عىلىمنىڭ التىن قازىعى

ساكەڭ تۋرالى ايتۋ قيىن. اسىرەسە, ول كىسىنىڭ ازاماتتىق بولمىسىن بىرەر سوزبەن جەتكىزەمىن دەۋ تىم ءۇستىرت وي. دەگەنمەن ءبىز – ساكەڭنىڭ سوڭىنان ەرگەن ارىپتەس ىنىلەرى – ۇندەمەي قالا المايمىز. حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ساتباەۆ شاڭىراعىن كو­تەرگەن قازاقستان عىلىمى جان-جاق­تى قانات جايعاندا, وسى قيىندىققا تولى جىلداردا عىلىم الەمىندەگى بىرەگەي, ەڭ ءبىر بەلسەندى تۇلعا ءبىزدىڭ ساكەڭ – اكادەميك سالىق زيمانوۆ ەدى. قازاق رۋحانياتىن قالپىنا كەلتىرۋگە, جاڭا زامان تالابىنا ساي قوعامدىق عىلىم­دار دارەجەسىن, ونىڭ ىشىندە سان سالالى زاڭ عىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاپ, وركەندەتۋگە ساكەڭنىڭ قوسقان ۇلەسى ءبىر توبە. ساكەڭ فەنومەنىنىڭ نەگىزى, باستاۋى نەدە, قابىلەتتى جاس عالىم جۇرە ءبىلىمدار بولدى ما, الدە تۋما دارىن با ەدى دەگەندە تايسويعان قۇمىندا دۇنيە ەسىگىن اشىپ, ەلىمىز ءۇشىن وتە ءبىر قيىن كە­زەڭدە ورتا ءبىلىمدى الار-الماستان سو­عىس­قا اتتانعان جەتكىنشەك كوز الدىڭا كەلەدى. مايداندا ەرلىك كورسەتىپ, 22-23 جاسىندا مايور, ارتيللەريا پولكى­نىڭ كومانديرى شەنىنە دەيىن كوتەرىلىپ, جوعارى ءبىلىمدى سوعىستان قايتقاسىن ءتامامداپ, عىلىمداعى جولىن ساكەڭ 50-جىلداردىڭ باسىندا باستادى. جار­تى عاسىر ىشىندە اتى ءماشھۇر اكادەميك دارەجەسىنە كوتەرىلىپ, عىلىمدا ايتۋلى جاڭالىقتار اشىپ, بۇگىندە ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگىنىڭ عىلىمي نەگىزىن قالاۋ­شىلارىنىڭ بىرەگەيىنە, كوش باستاۋ­شىسىنا اينالدى. بۇل ءبىر ادام­نىڭ ماڭدايىنا داري بەرمەيتىن قۇ­بىلىس, تاعدىردىڭ سىيى. ساكەڭ بۇگىن­دە وسىعان يە. 1987 جىلدىڭ كوكتەمىندە عالىم­دار ءۇيىنىڭ ۇلكەن زالىندا گ.كولبين باستاپ بۇكىل ورتالىق كوميتەتتىڭ اپ­پاراتى قاتىسقان يدەولوگيا ماسەلەسى­نە ارنالعان كونفەرەنتسيا ءوتتى. وعان زيالى قاۋىمنىڭ ماڭدايالدى وكىل­دەرى قاتىستى. ماسەلە – قازاق حالقى­نا تاعىلعان ۇلتشىل دەگەن جالانى عىلىمي تۇرعىدان جالا دەپ تاۋىپ, دالەلدەۋ ەدى. ساكەڭ جينالىستا ۆكپ (ب) تاريحىندا عاسىر باسىندا, لەنين قاتىسقان پولياك سوتسيال-دەموكراتتارى مەن ەۆرەي «بۋند» پارتياسىنا تاعىل­عان ۇلتشىلدىق ايىپتارىن سىنعا الا تۇرا, بۇكىل حالىقتى ۇلتشىل دەپ قارا­لاۋ قازىرگى پارتيا باسشىلارى­نىڭ تەوريالىق دارمەنسىزدىگىن كورسە­تەتىنىن, بۇل حالىقتار بىرلىگىنە قاعىل­عان قاۋىپتى سىنا ەكەنىن ايتتى. كەلگەن باسشىلار ساكەڭ سوزىنەن يمەندى, بۇلتارتپايتىن دالەلدەر ۆكپ (ب) تاريحىنداعى بولعان وقيعالارمەن نەگىزدەلدى. دانا حالىقتىڭ باتىل دا پاراساتتى ۇلدارى بار ەكەنى تاعى ءبىر دالەلىن تاپتى. بۇل تاريح الدىندا حالىق تاعدىرىن شەشەتىن ەرەكشە تايتالاستىڭ ءبىر كورىنىسى ەدى. ساكەڭنىڭ شەشەندىگى, تەرەڭ بىلىمدىلىگى سونشالىق, ول سويلەگەن ورتادا ۇلكەن اسەر قالدىرادى. شەشەندىك ءداستۇر جالپى حالقىمىزعا ءتان قاسيەت, ايتسە دە ساكەڭ شەشەندىگى وزگەشە. ول اشىق ديداكتيكا, سوفيستيكاعا ۇرىن­بايدى. مۇندا عىلىمعا, دالەلگە, ەرۋ­دي­تسياعا نەگىزدەلگەن شەبەرلىك سان قى­رىنان كورىنىپ, كورىكتى وي تابيعي ءۇي­لەسىمىن تاۋىپ وتىرادى. شاماسى, كوپ جىلدار فيلوسوف, زاڭگەر عالىمدار­مەن بىتە قايناپ, ۇجىمعا باسشىلىق ەتۋى ول كىسىگە جان-جاقتى ءبىلىمدار­لىق­­تى دارىتىپ, شەشەندىك ارسەنا­لىن بايىتا تۇسكەن. سونىمەن قاتار, فيلوسوفيا, زاڭ, قۇقىق سالاسىندا قا­لىپ­تاسقان كونە گرەك, ريمدىك ءداستۇر, ال رەسەيدە اتاقتى پلەۆاكو, كوني ەسىمدەرى اسەر ەتپەدى دەۋ دە قيىن. كەيدە ساكەڭ وسىلاردىڭ بارىنەن حاباردار, ەڭبەك­تەرىمەن تانىس, شاماسى, كەزىندە ۇقساپ باعۋعا دا ۇمتىلىس جاساعان-اۋ دەگەن وي كەلەدى. وسى ءۇش قاينار اسەرى ەشكىمگە ۇقسامايتىن قازاق توپىراعىن­داعى زي­مانوۆتىڭ شەشەندىك شەبەرلىگىن قالىپ­تاستىرعانداي. ساكەڭ عالىم رەتىندە, ءومىرىنىڭ قاي كەزەڭىندە بولماسىن, ءتىپتى قازىر ابىز اتانىپ, باسىن اق قىراۋ شالعان شا­عىندا دا ونىڭ بۇكىل بولمىسى تولاسسىز يدەياعا تولى. رەسپۋبليكامىزدىڭ تاۋەل­سىزدىك جولىنداعى ءومىرى نەعۇرلىم شىتىرمان, كۇردەلى شەشىمدەر تالاپ ەتۋىنە وراي عالىم دا مازاسىز ىزدەنىس باعىتىندا. بۇل – قاتارداعى قابىلەت يەسىنە ەمەس, تۋما دارىنعا ءتان قاسيەت. ءبىز عىلىمداعى ارىپتەستەرى وعان سان جىل­دان بەرى كۋاگەرمىز. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, زيمانوۆ شىعارماشىلىعى بۇگىندە الاش زيالىلارىنىڭ رۋحاني جالعاسى ىسپەتتى. قيىلعان قيال-ارمان, ۇزىلگەن ءۇمىت-ماقسات تالىقسىپ بارىپ, زيمانوۆ مەكتەبى ارقىلى عىلىمنىڭ, ءبىلىمنىڭ ءبىر باسىم باعىتىنا اينالىپ, ءورىس الۋدا. زيمانوۆ اتىنا ءوز باسىم 60-جىل­دار­دىڭ باسىنان, اكادەميانىڭ ەكونو­ميكا ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتى كەزىنەن قا­نىق­­پىن. سول جىلدار اكادەميا ينس­تي­تۋت­تارىنا ماسكەۋ, لەنينگراد, قازاق ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن جاستار كەلىپ ورنالاسىپ جاتتى. عىلىمنىڭ ورەسى, بەدەلى بيىك كەز (اكادەميا پرەزيدەنتى قا­نىش ساتباەۆ). وسىلاردىڭ ىشىندە ءبىر توپ تالانتتى جاس فيلوسوف, زاڭگەرلەر ساكەڭ باسشىلىق ەتكەن فيلوسوفيا جانە قۇقىق ينستيتۋتىنا توپتاستى. بۇلار جابايحان ءابدىلدين, عايرات ساپارعاليەۆ, ناۋمەنكو, گەراسيم يۋگاي, ماميا باكانيدزە, كەشە عانا دۇنيەدەن وزعان اعىن قاسىمجانوۆ بار. ساكەڭ وسى تالانتتاردى باۋلىدى. ولار شىن مانىندە جوعارى, جۇيەلى دايىندىعى بار وسى سالاداعى قازاق عالىمدارىنىڭ ءبىرىنشى بۋىنى ەدى. توتاليتارلىق زاماندا ساكەڭ جاستاردىڭ ەركىن, باتىل پىكىرلەرىن, وي-ءورىسىن قولداي, قورعاي ءبىلدى. مىنە, وسى جاستاردىڭ ەسىمدەرى وداق كولەمىنە, شەت ەلدەرگە كەڭىنەن تانىلدى. قازاقستان فيلوسوفتارى مەن زاڭگەرلەرىنىڭ ءبىرىنشى بۋىنىن ساكەڭ وسىلاي قالىپتاستىردى, رەسپۋبليكادا دەڭگەيى جوعارى, فيلوسوفيا, قۇقىق عىلىمدارى ومىرگە كەلدى. قازاقستان فيلوسوفتارى مەن زاڭگەرلەرى ءوز الدىنا باعىت اشىپ, عىلىمدا بەلگىلى ءبىر سالالاردا كوش باستادى. بۇرىن-سوڭدى ءبىز­دىڭ قوعامدىق عىلىمداردا بىردەن ءۇزى­لىپ, ۇزدىك توپ جارعان مۇنداي قۇبىلىس بولا قويعان جوق ەدى. وسىنىڭ باسى-قاسىندا ساكەڭ بولدى, شىن مانىندە كوشباسى, عىلىمدا جاڭاشىل ليدەر رەتىندە تا­نىلدى. ءوزى دە ەرەكشە تۇلعا بولا تۇرا, تالانت تابيعاتىن سىيلاپ, قورعاشتاي بىلەتىن قايراتكەر ەكەنىن وسى جىلدار جەمىسى ايقىن تانىتتى دەسەك ارتىق بولماس. ساكەڭ ءوزى دە جاس ارىپتەس­تەرىمەن بىرگە دۇنيەجۇزىلىك عىلىم بۇ­لا­عىنان سۋسىن­دادى. ونىڭ ءىرى عالىم بولىپ قالىپ­تاسۋى دا وسى 60-شى جىلداردىڭ ەنشىسىندە. كۇمان جوق, ساكەڭ باسقارعان عىلى­مي ۇجىم, ۇزدىك جاستار توبى رەسپۋبليكادا قوعامدىق عىلىمداردىڭ دامۋىنا تىكەلەي اسەرىن تيگىزىپ وتىردى. ول كەزدە ەڭ جاس عىلىم دوكتورى جابايحان ءاب­دىلدين جينالىستاردا: «...ءبىز عىلىمنىڭ العى شەبىنە شىعۋىمىز كەرەك, شى­عامىز دا!» دەپ سۋىرىلاتىن, ۇرانداي­تىن. تاعى ءبىر ەسكەرەر ءجايت, ساكەڭنىڭ ارىپتەستەرى اراسىندا سول كەزدە قا­لىپ­تاسقان عىلىم­داعى بەدەلى, پىكىرى ءار­دايىم جوعارى بولدى. ءبىز وسى جاعدايدى قاتار ءجۇر­گەنىمىزدە ءاردايىم بايقاي­تىن­بىز. ءيا, ۇستاز پىكىرىمەن ولار ءار­دايىم ساناسىپ, وزدەرى قازىر اكادەميك, دوكتور دارەجە­سىندە بولسا دا, سوزىنە توقتاپ وتىرادى. شاماسى, پىكىر تۇبىندە جاتقان شىن­شىل­دىق, عىلىمي پاراسات پەن حالقى­مىزدىڭ ۇلكەندى سىيلاعان ۇلى ءداستۇرى ۇيلەسىم تاپقانداي. ساكەڭ كەزىندە قانىش اعانىڭ جەكە قامقورلىعىنا, ءىلتيپاتىنا يە بولعان ادام. قانەكەڭنەن العان ءومىر ساباق­تارىن, جالپى ول كىسىنىڭ بيىك پارا­ساتىن, اۋراسىن ساكەڭ كوبىنە ىشىنە باۋراپ بۇكسە دە, ول كىسىنىڭ ۇلى مەكتەبىنىڭ كەيبىر ءداستۇرى تۋرالى بىزگە دە ىڭعايى تۇسكەندە ايتىپ وتىراتىن. بۇل ءسوز ساراڭدىعى ۇلى ادامنىڭ بەينەسىنە ۇقىپتىلىقپەن قاراپ, ءسوز شالشىعىنا سالىپ لايلامايىن دەگەن ويى بولۋى مۇمكىن. ءارى قانەكەڭە جاناستى ءجۇرمىن دەپ ايتۋدى ىڭعايسىز كورۋى, ءوزىن كول­دەنەڭ تارتقىسى كەلمەۋى تۇسىنىكتى سەكىلدى. بۇل ساكەڭ تابيعاتىنا لايىقتى-اق. 1967 جىلى زيمانوۆ اكادەميانىڭ جالپى جينالىسىندا اكادەميككە ساي­لانعانىنا ءبىز كۋا بولدىق. ول كەزدە جاڭالىققا ەلەگىزىگەن, اسىرەسە جاقسى­لىق حابارعا ءتانتى, جاس كەزىمىز بولاتىن. اكا­دەميك اعامىزدىڭ دا 45-تەردەگى دەر شاعى ەدى. ءبىز – جاستار, ول كىسى بىردەن كوتەرىلگەن بيىكتى ريزالىق سەزىممەن قابىلداعانبىز. سوڭىنان ءوز باسىم 80- جىلدار اياعىندا اكادەميك بوپ سايلان­عانىمدا ساكەڭ قولدايتىنىن اشىق ايتتى, ساراپتاۋ كوميسسياسىن باسقاردى. بۇل ءجايتتى ءومىر ساباقتاستىعى, اعا­لىق قامقورلىق ءداستۇرى دەپ ۇعىندىم. 70- جىلدارى ساكەڭ اكادەميانىڭ باس عىلىمي حاتشىسى قىزمەتىن اتقاردى. مۇندا دا ۇيىمداستىرۋ قابىلەتىمەن وزىندىك ءىز قالدىردى. ءوزىم كۋا بولعان سوڭعى 50 جىلعا تارتا ۋاقىتتا ساكەڭ زەرتتەگەن, قالام تارتقان زاڭ عىلىمىنىڭ ماسەلەلەرى ۇلان­-عايىر: جالپى مەملەكەت, قۇقىق تەو­رياسى, قازاق توپىراعىنداعى زاڭ سالالارىنىڭ ورنىعىپ, دامۋ جولدارى, قازاق مەملەكەتىنىڭ عاسىرلار تاريحىن­داعى قۇقىقتىق دامۋ نەگىزدەرى مەن وزىندىك دارالانعان دەربەستىگى. بۇگىنگى جاس مەملەكەتىمىزدىڭ قۇقىقتىق ەگەمەندىگىن قالىپتاستىرۋ جولدارى, ەلدىگى­مىزدىڭ تاعدىرىن شەشۋگە قاتىستى كۇر­دەلى, جاڭالىققا تولى يدەيالار, ۇسىنىس­تار تولاسسىز تۋىنداۋدا. وسىعان وراي نەبىر بەدەلدى حالىق­ارا­لىق جيىنداردا ساكەڭ جاڭاشىل, وزىق ويلارىن بايانداپ, كەزەك كۇتتىر­مەيتىن عىلىمي شەشىمدەرگە قولداۋ تالاپ ەتۋى ءاردايىم كەلەشەككە باعىتتال­عان ىزدەنىسىنىڭ ايعاعى. ساكەڭدى بۇگىنگى تاڭداعى قوعامدىق عىلىمدار تاعدىرى تولعاندىرىپ, جالپى قازاقستان عىلى­مى­نىڭ كەلەشەگى ءاردايىم مازالايدى. سوڭعى جىلدارى اكادەميك زيمانوۆ­تىڭ عىلىمداعى پارىزى كوشپەندى وركەنيەتتىڭ قازاق حالقىنا عانا ءتان بىردەن-ءبىر رۋحاني قۇندىلىعى – قارا قىلدى قاق جارعان بيلەر بيلىگىنىڭ تاريحي تاجىريبەسىن زەردەلەپ, عىلىم الەمىنە زاماناۋي دارەجەسىندە ۇسىنۋ. بۇگىندەگى جاس مەملەكەتىمىزدىڭ ەگەمەندىگىن بەكىندىرىپ, قۇقىق جۇيەسىنە نەگىز بولارلىق حالىق مۇراسىن ۇتىمدى پايدالانۋ جولدارىن نەگىزدەپ, ماسەلەنى حالىقارا­لىق كونگرەسس دارەجەسىنە كو­تەرۋى جانە وسىعان بايلانىستى ون توم­دىق مونوگرافيالار سەرياسىن ورىس, اعىل­شىن, تۇرىك, قازاق تىلدەرىندە جا­رىق­قا شىعارۋى اكادەميك زيمانوۆتىڭ دۇنيە ءجۇزى عالىم­دارىنىڭ نازارىن اۋ­دارىپ, قىزىعۋشى­لىعىن تانىتقان عى­لىم­داعى ايشىقتى ۇلەسى جانە سونى جانالىعى. ساكەڭ شىندىقتىڭ, تۋراشىلدىق­تىڭ ادامى. ۇسىنىستارى, تۇجىرىم­دارى, زەرت­تەۋلەرى عىلىم زاڭدىلىق­تارى­نا, ءومىر قاجەتتىلىگىنە, وركەنيەت تالابىنا باعى­نا­دى. سوندىقتان دا ەل­دىگىمىزدىڭ دامۋىنا اۋاداي قاجەت دالەل. ارينە, كەشەگى توتالي­تارلىق ۇستەم ءجۇ­يە­دەگى زامان اعىمى, مونيزم باسىمدى­عى ساكەڭ شىعارماشى­لى­عىنا اسەر ەتپەي قويمادى دەسەك, اعاتتىق بولار ەدى. جارتى عاسىر­دان اسا تالماي ىزدەنىس جولىندا ايتۋلى جەڭىستەر مەن شەگىنىس ىزدەرى دە بولۋى عاجاپ ەمەس. ءتىپتى سول جاعدايدىڭ وزىندە «لەنين جانە قازاق مەملەكەتتىگى» دەگەن مونوگرافيادا قا­زاق قوعامىنىڭ دەموكراتيا جولىنا ج­ا­ڭا داۋىردەگى ۇمتى­لىسىن, تار جول, تاي­عاق كەشۋدەگى مەملەكەتتىككە تال­پىنعان ءتاجى­ريبەسىن ساكەڭ عىلىم تۇرعىسىنان ساراپتاپ باقتى. جالپى, اكادەميك زيمانوۆ ەڭ­بەكتەرى تمد ەلدەرى زاڭ عى­لىمىنىڭ اجى­را­ماس بولىگى, ايشىقتى جەتىستىكتەرى سانا­تىندا دەسەك, اسىرىپ ايتپاعان بولار­مىز. بۇل كەلەشەك عى­لىم تاريحىن زەرتتەۋشى­لەردىڭ ۇلەسىندەگى اڭگىمە. ساكەڭ مەكتەبى, كاسىبي دەڭگەيى تىكەلەي ءدارىس العان ورتاسىنان دەۋ قيىن. وتكەن عاسىردىڭ 40-50-جىلدارى جوعارى ءبىلىمنىڭ جاڭا قانات جايىپ, بۋىنى قاتايماعان شاعىندا ءبىرلى-جارىم پروفەسسورلار رەسەيدەن ارنايى نەمەسە ايدالىپ كەلگەندەردەن قۇرالا­تىن-دى. بۇل جاعداي اسىرەسە فيلوسوفيا, زاڭگەر­لىك, ەكونوميكا بىلىمدەرىنە ءتان ەدى. وسى كۇنگى ءبىلىم, عىلىمدى باستاپ ءجۇر­گەن كەيبىر ازاماتتار: «...ءبىزدىڭ ۇستاز­دارى­مىز وسىلار بولىپ ەدى», دەپ كوتەرىڭكى سويلەۋى كوبىنە شىندىقتان اسىرەلەۋگە جاقىن. شىنتۋايتىندا, شەشۋشى ءرول اتقارعان وسى قايرات­كەرلەر­دىڭ تابيعي قابىلەتى, ىزدەنۋ تالپىنىسى مەن العىر­لىعىندا ما دەپ ويلايمىن. ال ساكەڭ دا­رىنى كوبىنەسە وداق كولەمىندەگى ءجۇر­­گەن, ارالاسقان ورتاسى­مەن بiتe قاي­ناپ, رەسپۋبليكادا عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ شۇ­عىل دامۋىندا شىڭ­دالدى دەۋگە بولادى. اعامىزدىڭ جا­راتۋ­شى تۋا دا­رىت­قان العىرلىق قاسيەتى, تابيعي پارا­ساتى ءوزى تىكەلەي بەلسەندى ارالاسقان ءبىلىم, عى­لىم, ءومىر ءتاجىري­بەسىنەن سۋسىن­دا­دى دەر ەدىم. وسى فەنومەن ساكەڭ ەڭبەك­تەرىنىڭ ءاردايىم العا, كەلەشەككە, دامۋعا باعىت­تالۋىنىڭ سى­رىن اشاتىن سەكىلدى. اكادەميك زيمانوۆ شىعارما­شى­لىعىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى, ءومىر­شەڭ­دىگى دە وسى دەپ تۇجىرىمداۋعا ابدەن نەگىز بار. ساكەڭنىڭ سوعىستاعى ەرلىكتەرى ءومiرى­نىڭ ءوز الدىنا بip ەرەكشە بeتتepi. كەزىندە توڭىرەگىندە توپتاسقان جاس عالىم­دار: «ول كiciگe جوعارى قولباسشىلار بەرگەن مىنەزدەمەدە: «جاستىعىنا قارا­ماي ايرىقشا باتىل, ۇستامدى, كەسكىلەسكەن شايقاس ءۇس­تىندە جاۋاپكەرشىلىكتى وزىنە ارتىپ, شۇ­عىل شەشىم قابىلداپ, قاۋىپكە توتەپ بەرەدى», دەلىنگەن ەكەن دەپ ايتاتىن. ساكەڭنىڭ ءوزى دە اڭگىمە ارا­سىندا سوعىستا باسىنان كەشكەن كەيبىر جايتتەردى ايتاتىنى بار. 1943 جىلى كاۆكازداعى ءۇش مىڭ مەترلىك ادجيمۋشكاي اسۋىندا تاۋ اتقىشتارى ديۆيزيا­سى جاۋ قورشاۋىندا قالعان ەكەن. ماڭىز­دى تاۋ شاتقالىن ءبىزدىڭ جاۋىن­گەر­لەر بەرمەۋ ءۇشىن قارسىلاسىپ-اق باعىپتى. كومەك كەلگەنشە ابدەن السىرەپ, كەيبىرى ءتىپتى ادام ەتىمەن قورەكتەنگەن دە كورى­نەدى. ساكەڭ ايتادى: «بip كۇنى السىرەپ, قوزعالۋعا شاما جوق, جاتىرمىز. جا­نىمداعى كومەكشىم: «جولداس كوماندير, ولەسىز عوي, باسقالار انە بىلاي شىعىپ جەپ كەلىپ جاتىر, مەن دە سولاي جاسادىم, بارىڭىز», دەدى. سوندا: «ولسەم دە ادام بولىپ ولەيىن», دەپ شى­دادىم, بارمادىم», دەيدى. 80-شi جىل­دارى سول ايماققا جول ءتۇسىپ دەمالىستا بولعانىمدا, تاۋ اسۋىن­دا ارنايى سا­لىن­عان سوعىس مۋزەيىندە بولدىم. سول كەزدە وسى جايتتەر ەلەستەپ, 22 جاسار سالىق بەينەسى دە كوز الدىمدا تۇرىپ الدى. سوعىستا توپ جارعان ساكەڭ باتىر­لىعى تابيعي بولمىسىنا ءتان قاسيەت بولا تۇرا, ومىرگە كەلگەن ورتاسىنىڭ جاۋىنگەرلىك داستۇرىنەن دە قۋات ال­عانداي. ۇلى بابالارى يساتاي, ماحامبەت, سىرىم رۋحتارى ەس بىلگەننەن ساناعا ءسىڭىپ, اسىرەسە سوعىستا ونىڭ جىگەرىن قايراپ, شىڭداي ءتۇسۋى ايتپاسا دا بەلگىلى. ءبىر قيان-كەسكى شايقاستا ساكەڭ ارنايى تاپسىرما الىپ, ءوز باتارەياسىنا جاۋ ارتيللەرياسىنىڭ وعىن جاۋدىرتىپ, جالپى پولك شابۋى­لىنا جول اشقان ەكەن. وسىنى باسقارۋ ۇستىندە اسقان ەرلىك, ۇستامدىلىق, ءاس­كەري قابىلەتىنىڭ جارق ەتۋى كەزدەيسوق قۇبىلىس ەمەس-ءتى. جيىرمادان جاڭا اسقان قازاق جىگىتىنىڭ كەۋدەسىنە «I ءدا­رە­جەلى وتان سوعىسى» وردەنى تاعى­لىپ­­تى. بۇل جاس ازامات ءۇشىن جوعارى باعا. بۇل وقيعانى جەڭىستىڭ 55 جىلدىق مەرەكەسىندە ساكەڭ ءشاربان اپاي eكeyi بip جايلى وتىرىستا بىزگە ايتقان ەدى. جايشىلىقتا اعامىز وزىنە قاتىستى اڭگىمەنى اشىلىپ ايتا بەرمەيدى. جالپى ءتۇيىنىمىز, ساكەڭ ەرلىگى تابي­عاتىنا دارىعان قاسيەت دەۋىمىزگە تو­لىق نەگىز بار. ونىڭ دارىندى تۇلعا­سىنىڭ ومىردە تولىعىنان اشىل­ماي كەتكەن بip قىرى دەسەك تە بولادى. سوعىس بىتەردە 24 جاسار ساكەڭ پودپولكوۆنيككە ۇسىنىلىپ, فرۋنزە اتىن­داعى اسكەري اكادەمياعا جولداما بەرىلگەندە, ەلگە قايتۋعا بەل بايلاپ, ءوز ورنىنا ورىنباسارىن جىبەرىپتى. ول ازامات سوڭىنان گەنەرال-پولكوۆنيك, پري­بالتيكا اسكەري وكرۋگىنىڭ قولباس­شىسى دارەجەسىنە دەيىن كوتە­رىلىپ, اكادەميك زيمانوۆتى قوناققا كەلىڭىز دەپ تالاي شاقىرعاندا بارا المادىم دەيدى. ەگەر سول اسكەري جولمەن كەتسە, ساكەڭنىڭ جاڭاشىلدىققا, ءداۋىر تالا­بى­مەن سايكەستىككە ۇمتىل­عان بولمىسى ونى ءسوزسىز قولباسشى دارەجەسىنە كوتە­رەر ەدى دەگەن ويدامىز. زيمانوۆ سوعىستا جۇرگەندە كوپ جاعدايدا ءومىردىڭ تالاي قيىندىعى مەن عاجايىبىنا كوزىنىڭ العاش اشىل­عانىن دا جاسىرمايدى. 1944 جىلى مينسك قالاسىن ازات ەتكەننەن كەيىن وپەرا جانە بالەت تەاترىندا فرونت وفي­تسەرلەرى ءۇشىن بالەت سپەكتاكلى كور­سەتىلىپ, وعان جاس وفيتسەر زيمانوۆ تا شاقىرىلعان ەكەن. ءسويتىپ, ءسا­كەڭ تۇڭ­عىش رەت ەۋروپالىق تەاتر­دى, ونىڭ ىشىندە بالەتتى تاماشالايدى. ءبىرىنشى اكت ءبىتىپ, ەكىنشى اكت باستا­لادى, بىراق دا­لا جىگىتىنە كونتسەرتتەن كۇتكەن ءۇي­رەن­شىكتى كورىنىس – ءان ەستىلمەيدى. شىدامى تاۋسىلىپ, جانىن­داعى كومانديرىنەن: «ىلعي وسىلاي باسىنان اياعىنا دەيىن بيلەي بەرە مە؟» دەپتى. ماڭايىن­داعىلار ك ۇلىسىپ, سوڭىنان «زي­مانوۆ جولداس, بالەتتەن باسقا ەش­تەڭە جوق پا؟», دەپ ازىلدەيتىن بولدى دەيدى ول سول ءبىر كەزەڭدەردى ەسكە العان شاقتا. اكادەميك زيمانوۆ عىلىمي, قوعام­دىق ومىردە ەرەكشە تىنىمدى, ساپالى ءىس-ارەكەتتەرىمەن ساتباەۆتىڭ رۋحاني ءىزباسارلارى قاتارىندا شوقتىعى بيىك تۇلعا رەتىندە تانىلدى. ول جۇرگەن ور­تا­سىنا, سوڭىنان ەرگەن ۇلت ازامات­تارىنا, زيالى قاۋىم, شاكىرتتەرىنە ۇلگى بولا ءبىلدى. عىلىمدا, قىزمەتتە قولىنان ءىس كەلەتىندەردى عانا قولدادى. ءبىز – عىلىمداعى, قوعامدىق ءومىر­دەگى ارىپتەستەرى الدىمىزداعى اعا­مىز­دى زيالى قاۋىمنىڭ ايشىقتى بىرەگەيى دەيمىز, ۇلتتىق ينتەلليگەن­تسيا­نىڭ بەتكە ۇستار سيمۆولى رەتىندە قادىر تۇتامىز. ساكەڭ اكادەميك ءبا­يىشەۆتىڭ قازاسىندا: «...شىندىقتىڭ التىن قازىعى ەدى», دەگەن ەدى. بۇگىندە قازاق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ, زيالى قاۋىمنىڭ باعدار تۇتار التىن قازىعى ساكەڭ. بار بولىڭىز ورتامىزدا! امانجول قوشانوۆ, اكادەميك.