى بارىمىزگە ورتاق باس­تان وتكەرىپ جاتقان تىرلىك: سوعىس­تار, داعدارىستار, جارىلىس­تار, جازىقسىز قۇرباندار, بوس­قىندار... مۇنىڭ ءبارى ادام­زات بالاسىنىڭ ادامدىق قالىبىنا اقاۋ تۇسكەندىگىنەن, شىققان ءتۇپ-تەگىمىز­دىڭ بىرلىگىن ۇمىتىپ, ءبىر-ءبىرىمىزدى باۋىر تۇتىپ, جاناشىرلىق تانىتا الماعانىمىزدان بولىپ جات­قان تىرلىك. قۇداي ءبىزدى اۋەل­دە جەر بەتىندەگى بۇكىل جان يە­لەرىنىڭ بارىنەن ەرەكشەلەپ, ادام ەتىپ جاراتتى. سوندىقتان, جاراتۋشىنىڭ وسى بەرگەن ارتىقشىلىعىن باعالاپ, الدىمەن, ءوزىڭنىڭ ادام ەكەنىڭنىڭ ءمان-ماعى­ناسىن جەتە تانىپ, سول ارقىلى باسقالارعا, ياعني حايۋانعا دا, ماق ۇلىققا دا ۇقساماي, ادام بولىپ ءومىر ءسۇرۋ – ءبىز­دىڭ قاي-قايسىمىز ءۇشىن دە جارات­قان جالعىزدىڭ دا, ايالا­عان تابيعاتتىڭ دا, وسىرگەن قوعام­نىڭ دا الدىنداعى باستى پارىز بولماق. وسى كيەلى پارىزدى ويداعىداي وتەۋدە بارشامىزدى اتا-بابالارىمىزدىڭ ءومىر تاجىريبەسىن جيناقتاپ, تاعىلىمدى تاربيە مەكتەبىنەن وتكىزەتىن قۇدىرەت – بولمىستى بوياماسىز كورسەتەتىن اقيقات قولىمەن, پەرىشتەلىك تازالىقپەن جازىلعان ورتاق تاريحىمىز ەكەنىن ەستەن شىعارمايىق. تا­ريح­تى قايتا جاساۋعا بولمايدى. بىراق بار تاريحقا بايىپپەن قاراپ, كەزىندە ءتۇرلى-ءتۇرلى سەبە­پتەرمەن ورىن العان كەم­شىلىكتەردى عىلىمي زەر­دە ەلەگىنەن وتكىزىپ, ەك­شەپ وتىرۋ – ءار ۇر­پاقتىڭ الدىن­دا تۇرعان كەلەلى ءمىن­دەت­تەردىڭ ءبىرى بولسا كەرەك . قويشىعارا سالعارا ۇلى