جەلتوقسان تۋرالى وي-تولعامدار

كوممۋنيستىك ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىڭ ىدى­راۋى­نا, تيىسىنشە, وداقتاس رەسپۋبليكا ءتاجىن كيگەنمەن, ءىس جۇزىندە ۋنيتارلىق ەلدىڭ ساياسي قۇر­ساۋىمەن شىرمالعان وتار ايماقتارىن دەربەستەنۋگە باستا­عان قازاق جاستارىنىڭ تاريحي قوزعا­لىسىنا بيىل شيرەك عاسىر. «جاڭا 37 جىل» كورىنىستەرى باسىل­عالى بەرى جۇرتشىلىق سوناۋ ءدۇبىرلى كۇندەردىڭ سەبەپ-سالدارى جا­يىن­دا جىل­ما-جىل ءسوز ەتىپ كەلەدى. جەلتوقسانعا 20 جىل تولار قارساڭدا ال­ما­تىداعى رەسپۋبليكا الاڭىنا – كوتەرىلىس الاڭىنا – كىرەبەرىستە ەڭسەلى ەسكەرتكىش بوي تۇزەدى. تاۋەل­سىزدىكتىڭ بيىلعى مەرەيلى 20 جىلدىعىمەن بىرگە, جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ 25 جىلدىعى دا اتالىپ وتەتىنىنە ءشۇبا كەلتىرۋگە بولمايدى. ايتسە دە... تاياۋدا الماتى قالالىق اكىمدىگى 17 جەلتوق­سانعا وراي ءداستۇرلى «دوڭگەلەك ۇستەل» وتكىزگەن-ءدى. نەگىزگى باياندامانى تاريح ينس­تيتۋتىنىڭ ديرەك­تورى جاسادى. ول ينستيتۋت ازىرلەگەن «قا­زاقستان تاريحىنىڭ» 5-تومى جاقىندا عانا جا­رىققا شىق­قانىن, تومنىڭ 1986 جىلعى جەلتوق­سان وقيعاسىن ارقاۋ ەتكەن جۇمىستاردى ساراپتاۋمەن باستال­عا­نىن ايان ەتتى. وقيعاعا باعا بەرۋدىڭ قيىن ەكەنىن, سول كۇندەرى ءوزىنىڭ جاقىندارىنىڭ دا جاپا شەككەنىن اڭگىمەلەدى. ودان كەيىن ءسوي­لەۋشىلەر, نەگىزىنەن جەلتوقسانشىلار, كوتەرىلىس­تىڭ ءار قىرىنا توقتال­دى. جەلتوقسانشىلاردىڭ قۇقىقتىق جاع­دايىن ناقتىلاۋعا قىزمەت ەتەتىن جاڭا زاڭ جوباسىن جاساۋ ماسەلەسى ناقتى قولعا الىنعانى ايتىلدى. ال­داعى شيرەك عاسىرلىق داتاعا دەيىن جەلتوق­سان­عا ساياسي باعا بەرىلەدى دەپ ۇمىتتەنەتىندەرىن جاريا ەتتى. دەگەنمەن, بايانداماعا بايلانىستى مەنىڭ كوڭىلىمە ورالعان كۇدىك سەيىلمەدى. سوندىقتان دا ءسوز الىپ, جەلتوقسانشىلار كۇتكەن ساياسي باعا­نىڭ وسى 25 جىلدىق كەزىندە دە بەرىلە قويۋى نە­عايبىل ەكەنىن ايتىپ, كۇمان كەلتىردىم. ويتكەنى, ەلىمىزدەگى تاريحي زەرتتەۋلەرمەن ءبىر­دەن-ءبىر تۇبەگەيلى شۇ­عىلدانا­تىن, تاۋەل­سىز قازاقستان تاريحىن شيرەك عاسىر­دان بەرى جا­زىپ كەلە جات­قان عى­لىمي مەكەمە, باياندا­ماشىنىڭ ايتۋى­نا قا­راعاندا, جەلتوق­سان­دى ءالى وقيعا دەپ سا­نايدى, وعان ءالى عىلىم تىلىمەن تياناقتى باعا بەرمەگەن. وسى ۋاقىتقا دەيىن قالىپتاسقان قو­عام­دىق پىكىر بويىنشا, جەل­توقسان كوتەرىلىسى وتار­لىق داۋىردەگى ۇلت-ازاتتىق قوز­عالىستىڭ سوڭ­عى, شەشۋشى سەرپىلىسى ىسپەتتى باعالا­ناتىنى بەلگىلى. ال ۇجىمدىق «قازاقستان تاريحى» كۇنى كەشە شىققان ارناۋلى تومىندا سول كەزەڭدى ارنايى قاراستىر­عان­مەن, ونى ءوز اتاۋىمەن اتاماعان. ەندەشە, بۇل كەزىندە بيلەۋشىلەر بۇزاقىلىق كەلەڭسىز وقيعا رەتىندە بەتكە باسقان سوناۋ ەرەۋىلدەن بەرى 24 جىل وتسە دە, وعان ساياسي باعا بەرۋگە نەگىز بولاتىن عىلىمي تۇعىرناما جاسالماعانىن كورسەتەدى ەمەس پە؟ دەمەك, 2010 جىلعى ىرگەلى رەسمي عىلىمي ەڭبەكتە ءدال انىقتاما بەرىلمەگەن, ءمان-ماعىناسى ايقىن تۇ­جىرىم­دالما­عان جەلتوقسان كوتەرىلىسى ساياسي باعا­سىن 2011 جىلى الا قويۋى ەكىتالاي-اۋ دەگەن كۇدىك ءوز-وزىنەن تۋىندايدى... كەزىندە تاريحشى بەكماحانوۆ ءبىر ءوزى-اق كەنە­سارىنىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس كوسەمى ەكەنىن دالەل­دەيتىن ىرگەلى مونوگرافيا جازعان, راس, ونى مەتروپوليا كەرى باعالادى, سەبەبى, ءبىز وتار ەل احۋالىندا ەدىك. ەندى شە؟ قازىر ءبىز تاۋەلسىز مەملەكەتپىز. الايدا ەلىمىزدىڭ رەسمي ۇجىمدىق عىلىمي-تاريحي مەكەمەسى­نىڭ جەكەلەگەن زەرتتەۋشىلەر الدە­قاشان دالەلدەگەن شىندىقتى راستاي الماي وتىر­عانى قالاي؟ عاسىر­لارعا سوزىلعان ۇلت-ازات­تىق قوزعالىس­تىڭ جەڭىستى شىڭى بولىپ تابىلاتىن جەل­توقسان تۋرالى ءادىل دە دۇرىس تۇ­جىرىمداما جاساۋدا نەلىكتەن دارمەنسىزدىك تانىتۋدا؟ مەنىڭ­شە, شيرەك عاسىر­لىق قارالى-سال­تاناتتى كۇنگە دەيىن بۇل ماسەلەنى قالاي دۇرىس­تاۋعا بولاتىنىن وسى­ناۋ عىلىمي مەكەمە­نىڭ شۇعىل ويلانعانى ءجون... مەنىڭ وسى پىكىرلەرىمنەن كەيىن بايانداماشى قايتا ءسوز الدى, وقيعانى كىتاپتا تاپ سولاي – ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس دەپ باعالاعاندارىن, ونى بايانداماسىندا كورسەتكەنىن (مەن اڭداماسام كەرەك), 5-تومعا تاپ سولاي جازعاندارىن ايتتى. بۇل حابارعا وتىرعاندار تۇگەل ريزا بولدى. جەلتوق­سانشىلار قاتارىندا ءبىز دە قول سوقتىق... *** ارينە, مۇنداي مالىمدەمەدەن كەيىن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ, عىلىم كوميتەتى, ش.ش.ءۋا­لي­حانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولو­گيا ينستيتۋتى, ءا.ح.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى اتىنان 2010 جىلى جارىققا شىققان ىرگەلى «قازاقستان تاريحىنىڭ» 5-تومىن­داعى جەلتوق­سانعا قاتىستى عىلىمي تۇجىرىم­دارمەن تىكەلەي تانىسىپ بايقاۋعا اسىققانىمىز تۇسىنىكتى بولسا كەرەك. تەك, وكىنىشتىسى, كىتاپتى وقي كەلە, لاپىلداعان كو­ڭى­لىمىز سۋ سەپكەندەي باسىلدى. جاسىراتىن نەسى بار, ونى قۇددى ماركستىك-لەنيندىك ادىستەمەمەن قارۋلان­عان كەڭەس تاريحشىلارى جازعانداي اسەر قالدىردى... «قازىرگى قازاقستان» دەپ اتالعان 5-تومدا جەلتوق­سان جايى ەكى جەردە ءسوز بولىپتى: «قازاق­ستاننىڭ قازىرگى زامان تاريحىنىڭ تاريحناماسى مەن دەرەكتەرى» ءبولىمىنىڭ «تاريحناما» اتتى 1-تا­راۋىندا جەل­توق­ساندى زەرتتەگەن ەڭبەكتەردى شولعان ءۇش بەت (19–21-بب.), «قازاقستان تاۋەلسىزدىك الۋ قارساڭىندا» دەگەن 1-ءبولىمنىڭ «كەڭەستىك قوعام داعدارىسىنىڭ تە­رەڭ­دەي ءتۇسۋى» اتتى 2-تاراۋىندا بولعان وقيعالاردى حرونولو­گيالىق رەتپەن بايان­داعان بەس بەت (90–95-بب.) بار. 19-بەتتە: «قازاقستاننىڭ قازىرگى زامان تا­ريحىندا 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعالارى ەرەكشە ورىن الادى, بۇل وقيعالارعا مۇراعات دەرەكتەرى بو­يىنشا 60 مىڭنان استام ادام قاتىستى, 8 مىڭنان استام ادام قاماۋعا الىندى, 200 قاتىسۋشى سوتتالدى, 1,5 مىڭ­نان استام ادام قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, اكىمشىلىك جازا­لاۋعا تارتىلدى. قانشا­ما جاس قىرشىن قازا تاپ­تى», دەگەن حابارلاما كەلتىرىلگەن. ودان ءارى: «كەزىندە پارلامەنتتىڭ ارناۋلى كوميسسياسى 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعالارىنىڭ سەبەبىن زەرتتەپ, زارداپ­تارىنا تالداۋ جاسادى. الايدا بۇل وقيعالار وتاندىق عىلىمدا ءالى لا­يىقتى كورىنىسىن تاپقان جوق», دەپ ءبىر تۇيىندەلەدى. نازار اۋ­دا­رىڭىز: «بۇل وقي­عالار» سودان بەرى 24 جىل وتسە دە, «وتاندىق عىلىمدا ءالى لا­يىقتى كورىنىسىن تاپقان جوق»! 20-بەتتە: «الماتىنىڭ الاڭىندا بولعان وقيعا­لار­عا» «سول كەزدەگى پارتيا باسشىلىعى» بەرگەن «باس­تاپ­قى باعانى تەرىسكە شىعارۋعا مۇمكىندىك» تۋعاندا, 1997 جىلى شىققان «1986 جىلدىڭ جەل­توق­سانى: داقپىرت پەن شىندىق» دەگەن «كولەمى شاعىن, الايدا ماڭىزدى» ەڭبە­گىندە اكادەميك م.ق.قوزىباەۆ «وسى­ناۋ تاريحي وقيعا­عا جاڭاشا قاراپ, ...بولعان وقيعانى تۇڭعىش رەت «جەلتوقسان كوتەرىلىسى» دەپ اتاپ, وعان شىنايى تالداۋ جاساي ءبىلدى», دەلىنگەن. بىراق وسى­دان 13 جىل بۇرىن: «1986 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى ءوز دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىنە اياق باستى. ول وداقتىڭ ىدىراۋىمەن جانە رەسپۋبلي­كا­لاردىڭ ەگەمەندىك جاريالاۋىمەن اياقتالعان تۇتاس ءبىر تاريحي بەلەستىڭ باستاۋى بولدى», دەپ قورىتقان م.ق.قوزىباەۆتىڭ تۇجىرىمىن بۇگىنگى ۇجىمدىق اۆ­تورلاردىڭ تاۋەل­سىز ەل عالىمدارىنا لايىقتى دەڭ­گەي­دە تيىسىنشە دامىتا دا, تياناقتاي دا الماعانى باي­قالادى. ولار جاستار قوزعالىسىنىڭ جەر-جەردە ءورىس­تەپ, جاپپاي سيپات العانىن ەسكەرمەي, تەك ال­ماتىدا بولعان احۋالدى عانا قاراستىرادى, ءارى ونى كوبىنە «جەلتوق­سان وقيعالارى» دەپ باعالاۋعا بەيىم تۇرادى. ۇجىمدىق اۆتورلار: «قازاق جاستارى 1986 جىل­دىڭ جەلتوقسانى كۇندەرى ونداعان جىلدار بويى ۇستەمدىك قۇرىپ كەلگەن توتاليتارلىق رەجىمگە باتىل قارسى تۇردى, ءسويتىپ, بۇرىنعى كسرو كەڭىستىگىندە ۇلتتىق-دەموكراتيالىق قوزعالىستى دامىتۋعا ءول­شەۋسىز ۇلەس قوستى. وقيعا باسقا حالىقتارعا قارسى باعىتتالماعان-دى, بۇل ەلدەگى ەكى كۇشتىڭ: بۋىنى قاتپاعان دەموكراتيا مەن ول كەزدە قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان اكىمشىل-ءامىرشىل جۇيەنىڭ تۇڭعىش قاقتىعىسۋى بولاتىن» (93-ب.), دەپ تۇجىرىمدايدى. تەك بۇل, شىنداپ كەلگەندە, وسىدان جيىرما شاقتى جىل بۇرىن شاحانوۆ كوميسسياسى بەرگەن باعا... سونداي-اق, 654-بەتتەگى «حرونولوگيالىق كورسەتكىش­تە» جەل­توق­سان كوتەرىلىسىنە بار بولعانى: «1986 ج., 17–18 جەلتوقسان – الماتىداعى جاستار مەن ستۋ­دەنت­تەردىڭ كوكپ مەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ ۇلتتىق ساياساتىنا قارسى جاپپاي تولقۋلارى» دەگەن انىقتاما بەرىلگەن... *** ءبىزدىڭ كۇتكەنىمىز نە ەدى؟ ارينە, جەلتوق­ساننىڭ ناقتىلى ساياسي سيپاتىن اشاتىن ءادىل عى­لىمي باعا. وتاندىق عىلىم, تاۋەلسىز ەلدىڭ تاريح عىلىمى جان-جاقتى دالەلدەپ, قورىتقان عىلىمي دايەك. وسى رەتتە وتكەن تاريحىمىزعا ءبىر ءسات كوز جۇگىرتەيىكشى... كسرو دەگەن ورتاق شاڭىراعى­مىزدىڭ تاۋەلسىز رەسپۋبليكالار وداعى بولۋعا ءتيىس اۋەلگى مارتە­بەسى ساقتالمادى: قاتاڭ ءبىر پار­تيالىق ورتا­لىققا با­عىن­دىرۋ ارقىلى ول جاڭا يمپەرياعا اينال­دىرىل­دى. رەسپۋبليكالار الدام­شى دا استارلى يدەولوگيا ارقىلى جاڭا وتار دەڭگەيىنە ءتۇسىرىلدى. تيىسىنشە, ەلىمىزدە ۇلت-ازات­تىق قوزعالىس ءىس ءجۇزىن­دە تولاس­تاعان جوق: ۇلت مۇددەسىن كوزدەيتىن ويلار استىرتىن دا, رۇقسات ەتىلگەن اۋقىمدا دا ءتۇرلى قارقىنمەن دامىپ جاتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە حالىقتىڭ ۇلتتىق ساناسى ءوستى, اقىرى, جاعداي ۋشىققاندا, بۇرق ەتىپ, ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس تۇ­تان­دى. مىنە, وسى جايتتەر «قازاقستان تاريحىن­دا» عىلىمي تۇردە تياناق­تالىپ كورسەتىلسە دەپ ەدىك. كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكالار وداعى دەگەن ادەمى اتاۋى بار يمپەريانى تۇتاستاندىرعان كوممۋنيستىك رەجىم­نىڭ قازاقتاردى وتار قۇلدارى دەڭگەيىنە ءتۇسىرىپ, باسىپ-جانشۋى – بۇگىندە تاريح ساحناسى­نان كەتكەن وكىمەتتىڭ مەملەكەتتىك قىلمىسى عوي, سونى عالىمدارىمىز اتالعان ىرگەلى تاريح كىتابىن­دا سيىرقۇيىمشاقتاتپاي, عىلىمي جولمەن اشكەرە­لەسە دەپ تىلەپ ەدىك. الايدا بۇل ءۇمىت اقتالمادى. وسىدان بارىپ مىنانداي ساۋال ەرىكسىز ويعا ورالادى: عىلىمي دايەگى جاسالماسا, ءبىزدىڭ وكىمەتىمىز ساياسي باعا بەرە قويار ما ەكەن؟ نە ىستەۋ كەرەك؟ شۇعىل ارنايى كوميسسيا قۇرۋدى سۇراۋ كەرەك شىعار؟ الدە, جەلتوقسان جايى ەكى مۇشەل ۋاقىت بويى جان-جاقتى ايتىلىپ كەلە جاتقاندىقتان, ءتيىستى ساياسي باعانى جوعارعى بيلىكتىڭ, ايتالىق, پارلامەنت­تىڭ ءوزى-اق بەرەر مە ەكەن؟ ال نۇسقاۋ كۇتىپ وتىرعان عىلىم, بالكىم, بيلىك تاراپىنان بەرىلگەن باعانى دايەكتەيتىن قوماق­تى عىلىمي ەڭبەگىن سودان كەيىن جازا جاتار... ەسكى زامانعى ادەتىنشە... وكىنىشتى-اق, ارينە... الدە وتاندىق عىلىم تۇتقاسىن ۇستاعاندار وسى وزەكتى ماسەلەگە قاتىستى كەمشىلىكتەرىن مويىن­داپ, شۇعىل دا باتىل ارەكەت جاسار ما ەكەن؟ قالاي بولعاندا دا, جەلتوقسانشىلار ءۇمىتى, حالىق ءۇمىتى الدانباۋعا ءتيىس. ويتكەنى, بۇل تاۋەل­سىزدىگىمىزدى نىعايتىپ, باياندى ەتە ءتۇسۋ ءۇشىن كەرەك. بەيبىت قويشىباەۆ, الماتى.