ءجونى بولەك, جوسىعى ەرەك

(جازۋشى ءشاربانۋ بەيسەنوۆانىڭ «سۇزگەننىڭ سوڭعى كۇندەرى»  پوۆەسىن تالداۋ) سۇزگە – ءحVى عاسىردا ءومىر سۇرگەن ءسىبىر حانى كوشىمنىڭ ايەلى... ايەلى بول­عاندا دا ءبىر مالىمەتتە ەكىنشى ايەلى, ەكىنشى ءبىر مالىمەتتە سەگىزىنشى ايەلى. سىبىرگە ىرگەسىن بەرىپ وتىرعان قازاق بايى – سۇيىندىكتىڭ قىزى – سۇزگە. ءىبىر-ءسىبىر جۇرتىن بيلەگەن, ءبىر مالىمەتتە ارعى اتاسى حورەزمدىك, كوشىم حاننىڭ باس بايبىشەسى بولسا مەيلى ەدى, بالەن­بايىنشى ايەلى سۇزگەنىڭ كوركەم شى­عارما تاقىرىبىنا اينالۋ سىرى نەدە؟ بۇگىنگى جۇرت كوشىمنىڭ باسقا ايەل­دە­رىنىڭ ءبىرىنىڭ اتىن بىلەر مە ەكەن؟ ءبىل­مەيدى-اۋ. ال سۇزگەنى بىلەدى. سۇزگە ءحVى عاسىردان بۇگىنگە اڭىز بولىپ جەتكەن, شەجىرەشىلەردىڭ جازبالارىندا حاتتال­عان ەسىم. ءتىپتى, ءوزىمىزدىڭ قازاق ادەبيە­تىنىڭ تاريحىن تۇرىكتىك ورتاق التىن باستاۋعا قاراي سۇيرەلەۋمەن وتكەن پروفەسسور بەيسەمباي كەنجەباي ۇلىنىڭ ءوزى: «ورىستىڭ ءحىح عاسىردا جاساعان توبولدىق جازۋشىسى, اتاقتى «كونەك-گوربۋنەك» دەگەن پوەمانىڭ اۆتورى, پ.پ.ەرشوۆ باياعى ءسىبىر حانى كوشىم­نىڭ ايەلى سۇزگە تۋرالى پوەما جازعان ەكەن. سۇزگە اقىلدى, سۇلۋ بولىپتى, اقىن سونى دارىپتەپتى» (ب.كەنجە­باي­ ۇلى. كۇندەلىكتەر. 1-ءشى داپتەر, 35-بەت.) – دەپ سۇقتانا جازىپتى كۇندەلىگىنە. بەيسەكەڭنىڭ ايتىپ وتىرعانى – «چەرنوگلازايا سۋزگە»! دەمەك, ءبىزدىڭ سۇزگە قىزىمىزعا سۇقتانۋشى ءبىر بەيسەكەڭ ەمەس ەكەن, ورىس اقىنى دا ءوز ماداق پوەماسىن ارناپتى. ارعى اناسى (اجە­سى) باياناۋىلدىق پ.پ.ەرشوۆ «تۇلپار تاي, سۇڭقار تاي» («كونەك-گوربۋنەك») پوەماسى جايىندا سىر جارعاندا «قا­زاق دالاسىنان بالا كەزىمدە قاناتتى اتتار كورىپ ەدىم. بالا قيال مەنى كەيىن وسى شىعارمانى جازۋعا يتەرمەلەدى» دەگەن. تاريحقا ەنىپ, ايگىلەنىپ كەتكەن شىعارما جايىندا ارتىق ايتىپ جات­پاي-اق قويالىق. ال اقىننىڭ «سۇزگە­سى...» ءحىح عاسىردىڭ مەجەسىنەن اسپاي قالىپ قويعان شىعارما! دەمەك, يۋ.تىنيانوۆ تىلىمەن ايتساق پ.پ. ەر­شوۆ­تىڭ «سۇزگەسى...» – ادەبي فاكتى عانا. ەندى مىنە, ءشاربانۋ بەيسەنوۆا «سۇزگەنىڭ سوڭعى كۇندەرى» اتالاتىن حيكايات جازىپ وتىر. و, بارەكەلدى! ءحVى عاسىردا قازاق دالاسىنان حانا­رالىق قارىم-قاتىناستىڭ قۇرالىنا اي­نا­لىپ ۋىز جاس سۇزگە ءسىبىردىڭ كەكسە تارتقان كوكشۋلانى كوشىم حانعا قا­تىن ۇستىنە ۇزاتىلىپ كەتە بارادى. از ۋاقىت تۇرىپ, ءوزىنىڭ اقىلىمەن قادىرىن اسىرعان, بىراق پەرزەنت ءسۇيىپ ۇلگەر­مە­گەن سۇزگە. ءسىبىردى جاۋلاۋشى ەرماك جاساۋىلدارىنىڭ شابۋىلىنان كوشىم حان شەگىنە قاشىپ, ونىڭ ەكى وردا­سى­نىڭ بىرىنە اينالعان «سۇزگە تۋرادا» حانشايىمدىق ەتىپ تۇرىپ جاتقان, اس­قان سۇلۋلىعىمەن اتى شىققان سۇزگە حالقى ءۇشىن قۇربان بولار ەدى. شى­عارما فابۋلاسى وسى عانا. از كۇندىك وقيعا. عۇمىرلىق قاسىرەت. شىعارمادا سۇزگەنى سونشالىقتى اياۋلى ەتىپ تۇرعان – ونىڭ اينا­لا­سىن­داعى قاراشاسىن قيىن-قىستاۋ ساتتە تاس­تاي قاشپاي, سولاردىڭ جولىندا قۇر­بان بولۋى. ول – سۇزگەدەيىن ايەلدىڭ قاسيەتىنەن تۋعان قاسىرەت. شىنىن ايت­قاندا, كەرمەگە كەلىپ قالعان جاۋدان سىتىلىپ شىعىپ, ىعىسىپ كەتە بارۋعا بارشا مۇمكىندىگى جەتىپ-اق تۇر. الايدا, ول ءوزىنىڭ جەكە باسىن كۇيتتەمەي, وزىنە سەنگەن, ءتىپتى حانشا دەپ تىرشىلىك ەتىپ جاتقان كىشى وردانىڭ قاراشا حالقىن قورشاعان جاۋدان قۇتقارىپ, قۇتقارۋ جولىندا ايلاسىن اسىرىپ, جانىن توناتپاي, ءتانىن قورلاتپاي, ءوزىن سولار ءۇشىن قۇربان ەتۋى – قاسىرەتتى ءولى­مىن قاسيەتتى ءور رۋحتى ولىمگە اينال­دىرىپ داڭققا بولەپ تۇر. ول وسى اقىق ولىمىمەن ءوزى ولە-ولگەنشە توبەسىنە كو­تە­رىپ وتكەن كوشىم حاننان دا بيىكتەي تۇسەدى كوز الدىمىزدا. «تۇيەدەي تاس, تۇيمەدەي اسىل تاس...» دەگەندەي شاپ-شاعىن دۇنيە, شىپ-شىمىر تۋىندى وي­عا وراپ جاراتىلىپتى. قازاق ساحاراسىنان كوشىم حانعا جا­ساۋ-جابدىعىمەن ۇزاتىلىپ بارعان ءسۇز­گە­نىڭ جالىن اتقان جاستىعى, اسقان سۇلۋ­لى­عى مەن بەيكۇنا اڭعالدىعى...ءبارى-ءبارى اي­نالاسىنا كۇدىك ۇيالاتا باس­تايدى. كادىمگى كۇندى كورە المايتىن بايعىزبەيىلدىك, كو­رە­الماۋشىلىق, كۇن­­دەستىك, قىزعانىش. كۇن­­دەستەرىنىڭ كوز الدىندا جۇرسە كوز­تۇرت­كى بولارىن بىلگەن سۇزگە سودان دا ءبىر الابى ءوزىنىڭ توركىن جۇرتىنا ۇلاسىپ كەتە باراتىن ەرتىستىڭ ءبىر جارلاۋىت قابا­عىنداعى بيىك شوقىعا حان يەسىنىڭ كوڭىلىن تاۋىپ قالاشىق سالدىردى. ول «سۇزگە تۋرا» (كەي مالىمەتتە «سۇزگەن») اتالدى. ءوزىن-ءوزى الداۋعا جارادى. جانىن جەگىدەي جەگەن جالعىزدىقتى الداۋعا جارادى. وسەك-عايباتتان اۋلاق بولۋعا جارادى. حان يەسىنىڭ كوڭىلىن وزىنە اۋدارۋعا جارادى. الايدا, اتاقتى ءسىبىر جاۋلاۋ­شىسى ەر­ماك­تىڭ شابۋىلى كوشىمدى «ۇلكەن حان ور­داسىنان» جەل كوتەرگەن قاڭباقتاي اۋا كو­شۋگە ءماجبۇر ەتتى. «سۇزگە تۋراعا» قاراي­لاۋعا, سۇزگە سۇلۋ­عا قايىرىلۋعا مۇرشاسى بولمادى. ەر­ماكتىڭ تاريحتان بەلگىلى ەكى قولباس­شىسى يۆان كولتسوۆ پەن يۆان گروزا بولسا, جارماق تاپسىرماسىمەن يۆان گروزا «سۇزگە تۋراعا» قول باستاپ كەلدى. جاۋ نيەتى بەلگىلى. كوشىم ءۇشىن «سۇزگە تۋرانى» شاپپاق. كوشىم ءۇشىن سۇزگە­دەيىن سۇلۋدى قولعا ءتۇسىرىپ, پاتشا اعزامعا سىي ەتىپ تارتپاق. وسى ءبىر قىسىلتاياڭ ساتتە باسقا-باسقا, حان يەسى – كوشىم جاساي الماعان ەرلىككە سۇزگە باردى. حان يەسى قايىرىلا الماي كەتكەن حالقىن امان الىپ قالىپ, اقىلدى ايلاسىمەن ولاردى قۇتقارىپ, ءوزىن ءول­ىم­گە قيدى... سۇزگەنىڭ ءبىر قاراعاندا, شا­عىن عانا ەرلىگىن تاريحتاعى تالاي ۇل-قىزدىڭ پاتەتيكالىق تۇرعىدان نۇس­قا­لانعان ەرلىگىمەن سالىستىرۋعا دا بولار, بالكىم. بىراق, بىراق جازۋشى ءشار­با­نۋ بەينەلەۋىندە سۇزگە ەرلىگىنىڭ تابيعاتى ولاردان بولەك. شىعارما كوپ جەلىلى ەمەس, ءبىر جەلىلى. ەپيلوگ ىسپەتتەس قوسىمشانى ەسەپكە الما­ساق, كىشى وردانى باسقىنشى جاۋ­دىڭ قور­شاعان ۇرەيلى ساتىنەن باستالىپ سۇزگە ءولى­مىمەن اياقتالادى. ولاي بولسا, شى­عار­ما­نى – سۇزگەنىڭ جان بايلىعىنا قۇ­رىلعان حيكايات دەسە دە بولادى. ول: «سۇزگە حانىم تۇلا بويىن ءزىل باسقانداي ەڭسەسىن جانىش­قان ازاپتى كۇيدەن ۇزاقتى كۇنگە ەش سەرپىلە الماي قويعانى» دەپ پسيحولوگيالىق اۋ­ىر كۇيدەن باستالادى. ول سويلەمدى «ابا­جاداي ساراي ءىشى, مىنە, تاپا-تال تۇستە كۇڭگىرت تارتىپ, ءزىلماۋىر اۋا ۇيىپ قال­عان­داي» دەپ ونان سايىن اۋىرلاتا تۇسەدى. سۇزگە باسىنداعى احۋالدى ەندى بىردە ونىڭ اينالاسى كوڭىل اۋانىمەن بىلاي بەرەدى: «بۇنىڭ قاباعىنا كىربىڭ ىلىنگەلى نوكەرلەرى دە, قىزمەتشىلەرى دە تايساقتاپ, بەتىنە تىكە قاراماي, جانارلارىن الىپ قاشا بەرەدى». شىعارما وسىنداي پسيحولوگيالىق ال­­اڭ­داۋلى اۋىر احۋالدى بەرۋمەن باستاپ ورىستەيدى. ءارى قاراي سۇزگەنىڭ جان-الەمىن ءجور­گەمدەي تۇسەدى جازۋشى. سۇزگەنىڭ تاعدىرى شيىرشىق جىپتەي سۋىرتپاقتالادى كەپ. بىرىڭعاي بايانداۋعا دەن قويماي, سۇزگەنىڭ كوڭىل-كۇيىمەن, ىشكى جان بۇلقىنىسىمەن سيۋجەت ءوزارا ساباقتاس ورىلەدى. بىردە ءتۇس كورۋى, كەلەسىدە ىشكى مونولوگ, تاعى بىردە ءبىر جاننىڭ ەكىگە جارىلىپ ايتىسۋى (پەرىشتەسى مەن سايتانى) سيپاتىندا كورىنەدى. ونىڭ جانىن جەگىدەي جەپ بارا جاتقان جالعىزدىق قىسىلتاياڭ ساتتە وق جى­لان­داي باس كوتەرەدى. سۇزگەنى جان قايعىسى – جالعىزدىق قينايدى. ءوزى دە باي­قاماعان. ال شىندىعىندا جالعىزدىق – سۇزگەنى ءبىر ءسات تە تاستاپ كەتپەپتى, بەيتاراپ قال­دىرماپتى ءبىر ءسات تە. جال­عىز­دىق­تىڭ جا­نىنا تەرەڭدەي ۇيا سالىپ الىپ, اجىرا­ماستاي جانداسىپ, ءتىپتى مۇڭ كەۋلەپ تۇرار جانسەرىگىنە اينالعانىن تەك ءوزى بىلمەگەن. سول, سول جالعىزدىق ءاردايىم ىشىنەن بۇلقىنا باس كوتەرەدى. جانىنداعى جارا بولىپ مازالايدى سۇزگەنى. سۇزگە جالعىزدىقتى جان-جارىم دەپ تانىعان حان يەسىنە دەگەن اق-ادال ىقى­لاس­پەن تۇنشىقتىرىپ تاستاعىسى كەلەدى. ول قيىن-قىستاۋ ساتتە دە حان يەسىن اۋىزعا ال­دىمەن الىپ, سونىڭ تىلەۋىن تىلەپ وتى­را­دى. «...ياپىراي, وسى ۋاقىتقا دەيىن حان يەمنەن ءبىر دەرەك (حابار دەپ العانى ءجون ەدى – ق.ە.) بولسا كەرەك ەدى. ءۇن-ءتۇنسىز ۇزاق كەتكەنى قالاي؟ الدە قوسىندارىن ەرتىپ, جەر شەتىندە, قيدالاسقان مايدان شەبىندە ءجۇر مە ەكەن؟ سولاي شىعار... التىن باسى امان بولسا يگى ەدى!؟» دەيدى ول. كەيىپ­كەردىڭ وسىنداي ىشكى داۋىسىنان ءبىز حان يەسى باسىن ءوز باسىنان ارتىق قادىرلەگەن, ونى ءدۇيىم جۇرت­تىڭ باسى تۇتىپ, ءوزىن ونىڭ جولىنا قۇربان ەتۋگە دايىن سۇزگە حانىمدى كورەمىز. «حاندى قارايلاتپاعان ۇلكەن حانىم­داردىڭ ءىسى مە ەكەن دەپ توپشىلايدى». كۇندەستىك كوڭىلدىڭ كۇدىگى بۇل. حان يەسىنە تيگىزبەي كىنالاۋ. «حان يەسىنەن جامان-جاۋتىك بولسا دا ءبىر بالا سۇيگەندە, بۇل ءۇشىن بولماسا دا ءوز قانىنان جارالعان ۇرپاعىن اجداھانىڭ اۋ­زىندا قالدىرماۋعا كەلەرى حاق ەدى عوي...». جار ارمانى, پەرزەنتسىز حانىم­نىڭ ىشكى كۇيىگىنەن تۋعان كۇدىك. مۇندا دا حان يەسىن كىنالاۋ جوق. قايتا كىنانى وزىنە اۋدارۋ باسىم. «حان الدىندا قادىرى بولماعانى ما؟ بۇل حان ءۇشىن, بوبەكتىڭ قىزىقتاپ ويناي­تىن, ويناپ-ويناپ جالىققان كەزدە لاق­تى­رىپ تاستاي سالاتىن ادەمى قۋىرشاعى ەسەبى ەكەن-اۋ. اندا-ساندا كەلىپ, قۇمارىنان شىعىپ كەتەر قۋىرشاعى عانا. ءيا, ءيا! بۇل ءوزى البىرتتىقپەن حاننىڭ ءبىر ساتتىك مەيىرىم-مەرەيىن شىنايى كاۋسار سەزىمگە بالاپ جۇرگەن ەكەن-اۋ. حاننىڭ ءبىر سارايى مەن ساناۋلى تۇندەرىنە عانا ۋاقىتشا قۇقى بار جاس ءيىس قانا ەكەن. ودان ارتىق ەشنار­سەگە ۇمتىلما, ەشتەڭەگە دامەڭ بولما­سىن... كوشكەن جۇرتىندا جاپادان جالعىز قالۋى سونىڭ دالەلى ەمەس پە؟ بۇل عوي سونى ۇقپاي جۇرگەن, سونشاما كوزسىز بولار ما؟..» كىنانى وزىنە ارتا وتىرىپ حان يەسىنە وكپەلەۋى بار. ايەل جانىنىڭ ىشكى زاپىرانى بار. ول ءومىرى كىنالاپ كورمەگەن حان يەسىنە دەگەن كوڭىلىندەگى اسقىنعان كۇدىكتى تۋعىزدى. بۇل – حان يەسىنە دەگەن شەكسىز سەنىمدەگى حانىمنىڭ سەنىمىنىڭ تاس-تالقان بولىپ كۇيرەيتىن ءساتى, كۇدىكتىڭ پسي­حولوگيالىق تۇرعىدان شارىقتاپ شەگىنە (كۋلميناتسياسىنا) جەتۋى. وسىدان باستاپ سۇزگە ءوزىن-ءوزى قايتا تەر­گەپ, ىسىنعان كوڭىل سۋىنا باستايدى, شا­مىرقانعان كوڭىل «ساپ, كوڭىلىم, ساپ...» دەپ بارىپ ساباسىنا تۇسەدى. ەندى سۇزگە حانىم حان يەسىن اقتاۋعا كوشەدى. حان يەسىن كىنالاي تۇرا ونى اقتاپ الۋ, اقتاپ الۋعا سەبەپ بولار اقىل تابۋ – كەيىپكەردى بيىكتەتە تۇسەدى. ول ەندى حان يەسى تىلەگىنە ەنەدى: «حان يەسىنىڭ التىن باسى امان بولسا, ەرتە مە, كەش پە ايتەۋىر ءبىر ىزدەپ كەلەرى ءشۇباسىز. وعان كوڭىلى كامىل سەنگەندەي. وعان دەيىن تەك مىنا ىرگەگە كەلىپ الىپ, ماسايراپ جات­قان كاپىردىڭ زوبالاڭىنان قۇدىرەتى كۇشتى ءتاڭىردىڭ ءوزى ساقتاسىن...» دەيدى سۇزگە. ءبىر جەلىلى حيكاياتتا سۇزگەنى وسىلايشا سەزىم سەرگەلدەڭىنە سالىپ, ىشتەي شار­پىس­تىرۋ – تابيعي قالىپتى ادام-پەندەدەن تابيعي بوياۋمەن جاسالعان كوركەم وبراز دارەجەسىنە كوتەرىپ الىپ بارا جاتادى. اسىلى, سيۋجەت ورىمىندە كەيىپكەر پسي­حو­لوگياسىن ورايىن كەلتىرىپ اشۋ بار دا, شىعارمانىڭ بار بولمىسىن پسيحولو­گيا­لىق تالداۋعا قۇراتىن شىعارما بار. ءشار­بانۋ مىنا قولىمىزداعى شىعارماسىن باس­تان اياق پسيحولوگيالىق تالداۋعا قۇر­عان دەر ەدىك. «تەرەزەدەن سىرتقا تەلمىرىپ قاراي-قا­راي كوزى تالىپ, سىلەسى قاتقان شاقتا ءتو­سە­گىنە بارىپ قيسايعان. كوزى ءىلىنىپ بارا جا­تىر ەكەن, الدە ءبىر شۋدان, ۇزدىكسىز ءدۇر­سىلدەن شوشىپ ويانعانى. «قالىڭ كاپىر ات ويناتىپ, قالاعا باسىپ كىرگەننەن قۇداي­ىم ساقتاعاي! بۇل نەعىلعان شۋ, نە دەگەن تارسىل؟» قاتتى شوشىنعان ول ىزى-قىزى شۋدان تۇنعان قۇلاعىن ەكى الاقانىمەن باسا قويدى. الايدا تولاستار ەمەس. سويتسە, شۋلاعان ءوز قۇلاعى دا, ءدۇرسىل – كەۋدەسىنەن شىعىپ كەتەردەي اتقاقتاي سوققان ءوز جۇرەگىنىڭ سوعىسى ەكەن. «قورىققانعا قوس كورىنەدى», – دەگەن وسى دا. «ءبيسميللاھي» – دەپ ءۇش قايتالاپ, بىلەتىن دۇعالارىن وقىپ, سۋىلداعان كوڭىلىن ارەڭ توقتاتقانى». سارايدى جاۋ قورشاعان قيىن ساتتەگى سۇزگە پسيحولوگياسى. قاتەردى كۇتۋ – قاتەرگە بەرىلۋ! ەل شەتىنە جاۋ تيگەندە ۇلكەن وردانى الىپ ىشكى ايماققا شەگىنىپ كەتكەن حان يەسىنەن پارمەن جوق, پارمەن تۇگىلى حابار جوق شاراسىز حانىمنىڭ جاۋمەن بەتپە-بەت كەلىپ قينالىپ تۇرعان ءسا­تىندەگى جالعىزدىق پسيحولوگياسىن جازۋ­شى وسىلاي بەرەدى. سۇزگە پسيحولو­گيا­سىن­داعى بارىنشا شارىقتاپ, پسيحولوگيادان پسيحيكالىق قۇبىلىسقا اينالىپ بارا جات­قان ءسات تە ساراي سىرتىنداعى تەگەۋرىندى جاۋ ءدۇمپۋى مەن شاراسىز كۇيدەگى حانىم تىرەلگەن تىعىرىقتى سيتۋاتسيا ارا­سىندا تابيعي كورىنەدى. كەيىپكەر جانىن جازۋشىلىق تالداۋ­دىڭ اسا ءبىر شارىقتاپ شىرقاپ شىققان ءساتى رەتىندە مۇحامەتقۇلدىڭ سۇزگەنى تاياپ كەلىپ قالعان جاۋ قورشاۋىنان الىپ شىعىپ كەتۋ ءۇشىن كەلگەن ساپارىنداعى كىشى ورداداعى جۇزدەسۋىن ايتار ەدىك. حانىم مەن حانزادانىڭ كەزدەسۋى ءبىر ءسات حانىمنىڭ ەسىنە العاش كوشىم شاڭى­را­عىنا تۇسكەن كەزىندەگى ويىن كورسەتۋ ءۇس­تىندە قىزىعا قاراپ, ونى كۇندەستەرى باي­قاپ قالىپ, قاراداي كىناسىز كىنالى, كۇناسىز كۇنالى بولىپ قالا جازداعان ءبىر قيىرعا الا جونەلەدى. راسىندا, جاس حانىمنىڭ حانزاداعا كوڭىلى كەتىپ-اق قالعان ەكەن. ونى سۇزگە ۇلكەن حانىمداردان جاسىر­عا­نى­مەن وزىنەن جاسىرا المادى. ءوزى موي­ىنداپ تا مويىنداماي سىتىلىپ كەتكەن سول ءبىر سەزىمى قۇرعىر مىنا كەزدەسۋ تۇ­سىن­دا لىپىپ كوڭىل تورىنە قالقىپ شىعا كەلگەنى. زاماتىندا سىتىلىپ كەتكەنىمەن, ءبىرجولاتا قۇتىلىپ كەتپەگەن ەكەن. «مۇحامەتقۇلدىڭ اتىن ەستىگەندە ءجۇ­رە­گى وقىس شورشىپ, سولق ەتە تۇسكەندەي. «نەگە كەلدى ەكەن؟» ول ورنىنان ەبەلەكتەي ۇشىپ تۇردى. حانىمعا ءتان بايسال­دى­لى­عىنان ايىرىلىپ, جەڭىل ەتەك الدەكىم­دەر­دەي شوشاڭ ەتە قالعانىنا وزىنەن-ءوزى قۋىستانىپ, قىسىلىپ قالدى» دەپ سۋرەتتەيدى وسى ءبىر ءساتتى. ودان ءارى سۇزگەنىڭ جان كۇيزەلىسىن, سەزىم شارپىسۋىن ءازازىل مەن پەرىشتە ەلەستى ءوز­ارا ايتىستىرۋ ارقىلى شەبەر جەتكىزىپتى. ءارى ديالوگ, ءارى مونولوگ دەرلىك شارپى­سۋ­لار سونشالىق تابيعي, سونشالىق نازىك پسي­حولوگيالىق تەبىرەنىسكە يە. ءوزارا تاي­تالاسقان شارپىسۋعا باسۋ ايتار كەيۋانا سوزدەرى شە؟ «سەزىمگە ەرىك بەرگەن سول­قىل­داقتىقتىڭ اياعى سور بولماسىن دەسەڭ, نا­مى­سىڭدى ويلا». «ايبىندى حان يەڭنىڭ ابى­رويىنا داق سالىپ قانا قويماي, ار­تىڭداعى ءوزىڭنىڭ قالىڭ ەلىڭدى دە جەرگە قا­راتقانىڭ». «سەن تازا پەرىشتەڭ بار جان­سىڭ, پەرىشتەڭدى قورلاتپا...» سەكىلدى ويلار ورايى تابىلىپ ايتىلىپ, قالاۋى تابىلىپ قولدانىلىپ جاتادى. سۇزگەنى ءازازىلدىڭ ازعىرۋىنان امان الىپ شىعار وسى ءۇن, وسى داۋىس (مارقۇم كۇتۋشى كەيۋانا كەيپى) كەيۋا­نانى تىڭ كەيىپكەر-ەلەس ەتىپ كورسە­تە­دى. ول سۇزگە قاسيەتىنە قاسيەت ۇستەيدى, ونى كوركەم وبراز رايىندا كور­كەيتە تۇسەدى. ءشاربانۋ شىعارماسىن وقىپ وتىرعان­دا ايەل رۋحىنىڭ مىقتىلىعىنا قايران قالاسىڭ. سۇزگەنى قيىن-قىستاۋ سيتۋاتسيادا شىرىلداتىپ وي ويپاڭىنا ءتۇسىرىپ, ودان رۋحىن كوتەرىپ الىپ شىعىپ ونى ەڭ اقىرى ءوزىن بالەنبايىنشى توقالدىققا العان كوشىم حاننان دا ازاماتتىعى, حالىقتىق ويى مىقتى ايەل ەتىپ تۇلعالاپ وتىر. ول كوشىم حان سەكىلدى ەل-جۇرتىن جاۋعا تاستاي سالا بوي تاسالاپ قاشپادى, قيىن-قىستاۋ ساتتە ءوزىنىڭ سۇڭقار باسىن ولىمگە تىگىپ حالقىن قۇتقاردى. سۇزگە رۋحى, شىنىندا, سۇمدىق مىقتى رۋح! ءسىبىردىڭ كوشىم حانىنا جەتىنشى ايەل بولىپ التى ايەلدىڭ ۇستىنە كەلىپ وتىر. ۋىزداي جاس قىز بالا, اي ديدارلى اجار قانداي, كورىكتى ايەل, زاتى ايەل دەمەسەڭ اقىلدىڭ كەنى دەرلىك سۇزگەنى... حان يەمنەن التى «بايبىشە» بىردەي قىزعانباعاندا قايتسىن؟! «ەكى ايەل – ەكى ەل!» ال سۇزگە تاعدىرىندا التى ايەل ەندى جەتىنشى جاس قالىڭدىق جانە بار. جايشىلىقتا باق­كۇن­دەس التى ايەل ەندى كەلىپ بىرىگىپ كەتىپ جاس توقالدى تالاماق. بەينە جاس توقال ول­اردىڭ ەرى – كوشىم داڭقى مەن بايلىعىنا قىزىعىپ كەلگەندەي-اق. ايتپەسە اي ديدارلى اجارىمەن كوشىمدى بولەكتەي ءيىپ الىپ كەتەردەي-اق. سۇزگە – «بەل قۇدا – بەلدى قۇدا» اتالاتىن قازاقى بيلىك ينس­تيتۋتىنىڭ قۇربانى. سۇزگەدەن كوشىمنىڭ التى ايەلىنىڭ ۇستىنە ايەل بولىپ باراسىڭ با دەپ سۇراعان جان بار ما ەكەن, ءسىرا؟! جوق قوي. التى ايەلدىڭ ۇستىنە كەلگەن سۇزگە سۇلۋ ي بولىپ كەتەر جەر وسى ەدى. تىعىرىقتان نۇرلى اقىلى الىپ شىقتى. ايەل پسيحولوگياسىن جەتە بىلەتىن, ايەل پسيحولوگياسىنا بويلاي ەنىپ, نازىك پەرنەلەردى باسىپ, نازىك جان يىرىمدەرىنە تەرەڭ­دەي بويلاي جازاتىن جازۋشى سۇزگەنى وسى تىعىرىقتان كەيىپكەرىن زەرەك تە ەرەك ەتە تۇلعالاپ تاماشا الىپ شىعادى. وزگە كىسى بولسا سۇزگەنىڭ سۇلۋ كەلبەتى مەن ءتان ازابىن قىزىقتاپ, ماسەلەنى «توسەكتىڭ» اينالاسىندا شەشەر مە ەدى, قايتەر ەدى؟! ءشاربانۋ ماسەلەنى باسقاشا شەشكەن. ول مۇسىندەگەن سۇزگە ءتان ازابىنان بۇرىن جان ازابىمەن ارپالىسىپ جۇرگەن مۇڭ­دىق. جان ازابى سۇزگە ءۇشىن الدىنداعى التى بايبىشەنىڭ مۇنىڭ ارتىقشىلىعىن كۇندەپ وسەكتەپ, جانىن شوققا قارۋى, ەرى – حان يەمنىڭ مىڭ-سان ەلدىك شارۋادان بۇعان ۋاقىت تاپپاۋى... مىنە وسىنىڭ ءبارى سۇزگە جانىن جالعىزدىق بولىپ قاريدى, اينالاسى تولى نوكەر, كۇتۋشى كەلىنشەكتەر, كۇزەتۋشىلەر... سولاي بولا تۇرا سۇزگە جالعىز. ءبارى بار, تەك جان ءشارباتى جوق. جان قالاۋىنىڭ جوقتىعى ەل شەتىنە جاۋ تيگەندە سۇزگەگە قايىرىلۋعا شاماسى كەلمەي, التى ايەل, بالا-شاعاسىمەن «حان ورداسىنان» شەگىنىپ الا جونەلۋى تۇسىندا (وسىنداي ۇرىمتال تۇستاردا) ءبىر سەلت ەتىپ شىعا كەلىپ, بىرازعا دەيىن جانىن الاۋ-دالاۋ ەتىپ الاڭ كۇي كەشتىرەدى, جانىن تاباعا سالىپ قۋىرعانداي كۇيگە ەندىرەدى. سونىڭ ءبارىن دە جەڭەدى. جەڭەتىندىكتەن دە سۇزگە رۋحىنا قايران قالىپ, ونى كوركەم وبراز رايىندا قۇلاي قالاپ وتىرمىز. ول جازۋ­شى قالامىنىڭ قۇدىرەتى. جازۋشى قالا­مىنىڭ قۇدىرەتى بىزگە سۇزگەنى سان قىرىنان كورسەتە بىلەدى. سول ءۇشىن دە سۇزگەنى قۋاتتاي قولداپ وتىرمىز. سۇيىندىكتىڭ ءسۇت كەنجەسى – سۇلۋلىقتىڭ سيمۆولى – سۇزگە! اسقان پاراساتتىلىقتىڭ ەتالونى – سۇزگە! حان كۇتۋ, ونى جار تۇتۋ – حان­شايىمدىقتىڭ تاپ-تازا ۇلگىسى – سۇزگە! حانشايىمنىڭ كوشپەلى حاندىق قو­عام­داعى الار ورنىن ءوزىن قۇربان ەتە ءجۇ­رىپ اسا اسقاق بيىككە كوتەرگەن – سۇزگە! ءوزىن عانا ويلاماي, اينالاسىنداعى قاراشا مەن الاشاسىن ويلايتىن, نە وي­لاسا دا حان يەسى – كوشىم حاننىڭ اسىل باسىنىڭ اماندىعىمەن ساباق­تاس­تىرا, سونىمەن عانا بايلانىستىرا وي­لايتىن سۇزگەنى باي ءسۇيىپ بايىپتان­با­عان, بالا تاۋىپ انا اتانباعان قا­لىپ­تا-اق ەل اناسى بيىگىنە كوتەرىلگەن كوركەم وبرازعا بالاي­مىز. قاسىرەتتىڭ ۋىن جۇتىپ, وزىمەن-ءوزى «مايدانداسقان» سۇزگەنىڭ جاپ-جاس باسى­نا وسىنشاما قاسيەت دارىتا وتىرىپ, ونى جىڭىشكە ءجىپ سۋىرتپاقتاعانداي ەتىپ ءتۇرلى جاع­داي, ءتۇرلى سيتۋاتسياعا وراي وي كەشتىرىپ, كوشپەلى قوعامداعى حانىم ورنىنا وراي سەزىمىن بۇركەپ ۇستايتىن, ءوزىن تەجەپ ۇستايتىن, ءوزىنىڭ جان سەزىمىن جە­ڭىپ, ادال­دىق, پاكتىك, تازالىققا جەڭدى­رىپ ۇستاي­تىن, سوندىقتان دا ىشتەي ار­پالىستى كۇي كەشىپ وتەتىن سۇزگەدەيىن كەيىپكەر سومداۋ, ونىڭ جانىنا تابيعي ەنىپ, قويما اقتار­عانداي اياۋسىز اقتا­رىپ, جانىنىڭ قىلىن وتە نازىك شەرتىپ كىسى سۇيسىنەرلىك جان قالتارىسى مول كوپ بوياۋلى كوركەم وب­رازعا اينالدى­رىپ الىپ شىعۋ, سونى كور­كەم وبراز سوم­داۋ – ءسوز جوق, شىن سۋرەتكەرلىك. بۇل جەردە سۇزگە بويىنداعى باردى تال­داۋ عانا ەمەس, ول ءومىر سۇرگەن ءحVى عاسىرداعى كوشپەلى قوعامعا ءتان, سول قوعامعا سىيىمدى ءىس-ارەكەت, مىنەز-قۇ­لىقتى, وي-پاراساتتى سۇزگە بويىنا جي­ناقتاۋ ارقىلى ونى وقىپ وتىرىپ ريزا بولاتىن, جانى جادىراسا بىرگە جادى­رايتىن, جانى كۇيسە بىرگە كۇي­رەي­تىن شارىقتاۋ شەگىنە جەتكىزە بەينەلەي ءبىلۋ – ءسوز جوق, شىن شەبەرلىك ءۇل­گىسى. ادەتتە قايرات تۇرعان جەردە ءنا­زىكتىك تۇرا بەرمەسى ءمالىم. ال سۇزگە جانىنداعى نازىكتىك ونى قايراتقا باستاپ الىپ بارادى. ول قايرات – ءوز سەزىمىن ءوزى تەجەپ ۇستاۋ, ول – جانىن جەگىدەي جەگەن جالعىزدىقتى حان يەسىنە دەگەن سەنىمى مەن سەزىمىنە ارقا سۇيەي تەجەپ وتىرۋ, ول – قايسار دا باتىر تۇلعالى حانزادا – مۇحامەتقۇلعا دەگەن ىشكى بۇل­قىنىستى سۇيىسپەنشىلىكتى بايلاپ ۇستاۋ, بايلاپ ۇستاۋ از, قولدان زورلاپ تۇنشىق­تىرۋ, ول – قيىن-قىستاۋ ساتتە (جاۋ شاپ­قاندا) – ءوزىن قۇربان­دىققا شالىپ, وزىنە اق-ادال قىزمەت ەتكەن قاراشاسى مەن الا­شاسىن قۇتقا­رۋى... وسىنىڭ ءبارى سۇزگەنىڭ بويىن­دا­عى نازىكتىكتىڭ قايراتقا ۇلاسۋى. ايەل جانىنداعى نازىكتىك ءوزىن سان رەت الداپ-اربايتىن, سەزىم جەتەگىنە ەرتىپ جەلەڭ­دەتىپ, سەندىرە دە توندىرە ءسوي­لەيتىن ءوز ىشىندەگى ازازىلگە جول بەرسە, سايتا­ن از­عىرعان ايەل بولار ەدى دە شى­عار ەدى. ءبىر ءتان ەكىگە جارىلىپ, ساي­تانى مەن پەرىشتەسى ءوزارا ارباسىپ, ىرعاسقاندا دا نازىك تە قايراتتى پا­راساتتى وزىنە جان سەرىك ەتىپ الا ءبىلدى سۇزگە! وتە نازىك, جانى جارالى, كوڭىلى قارالى ايەل بويىن­داعى نازىكتىكتەن قايرات­تى­لىق وسىلاي تۋىپ ەدى. اباي ايتاتىن «ءوزىن-ءوزى جەڭىپ ۇستاماعان – قۇلدىڭ» قاپىسىز شىن­دىق ەكەنىنە وسى ءسات تاعى ءبىر رەت كوز جەتكىزەسىڭ. ءوزىن-ءوزى جەڭىپ ۇستاۋ... اپىر-اي, باسقا-باسقا, تاپ ءسۇز­گەدەيىن ەر مەيىرىنە مەلدەكتەپ قانبا­عان, بالاۋسا بويجەتكەننەن كەلىنشەكتىك كەيىپكە, كەلىنشەكتىك كەيىپتەن باي­ىر­قالانعان حانىمدىق ورەگە سەزىم دارياسىن جا­نىمەن عانا ەمەس, تانىمەن دە ءجۇزىپ ءوتىپ جەتپەگەن جانعا ءتىپتى قيىن-اۋ. قيىن دەپ شامالايسىڭ... سو­لايى سولاي! ادامعا ءتان ءسۇيىنۋ مەن كۇيىنۋ – وعان دا ءتان. ول سان رەت ءور­تەنىپ بارىپ باسىلماس پا؟! سولاي! ءسوي­تە تۇرا, سۇزگە ءوز بويىنداعى سەزىم اتاۋلىنى ءوزىن حان يەسىنىڭ جارى – قا­زاق قوعا­مىنداعى, ءسىبىر جۇرتىنداعى ءباي­بى­شە­نىڭ رولىنە ەنگىزدى دە, ءوز بوي­ىنداعى ءتانىن شارپىر ىستىقتى دا, جانىن قا­رىر سۋىقتى دا سول ءرولدى ويناي ءجۇرىپ, پاراساتقا جەڭدىرە ءبىلدى. سۇزگە تاقىرىبىنا ءشاربانۋ تاريح ءۇشىن بارعان ەمەس. سۇزگە تاقىرىبىنا ءشاربانۋ – قازاق قوعامىنداعى شىن ايەلدىڭ ورنىن انىقتاۋ ءۇشىن, كوشپەلى قوعام بەرەكەسىنىڭ ايەل زاتىنا باي­لا­نىستى ەكەنىن ايتۋ ءۇشىن, ايەل جانىن قازا ءتۇسىپ, ودان توسەكتى قاۋزايتىن ەم­ەس, قوعامدىق, الەۋمەتتىك, ادام الەۋە­تىنە قاتىستى ويلاردى قوزعايتىن, قوز­عاۋعا سەبەپكەر بولاتىن كوپ بوياۋلى, تابيعاتى جۇمباق, رۋحاني ەرلىك جاسا­عان, رۋحاني ەرلىگىنىڭ قاينار باستاۋ­ىندا ايەل بويىنداعى ەرىنە بەرىلگەندىك, ايەلدىك تازالىق جاتقاندىعىن ايتۋ ءۇشىن, شىرايىن شىعارىپ جازۋ ءۇشىن بارعان. تاريح – ءشاربانۋ ءۇشىن كەيىپكەرىن سىنعا سالار تاريحي مەكەن عانا. تاريحقا دەن قويساق ءومىرىنىڭ اقىر-ايا­عىنا دەيىن اۋزى تۇكتى كاپىرمەن اي­قاسىپ وتكەن كوشىم حان اتقارعان تاريحي مىندەت الا بوتەن. الايدا, ءسۇز­گە­نىڭ ەرلىگىنىڭ رۋحاني پارمەنىنىڭ كۇشتى­لىگى كوشىم حاندى قيماي وتىرىپ وپا­سىز­دىڭ ورىندىعىنا وتىرعىزۋعا دەيىن جەتىپ قالادى. ينەنىڭ جاسۋىنداي ساڭ­لاۋ قالدىرماي سۇزگە بەينەسىن سەزىم قۇيىلىستارى مەن اقىل اعىستارىن جا­رىستىرا, جاراستىرا ءبىر ىرعاق, ءبىر دەممەن سونشالىق تابيعي جاراتۋ, ءسوز جوق, جازۋشى شەبەرلىگى. «سۇزگەنىڭ سوڭ­عى كۇندەرى» – قاينارىن پاك تازالىق­تان الاتىن, قانداي جاعدايدا دا ادال­دىقتان اينىماس, اينىتپاس اقىل­دى­لىق, نازىكتىكتەن تۋار قايرات جايىن­داعى جىر, پاراسات جىرى. ءبىز كوبىنە سىرت ەرلىكتىڭ قۇربانى­مىز. سىرت ەرلىكتى تۋعىزار جان قاينا­رى قايدا؟ وندا شارۋامىز بولا بەرمەيدى. سودان دا سىرت ەرلىككە قۇل بولا, باس ۇرا وتىرىپ باتىرىمىزدى دا قۇل­ا­تامىز, ءوزىمىز دە قۇلايمىز. قالامگەر ءباسى ءتو­مەن­دەر ءسات – وسى! قالامگەر ءبا­سىن ءتۇ­سىرمەۋ شارتى, الگى سىرت ەرلىكتى تۋعى­زاتىن ىشكى ورلىكتى اشا ءبىلۋ! ىشكى ورلىك كەيىپكەر پسيحولوگياسىنا ەنە العاندا عانا اشىلماق. جيىرما­سىن­شى جىل­دار­دىڭ اياعىندا سماعۇل سادۋاقاسوۆتىڭ قويعان التى سۇراعىنا جاۋاپ بەرگەندە مۇحتار اۋەزوۆتىڭ: «...ورىس جازۋشى­لارىندا انىق سۇيەتىنىم لەۆ تولستوي, فەدور دوستوەۆسكي. ادام جانىن سولارشا قويما اقتار­عانداي اقتارماعان سوڭ جازۋشىلىقتىڭ ءمانى دە جوق. پروزاعا پسيحولوگيزم ارالاسپاسا, ونىڭ ءبارى سىلدىر سۋ, جابايى­نىڭ تاق-تۇق جولى. مىنا ەكەۋىنە قا­راعاندا, ءوزىڭ دە ۇيالاسىڭ, جان قۇدايى­نىڭ الىپ جۇرتىن كورگەندەي بولىپ كىشىرەيىپ, تاپتالىپ ۇيالاسىڭ. جازۋ­شى­لىقتىڭ اسقارى دەپ سۇيەمىن» («ءوز جايىمنان ماعلۇمات» ومىرباياندىق جازباسىنان.) – دەگەن جاپ-جاس بالانى دانالىققا باستاپ تۇرعان كەرەمەت ءسوزىن ۇمىتىپ كەتە بەرەمىز. اڭگىمەنى تاريحتان باستاپ, تاريحقا جاقىنداي اياقتاعالى وتىرمىز. كوشىم حاندىعى – قازاق تاريحشىلارى تارا­پى­نان جەتە زەرتتەلە قويماعان تاقى­رىپ. (سوڭعى كەزدەرى عانا قولعا الىنا باستادى.) ەندى, مىنە, سول ولقىلىقتىڭ ورنىن ءشاربانۋ بەيسەنوۆانىڭ «ءسۇز­گە­نىڭ سوڭعى كۇندەرى» اتالاتىن حيكايا­تى تولتىرىپ وتىر. ارينە «ەتىمدى شال سيپاعان قۇرت جەسىن...» دەپ ءوزىن مەرت ەتەتىن قىزدار وبرازى بار ەدى قازاق ادەبيەتىندە. ول ءوز باسى ءۇشىن عانا كۇرەس. ونداي كەيىپكەر بۇگىنگى تاڭدا ءبىزدى قاناعاتتاندىرماعان بولار ەدى. تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن قازاق پروزاسىنىڭ كاسىپتىك دەڭگەيى قايتا تومەندەدى. مىنە, وسىنداي شاقتا تۋعان «سۇزگەنىڭ سوڭعى كۇندەرى» ءبىزدى ەرەكشە ءسۇيسىندىردى. تاريحي بەلگىلى ءبىر كەزەڭدە ء(حVى عاسىردا) ءومىر ءسۇرىپ, حالىق جادىنان شىعىپ ۇمىت بولعان ەسىمدى قايتا ورالتۋىمەن ءبىر قۋانتسا, ەكىنشىدەن, قازاق پروزا­سىن­دا تاماشا پسيحولوگيالىق ىشكى يىرىمدەرگە تولى تۋىندى جاراتىپ قازىرگى قازاق پروزاسىنىڭ كاسىپتىك دەڭگەيىن كوتەرۋىمەن ەرەكشە ءسۇيىندىرىپ وتىرعان جايى بار ءشاربانۋ بەيسەنوۆانىڭ! «سۇزگە...» ادەبي تۋىندى رايىندا ادەمى ءپىشىم. پىشىمگە ساي ماعىنالى مازمۇن. ءىشى-سىرتى ء(پىشىمى مەن مازمۇ­نى) بىردەي ۇيلەسكەن ءبۇتىن ءبىتىم. ءحVى عاسىردا قازاق ساحاراسىنان قۇدالىق قانا ەمەس, قۇداندالىق ماقساتپەن ءسى­بىر­دىڭ كوكشۋلانى كوشىم حانعا جاساۋ-جابدىعىمەن ۇزاتىلعان, سۇيىندىكتىڭ مۇڭ­لىق قىزى – سۇزگە وپتيميستىك مۇڭ­عا ورانىپ, كوپ بوياۋلى كوركەم وبرازعا اينالىپ, ارامىزعا بەس عاسىر سالىپ ورالدى. سول جاپ-جاس, سۇلۋ قالپى. وت­ىزعا دا جەتپەگەن. سول جاس تا بولسا اقىلدى قالپى. قازاق ادەبيەتىندەگى سوڭعى كەزدەردىڭ جەمىسى بولىپ, پسي­حو­لوگيالىق جان تەبىرەنىسىمەن تۋعان سو­نى ءبىر وبراز – قاراكوزايىم سۇزگە! كوز­ايىم, اعايىن, ەندەشە, كوزايىم! قۇلبەك ەرگوبەك, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.