قويىن داپتەردەگى جازبالار
ءبيسميللاھير-ءراحمانير-راحيم!
مەيىرىمدى اللانىڭ سىيىنىڭ ارقاسىندا قاسيەتتى مەككە-مەدينە توپىراعىن باسىپ, مۇسىلماننىڭ بەسىنشى پارىزى – قاجىلىقتىڭ بارلىق شارتتارىن وتەپ قايتقانىمىزعا دا ءبىراز ۋاقىت. ماڭگى ۇمىتىلماس ساپاردىڭ جاڭعىرىعى دا ءباز-باياعى قالپىندا. وشپەگەن. كەرىسىنشە, ءبىر مەزەت ەسىڭە تۇسىرسەڭ بويىڭا بولەكشە قۋات شيىرار, جانىڭا ەرەكشە ىزگىلىك نۇرىن سەبەر سيقىرلى ساتتەردىڭ دابىلداپ قويا بەرەرىن قايتەرسىڭ. وسىنداي عاجايىپ اسەر ۇستىندە قويىن داپتەردەگى ۇزىك-ۇزىك شتريحتاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, جۇيەلەپ ءتۇزىپ وقىرمان نازارىنا ۇسىنعاندى ءجون كوردىم. قاجىلىق راسىمدەرى ءجونىندە ءالسىن-ءالسىن جازىلىپ جۇرگەندىكتەن, ونىڭ بۇگە-شىگەسىن تاپتىشتەمەي, قاسيەتتى مىندەتتى ورىنداۋ بارىسىندا بايقاعاندارىمىزدى, بىزگە بەيمالىم اراب ەلى حاقىندا تام-تۇمداپ بولسىن كورگەن-بىلگەنىمىزدى بايانداپ, قالتارىستا ۇشىراسقان قىزىقتى جاعدايلار مەن ەلەڭ ەتكىزەر دەرەكتەر توڭىرەگىندە اڭگىمە وربىتپەكپىز. سونىمەن...
ون مىڭ مەتر بيىكتەگى وي
القيسسا, بۇل ءوزى مەن ءۇشىن كۇتپەگەن وقيعا. راس, ۇدايى ەستە جۇرەتىن, وتباسىمىزدا ءجيى ايتىپ قوياتىنبىز. ويتكەنى, قاجىلىققا بارۋ – ءار مۇسىلماننىڭ اڭسار ارمانى عوي. قول جەتپەس قيالداي كورىنگەن قيىر ساپارعا اسىعىس-ۇسىگىس جينالدىق. نەبارى ءۇش-ءتورت ساعاتتىڭ ىشىندە ءبۇكىل قۇجاتتارىمىزدى مورلەپ, تاڭبالاپ ءتۇن ورتاسىندا استانا اۋەجايىنا تارتتىق. كوڭىل – الاڭ. ءۇمىت پەن كۇدىك قاتار ارباسادى-اي. ءجۇرەككە جىلىلىق ۇيالاتاتىنى ەلوردامىزداعى ساۋد ارابياسى ەلشىلىگى قىزمەتكەرلەرىنىڭ قاس-قاباعى, شەتىنەن قۇراق ۇشىپ ءجۇر. «ساپارلارىڭىز ءساتتى بولىپ, قاجىلىق بورىشتارىڭىزدى ادال ورىنداپ, اللا الدىنداعى قۇلشىلىقتارىڭىزدى ابىرويمەن ورىنداپ قايتۋعا تىلەكتەسپىز. سىزدەر وسىناۋ ۇلكەن جولعا كورولدىڭ شاقىرۋىمەن بارا جاتىرسىزدار. مۇنداي قۇرمەت كەز كەلگەننىڭ پەشەنەسىنە بۇيىرا بەرمەس...». ءاپ-ساتتە ساناڭدى سەرپىلتىپ, مەرەيىڭدى مارقايتار ءجۇرەكجاردى لەبىزدەردىڭ ىلە-شالا الدەقانداي بۇلىڭعىر, ساعىم سەزىمگە بولەگەنىن دە جاسىرماعان ءجون. اتام قازاق كۇپتى ويىن «كورمەگەن جەردىڭ وي-شۇقىرى كوپ» دەپ ءتۇيىپ ايتقان ەمەس پە...
ۇزاق تۇنگە كوز ىلمەي, تاڭ راۋانداپ كەلە جاتقاندا بايتاعىمىزدان سامعاي كوتەرىلگەن «بينگ-737» ىستامبۇلعا بەت تۇزەگەن. سالونداعى جولاۋشىلاردىڭ دەنى تۇرىك اعايىندار. ەمىن-ەركىن, ەمەن-جارقىن. گازەت-جۋرنال ساپىرىپ, قۇلاقتارىنا بىتەمەلەرىن باستىرىپ مۋزىكا تىڭداۋدا. تەلەسەريال تاماشالاۋشىلار دا جەتكىلىكتى. مەنىڭ قاجىلىق ساپارداعى سەرىگىم البەرت سافۋللين الدىڭعى قاتاردا وتىر. «نۇر مەديا» حولدينگى باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بوپ ىستەيتىن باۋىرىممەن باعانا ساۋديا ەلشىلىگىندە تانىسقانمىن. قىزىق. ءبىر شاھاردا جۇرسەك تە بۇعان دەيىن ءبىر مارتە كەزدەسىپ, جۇزدەسپەپتىك. ءالگىندە اڭگىمە اراسىندا اڭعارعانىم, قازمۇۋ-ءدىڭ تۇلەگى شىعىستانۋ فاكۋلتەتىن بىتىرگەن, قىتاي ءتىلىنىڭ مامانى كورىنەدى. جاس بولسا دا كوپتى كورگەنى جارق-جۇرق قىلىعىنان انىق بايقالادى. ءوزى دە, ءسوزى دە شەگەدەي. «ساسپاڭىز, سۇراي-سۇراي مەككەگە دە جەتەرمىز...». ەزۋىمە ۇيىرىلگەن كۇلكىنى ستيۋاردەسسانىڭ سىڭعىرلاعان ءۇنى شايىپ جىبەرگەن.
– جولاۋشىلاردىڭ قاپەرىنە! ءبىزدىڭ ۇشاعىمىز تۇركياعا ازەربايجان ءدالىزى ارقىلى كىرەدى. قازىر ون مىڭ مەتر بيىكتە ۇشىپ كەلەمىز.
اعىلشىنشا تۇسىنبەسەم دە, تۇرىكشەسىنەن ۇققانىم وسى سارىنداس. كەشەلى-بەرى ۇيقىدان مازا كەتكەن, انشەيىندە جايلى جەردىڭ وزىندە وڭايشىلىقپەن كىرپىك ايقاستىرمايتىن مەن يلليۋميناتورعا تەسىلە تۇسەمىن. ويىم دا قالعىپ-شۇلعىپ سان-ساققا بولىنە بەرەدى-اۋ. شارتاراپتى شارلاپ كەتكەندەي. ءتۇن قاراڭعىلىعىن قاق ايىرىپ, زۋىلداپ كەلە جاتقان مىناۋ الىپ كوك كەمەسىنىڭ كۇمىس قاناتىنىڭ ۇشىندا تىنىمسىز جارق-جۇرق ەتكەن شىراقتاي جالتىلداپ, ۇستاتار ەمەس.
– ە,ە... جاراتقاننىڭ اسپانىندا دا ءتۇپ-ءتۇزۋ, ەمىن-ەركىن ۇشا المايسىڭ. باسە, توتەسىنەن تارتقاندا, ءبۇيتىپ التى ساعاتتاي اينالماساق كەرەك. مەيلى, ايتەۋىر كەزدەيسوق قاۋىپ-قاتەردەن ساقتاي گور. ءار ەل, ءار جۇرت تۋرا جەردەگىدەي ءوز اۋە كەڭىستىگىن دە كەسكىلەپ, بولشەكتەپ, مەنشىكتەپ العان زامان ەمەس پە.
ىشتەي كۇبىرلەيمىن. ويدى وي قوزداتادى. جان-دۇنيەمدى ءبىرجولا بيلەپ العان ساپار سازى بالا جاستان قۇلاققا ءسىڭىستى مەشىتتەر مەكەنى مەككە-مەدينە تۋرالى, جەر مەن كوكتىڭ اراسىندا قالقىعان قاسيەتتى قارا تاس حاقىندا قيلى-قيلى حيكايالاردى ەسكە تۇسىرەدى. قيال-عاجايىپ اڭىزدارعا بەرگىسىز اڭگىمەلەردىڭ ۇزىن-ىرعاق سورابىمەن بىرگە, مەككەدە تاكيە سالدىرعان قۇنانباي قاجىنىڭ, الىپ مەملەكەت كەڭەس وداعىنىڭ ساۋد ەلىندەگى تۇڭعىش ەلشىسى بولعان الاش ارداقتىسى ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ ءور تۇلعالارىن كوز الدىما ەلەستەتەمىن. ولار جايىندا ۇنەمى ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا ءجۇر. وقيعا ورايىنا قاراي ارىستار ەسىمدەرىن قاستەرلەپ اۋىزعا الىپ جاتقانىم دا...
سوڭعى كۇندەرى جاتسام دا, تۇرسام دا كومەسكى بەينەسى جانارىمدا كولبەڭدەپ, اتى-ءجونى كومەيىمە تىعىلا بەرەتىن ناعىز مۇسىلماننىڭ ءبىرى تۋراسىندا ويلاماۋ استە مۇمكىن بە؟! ول – ايگىلى شەشەن, قارا قىلدى قاق جارعان بي جالمەندە بايشىعاش ۇلى. مەنىڭ جەرلەسىم, اۋىلداسىم, اقيقاتىنا كەلسەك, جەتىسۋدىڭ جامپوزى عانا ەمەس, ءيسى قازاقتىڭ ءدۇلد ۇلى. وكىنىشتىسى سول, ءبىزدىڭ بۋىن جالمەندە ەسىمىن دە, ونىڭ اتاقتى اقىن ۇلى, كەڭەس وكىمەتىنىڭ قاندى قول جەندەتتەرى ءۇش مارتە اتقاندا ولمەگەن جاۋجۇرەك پىشان ءجونىندە دە وتە كەش ەستىدىك. تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا بارلىق شىندىقتىڭ بەتى اشىلعانى ءمالىم. مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەن شاعىمىزدا اكە-شەشەمىزدىڭ ءوزارا كۇبىرلەسىپ, سىبىرلاپ وتىراتىنى ەمىس-ەمىس ەستە. «تەڭىزدىڭ ارعى بەتىندەگى ارقاداعى توبىقتى ەلىنەن مەككەگە ابايدىڭ اكەسى قۇنانباي بارىپ قاجى اتانسا, مىنا ءبىزدىڭ سارىەسىك اتىرابىنان جالعىز جالمەندە بارعان. ءوزى قۇنانباي قاجىمەن كەزدەسىپ, ابايمەن ءدامدەس, پىكىرلەس بولعانعا ۇقسايدى. شيلىقارىنداعى سيەز توبەسىنە ايماقتاعى ەل-جۇرتىن تۇگەل جيناپ, باتا سۇراپ, قوشتاسىپتى. و زامان بەلگىلى. الپىستى يەكتەپ قالعان ونىڭ نيەتىن قۇپ كورسە دە, اعايىن-تۋىستارى قيىر ساپارعا شىعۋىنا ىقىلاس بەرمەپتى. رايىنان قايتپاعان جالمەندە بي جانىنا تەك ءىنىسى بيمەندەنى ەرتىپ, قاجىلىققا دابىرلاتپاي اتتانعان كورىنەدى. جارىقتىقتىڭ تىلەگىن قۇداي قابىل ەتىپ مەككەدە قايتىس بولىپ, تۋعان جەرىنە ورالمادى عوي...».
كۇنى كەشەگىدەي جاڭعىرادى. ۇشاق ىشىندە ءمۇلگىپ وتىرىپ, شالعايداعى اۋىلىما ساياحات جاساعاندايمىن. مىڭ بۇرالعان اسەم قاراتالدىڭ بالقاشقا قۇيار تومەنگى ساعاسىندا, قالىڭ توعايدىڭ بوكتەرىندە بوي كوتەرگەن بايشەگىردىڭ سۋرەتىن قولىما ۇستاپ تاماشالاعاندايمىن. جالمەندە بابانىڭ كىندىك قانى تامعان وركەندى ءوڭىردىڭ, ءوزىمنىڭ تۋىپ-وسكەن التىن بەسىگىمنىڭ ءار سۇيەمى, ءار بۇتاسى, ءار شوقىسى... ءبارى-ءبارىن وي كوزىمەن كورىپ وتىرمىن. بايشەگىردىڭ ىرگەسىندە قول سوزىمداي تۇستا جالمەندەنىڭ قىستاۋى – ءدوڭشي, ودان ءسال ارىرەكتە اۋىلدان ەكى شاقىرىمعا تولار-تولماس جەردە جاز جايلاۋى – شيلىقارىن, وسى ماڭدى جاناي ءوتىپ, كول جاعاسىنداعى بالىقشىلار مەكەنى كوپبىرلىككە ماڭداي تىرەيتىن قاسقا جولدىڭ جيەگىندە جىل سايىن حالقىن قۇرىلتايعا جينايتىن جالمەندە بولىستىڭ سيەز توبەسى... كوڭىلدە سايراپ-اق تۇر. مىنە, تۇپ-تۋرا وسى جەردەن قاسيەتتى مەككەگە قاجىلىق ساپارىنا اتتانعان ەكەن. ارتىق-كەمى جوق ءجۇز ون جىل بۇرىن. ارينە, ول كەز بەن بۇگىنگى ۋاقىتتىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي...
ايتپاقشى, ءجالمەندە بايشىعاش ۇلى تۋرالى ەنتسيكلوپەديالىق دەرەك كوزدەرىندە بىلاي دەپ جازىلعان: «داڭقتى بي, شەشەن 1843 جىلى تۋعان. ۇلى ءجۇز قۇرامىنداعى جالايىر رۋىنىڭ ارىقتىنىم-بايشەگىر تارماعىنان شىققان. 12 جىل بولىس, 9 جىل بي بولعان. قوياندى جارمەڭكەسىندە ابايمەن كەزدەسىپ, جاقىن تانىسادى. ءۇرجاردا وتكەن 7 ۋەزد وكىلدەرى باس قوسقان سيەزدە ءتۇيىنى قيىن ماسەلەلەردى شەشۋگە اباي جالمەندەنى ارنايى شاقىرادى. جول اياعى قاشىقتىقتان ەكى-ءۇش كۇن كەشىككەنىمەن, سيەزدى جالمەندە بي اشادى. قۇرىلتايدا حاتشىلىق مىندەت اتقارعان اباي ونىڭ سوزدەرىن ۋەزد باستىعى لوسوۆسكيگە اۋدارىپ وتىرادى. ۋەزد باستىعى وسى جيىندا جالمەندەنىڭ باسشىلىعىمەن شىعارىلعان ەرەجەنى وزگەرىسسىز بەكىتىپ, وعان اتقارعان ادال ەڭبەگى ءۇشىن التىن مەدال بەرەدى. جالمەندە قىرعىز شابدەن تورە, قازاق حالقىنىڭ بەلگىلى ادامدارى بولتىرىك شەشەن, مامان باي, ەسىنبەك جانەكە ۇلى, باقتىباي جولبارىس ۇلىمەن ەتەنە ارالاسقان. ول 1901 جىلى قاجىلىققا بارعان ساپارىندا مەككە مەن مەدينەنىڭ ارالىعىنداعى «جانناتىل باقيا» دەگەن قۇدىقتىڭ ماڭىندا قازا تاپقان». شەگەلەپ تاڭبالانعان بۇل دايەكتەر جالمەندە اتامىزدىڭ وسال ادام بولماعانىن انىق ايعاقتاسا كەرەك. ال ايگىلى تۇلعانىڭ اسىل تۇياعى – «بالاسى جالمەندەنىڭ پىشان ەدىم» دەپ جىرلاعان, جاسىنداي جارقىلداعان ەل ەركەسى جايىنداعى اڭىزدى بۇگىنگى ۇرپاقتارى ماقتانىشپەن اڭگىمەلەيدى.
تاڭعى تىنىشتىقتى جولسەرىكتىڭ داۋسى بۇزدى. ءبارىن دە ايتقىزباي ۇققاندايمىز. قىبىر-كۇبىر كوبەيگەن. ىلە بۇلتتان-بۇلتقا سۇڭگىگەن ۇشاعىمىز قۇلديلاپ تومەندەي باستادى. ءتۇن تۇڭلىگىن تۇرگەن كۇننىڭ قىزىل اراي كىرپىكتەرى ەندى عانا قىلتيىپ كەلەدى ەكەن. شىعىس جاق جالىن تۇسكە بويالعانداي. عاجاپ! بەينە باعاناعى استاناداعى كورىنىس.
– سوندا, ءبىز كۇندى قۋالاپ كەلە جاتىرمىز با؟! – دەيمىن ىشتەي ءوز-وزىمە. – ءيا, قاسيەتتى مەككەگە ءبىر تابان بولسا دا جاقىندادىق. ينشاللا!..
ءتۇبى ءبىر – تۋىسقان
...كىرپىك ىلمەگەنىمە ەكىنشى كۇن. سوندا دا سەرگەكپىن, ايرىقشا كۇش جانىما قۋات بەرگەندەي. بۇعان دا شۇكىر. توقساننىڭ تورىنە تاقاعان اياۋلى انامنىڭ ەكى اۋىز ءسوزى كوكەيىمنەن كەتسەيشى. الىس ساپارعا اتتانىپ بارا جاتقانىمدى ايتىپ, تەلەفون شالعانىمدا, ءسال ءمۇدىرىپ بارىپ ايتقان سوزدەرى ەسىمدە.
– نە دەيىن, ق ۇلىنىم! مەن ءۇشىن توسىن جاعداي. اللانىڭ بەرگەن نەسىبەسى دە. جۇمباق جولدا تەك قۇدايىڭ قولداپ-قورعاپ, جەلەپ-جەبەپ, جەتەكتەيدى. مۇنداي ساپار ءجۇز جاساعان اكەڭە دە بۇيىرماعان. امان-ساۋ بارىپ قايت...
ىستامبۇلدىڭ حالىقارالىق اۋەجايىندا جەتى-سەگىز ساعات قاڭتارىلىپ وتىرعانىمىزدى, ودان كەيىنگى ساۋد ارابياسىنىڭ ەجەلگى استاناسى جيددا اۋەجايىنداعى سەرگەلدەڭىمىزدى جاقسىلىق نىشانىنا بالادىق. ويتكەنى, ەرتەرەكتە ءجالمەندە سەكىلدى بابالارىمىز جول ازابىن جىلداپ, ايلاپ تارتقان عوي. جول تورىعان جاتجۇرتتىقتار مەن پيعىلى تەرىس قاراقشىلار ادىمدارىن اشتىرمايتىن. ونىڭ ۇستىنە ءتوتەننەن كەلگەن اۋرۋ-سىرقاۋ, پالە-جالە جانە بار. سونىڭ وزىندە ارىپ-اشىپ, اللا تاعالانىڭ الدىنداعى مۇسىلماندىق پارىزىن وتەۋگە دەگەن ىنتا-ىقىلاسى مەن قۇلشىنىسى مۇلدەم ەرەك ەكەنىن سەزىنگەندە تاۋبە دەمەسكە ەش لاجىڭ جوق. بولار-بولماس قيىنشىلىقتاردى, ۇساق-تۇيەك كەدەرگىلەردى ەلەمەگەنىمىز راس. ەرتەگىدەگىدەي قالاعان جەرىمىزگە توپ ەتە تۇسسەك نەسى قىزىق, نەسى ءماندى؟! جيددا جالىن شارپىپ تۇر ەكەن. كۇن ءالدەقاشان باتسا دا ىستىقتىڭ بەتى قايتپاپتى + 390. شىدارمىز. ءبىر تاماشاسى, عيمارات ءىشى ساپ-سالقىن. اۋەجايدا قالىڭ ارابپەن شۇلدىرلەسىپ, ءبىر-بىرىمىزبەن ءتىل تابىسا الماي, قاقپاقىلعا ءتۇسكەنىمىز ەرىكسىز مىرسىلداتادى-اي. « ۇلى ورىس ءتىلى» شىرپى سىندىرۋعا دا جارامادى. ايتەۋىر شىر-پىر كۇيگەن البەرت زاماتىندا اراب استاناسى ەر-ريادقا, ىرگەدەگى مىسىرعا, ۇيقىداعى استاناعا دا تەلەفون سوعىپ, اراب ءتىلىن بىلەتىن دوس-جاراندارىن بايلانىسقا جالعاستىرا ءجۇرىپ, بارلىق شارۋانى وڭىنان شەشكەن. كىلتيپاننىڭ دا, كۇرمەۋدىڭ دە كىلتى وپ-وڭاي اعىتىلعانى سول, اۋەلدە قۇجاتتارىمىزعا باستارىن شايقاپ, يىقتارىن قيقاڭ ەتكىزگەندەر بايەكتەپ جۇگىرسىن. ءجۇز مىڭداعان ادامعا ارنالعان الىپ عيمارات – قاجىلار تەرمينالىنىڭ بۇرىش-بۇرىشىن ارالاتىپ, قوسىمشا قۇجاتتاردى لەزدە ازىرلەپ, قولىمىزعا ۇستاتىپ, ارنايى جابدىقتالعان بولمەدە تىنىقتىرىپ, شاي-سۋمەن قاتالاعان ءشولىمىزدى باسقىزىپ, ەڭ سوڭىندا قول-اياعىمىزدى جەرگە تيگىزبەي بىزدەردى ءتۇن ورتاسىندا شاھارداعى «Marriott» بەس جۇلدىزدى قوناق ۇيىنە دجيپپەن جەتكىزگەن.
كەيىنىرەك ءمالىم بولعانىنداي, ءبىزدىڭ كەيپىمىزدى وزگە مەملەكەتتەردەن كەلگەن ءبىراز قالامداستارىمىز دا باستارىنان وتكىزىپتى. ءتىل ءبىلمەۋدىڭ ماشاقاتىنا وسىندا ءبىر ايعا جۋىق ۋاقىت بولعاندا كوزىمىز ابدەن جەتكەندەي. جىراقتا جۇرگەندە ءسات سايىن كوكەيىمە كەلە بەرگەن ويدى رەتتى تۇستا ايتا كەتكەندى ءجون كورىپ وتىرمىن. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ورتا مەكتەپتەرى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا باسقا شەت تىلدەرى پاندەرىمەن قوسا, كەلەشەكتە اراب ءتىلىن دە جۇيەلەپ وقىتۋدى قولعا العان دۇرىس-اۋ دەگەن وي مازالاي بەرەدى. يسلام وركەنيەتىنىڭ قازىرگى ءورىسى مەن دامۋ قارقىنى ەتەك-جەڭىمىزدى جيناپ, اسىل قۇندىلىقتارىمىزدى تەرەڭىرەك ۇعىنىپ, تۇيسىنۋگە جەتەلەيتىندەي. ەرتەدەن كەلە جاتقان ءۇردىستىڭ ءبىرى – مەكتەپتەردە اعىلشىن, فرانتسۋز, نەمىس تىلدەرى ۇيرەتىلىپ ءجۇر. سونداي-اق, ەندىگى جەردە قازاق مەكتەپتەرىندە جاپپاي اراب ءحارپىن ۇيرەتىپ, اراب ءتىلىن مەڭگەرتۋدىڭ زيانى جوق. اراب ءتىلى ءبىز ءۇشىن جات ءتىل ەمەس. ەڭ الدىمەن, ول – قاسيەتتى قۇران-كارىمنىڭ ءتىلى, پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.ۋ) ءتىلى. بارلىق رۋحاني قۇندىلىقتار مەن قاعيداتتاردىڭ وسى تىلدە جەتكەنى ءمالىم. سۇرە اياتتارىن تىكەلەي تۇپنۇسقادا وقۋدىڭ ماڭىزى جونىندەگى ماسەلە بولەك اڭگىمەنىڭ وزەگى.
...پەندە شىركىندى قويسايشى. بولماشىعا قينالىپ قاباق شىتىپ, كۇيزەلىپ رەنجىپ شىعا كەلەمىز. سامالاداي جارقىراعان مەيمانحانانىڭ تابالدىرىعىن اتتار-اتتاماستان قۇرىس-تۇرىسىمىز جازىلىپ, ەزۋىمىزگە كۇلكى ۇيىرىلگەندەي. ەجەلگى تانىستارىنشا ىقىلاسپەن قارسى الىپ, ءبىر-ءبىرىمىزدى تۇسىنبەسەك تە باپپەن باس يزەسىپ, يشارامەن ۇعىسقان ساۋد ارابياسى كورولدىگى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ جاۋاپتى وكىلدەرى ءاپ-ساتتە جەكە-جەكە نومىرلەرگە جايعاستىرعان. الگىندە ءۇن-ءتۇنسىز ماشينەگە بىزگە ىلەسىپ كىرگەن سوقتالداي-سوقتالداي ءۇش نەگر جىگىتى دە جۋرناليستەر ەكەن. ايتقىزباي اڭعارعانىمىز – ۇشەۋى دە قارا قۇرىلىقتان. تىپ-تىنىش قاباتتا قاراما-قارسى ورنالاسقان البەرت ەكەۋمىز اعىل-تەگىل سىر شەرتىسىپ جانە ءبىر ساعات وتىردىق.
– شۇكىر, امان-ساۋ قاسيەتتى توپىراققا دا تابانىمىز ءتيدى, – دەيمىن مەن قۋانىشىمدى جاسىرماي.
– ينشاللا! – ساعاتىنا قاراعان سەرىگىمنىڭ داۋسى تاڭىرقاي ەستىلگەن. – وۋ, جاكە, ءتۇن ورتاسى بوپتى. كوز شىرىمىن الايىق. استانادا تاڭ اتىپ كەلە جاتىر. ۋاقىت ايىرماشىلىعى ءتورت ساعاتتاي شاماسى. تاڭەرتەڭ ءبارىن شتابتان انىقتارمىز...
– جارايدى, تىنىعايىق.
ەرتەڭگى جەڭىل-جەلپى تاماقتان سوڭ ءبىرىنشى قاباتقا تۇستىك. قالامنىڭ سۋرەتى بەينەلەنگەن پلاكات-باعدارلاماعا تەسىلگەن ءتورت-بەس جىگىت نازارلارىن بىزگە اۋدارىپ, جىلىۇشىراي قارسى العان.
– قازاقسىڭدار ما؟ – دەدى تىعىرشىقتاي, ەڭسەلى جىگىت يىعىنداعى كامەراسىن قولىنا ۇستاپ. – مەن ازەربايجاندىق ءارىپتەستەرىڭ بولامىن, اتى-ءجونىم ازەر مامەدوۆ. رەسپۋبليكالىق تەلەۆيدەنيەدە ىستەيمىن. سەندەردى جاڭا رەستوراندا كوردىم, قازاقشا سويلەسىپ وتىر ەكەنسىڭدەر. مىنا ءجىگىتتەردىڭ بارلىعى دا جۋرناليستەر كورىنەدى. جاڭادان تانىسىپ جاتىرمىز...
ءوز تىلىنە ورىسشاسىن ارالاستىرىپ تانىسقان ازەرمەن وپ-وڭاي ءتۇسىنىسىپ, ءماز-مەيرام بوپ قالدىق.
– قاشان كەلدىڭ؟
– ىستامبۇل ارقىلى ما؟ الدە, باكۋدەن توتە رەيس بار ما؟
وقشاۋىراق جۇمساق ديۆانعا جايعاسقاننان سوڭ بارىپ, جاڭا تانىسىمىز باسىنان كەشكەنىن جىر عىپ شەرتتى.
– ەرتەدە اتا-بابالارىمىز قاجىلىققا قينالىپ جەتكەنىن جاقسى بىلەسىڭدەر عوي. قىسقاسى, مەن دە ءبىراز ازاپ كوردىم, – دەگەن ازىلدەي مىرسىلداپ. – اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنان ۇشاعىمىزدى ىستامبۇل قابىلداماي, انكارادا جارتى كۇن بوگەلدىك. جيدداعا كەشتەتىپ كەلدىك. از-ماز اعىلشىنشام مەن تۇرىكشەمدى بىردە-ءبىر ارابقا ۇقتىرا السامشى. ابدەن قينالدىم جالعىز ءوزىم. مەن ويلاعانمىن, ارنايى بىرەۋ-مىرەۋ كۇتىپ الار دەپ. امالسىزدان ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعى بولسا دا, وسى شاھاردا قىزمەت ىستەيتىن جەرلەسىم, ءدارىگەر دوسىما تەلەفون شالدىم. ءمان-جايدى ءتۇسىنگەن ازات پاتەرىنە اپارىپ قوندىرىپ, دەمالدىرىپ دەگەندەي ەس جيعىزدى. ەل-ەلدەن قاجىلىققا شاقىرىلعان جۋرناليستەردىڭ تۇراقتايتىن جەرىن, ياعني وسى قوناق ءۇيىن دە دوسىم تاۋىپ بەردى ەمەس پە. كانە, ەكىنشى قاباتتاعى باسپاسوز ورتالىعىنا بارايىق. ءوزىمىزدىڭ وزبەكستاننان باينازاروۆ نىعمەتوللا دەگەن تەلەجۋرناليست ءجۇر. سەندەرمەن تانىستىرايىن باۋىرلارىڭدى.
ورنىمىزدان ورە تۇرەگەلە بەرگەنىمىزدە:
– ورتا تولسىن جىگىتتەر, – دەگەن وكپە تۇسىمىزعا جالت قاراستىق. – و-و, ازەرجان, تۋىسقاندارىڭدى تاۋىپ العانسىڭ با؟
– مىنە, جاڭاعى ايتقان نىعمەتوللانىڭ ءوزى دە كەلدى.
– ءيا, نيەتتەرىڭ قابىل بولعاي. قالاي جەتتىڭىزدەر, قاشان كەلدىڭىزدەر؟ تىم ءتاۋىر بولدى, مىنا ازەر ەكەۋمىز كەشەلى-بەرى جالعىزسىراپ ءجۇر ەدىك. قاراشى, ءبىر عانا قازاقستاننان ەكى جۋرناليست كەلىپتى, ءا؟! ياقشى-ياقشى... ەندىگى جەردە ەش الاڭدايتىنى جوق. قازاقتار ايتادى عوي: «تورتەۋ تۇگەل بولسا, توبەدەگى كەلەدى». ءالى اسىقپاي تانىسا جاتارمىز. قۇربان بايرامىنا دەيىن وسىندامىز... جۇرىڭدەر, قازىر قارسى الۋ بولمەسىنەن يحرامىمىزدى الادى ەكەنبىز. قۇداي ءساتىن سالسا, ەرتەڭ تۇستەن كەيىن مەككەگە بارامىز, ۋمرا جاسايمىز. سودان كەيىن ءوز رەتىمەن ۇلكەن قاجىلىق, ارافاتقا تۇنەپ, مۋزداليفا مەن مينادا بولىپ, جامارات اقاباعا – شايتانعا تاس لاقتىرامىز...
ەرتەڭىنە قاتارىمىزعا تۇركىمەنستاننان كەلگەن داۋلەتكەلدى اننامۇرادوۆ, دۋشانبەلىك ساربان سايدوۆ پەن ماسكەۋلىك تاتار جىگىتى ءشامىل يدياتۋللين قوسىلدى. ءتۇبى ءبىر تۋىسقاندار مارە-سارەمىز. ەڭ جاقسىسى, ءتورت تىلدە سويلەيتىن تاجىك ءجۋرناليسى ارابشا اعىپ تۇر.
كوز الدىمدا – جۇرەكتەگى سۋرەت
قول ۇستاسىپ, يىق تىرەسكەن ءبىز يحرامعا كىرۋدىڭ بارلىق شارتتارىن مۇلتىكسىز ورىنداپ, اق شاعالاداي بوپ شىعا كەلدىك. ارينە, ايتۋعا جەڭىل. ايتپەسە... ەكى بولەك شۇبەرەكتى, ياعني «يزار» مەن «ريدانى» جالاڭاش دەنەمىزگە ورانىپ ءجۇرۋدىڭ ءوز ماشاقاتى اجەپتاۋىر اۋرەگە تۇسىرگەنى بار. تۇيمەسىز, ىلگەكسىز جالاڭ ەكى جاپىراق ماتانى «كيىپ» جۇرۋگە دە ءويتىپ-ءبۇيتىپ ماشىقتانىپ الدىق. يحرامدى جامىلىپ سىرتقا شىققانىمدا بويىمدى ەرەكشە ءبىر سەزىم بولەگەندەي كۇي كەشتىم. كوز الدىما جيدداعا ۇشارداعى ىستامبۇل اۋەجايىنداعى كورىنىس ەلەستەگەن. جولاۋشىلاردى تىركەپ, الىس ساپارعا اتتاندىراتىن اتشاپتىرىم ءزاۋلىم زالدىڭ ءىشى لىق تولى – يحرام كيگەن ۇلكەن-كىشى. بارلىعى دا تۇرىك تۋىستار. مۇسىلماندىق پارىزدارىن وتەۋگە اسىققانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. قاتتى تاڭدانعانبىز, قاتتى قىزىققانبىز. لەك-لەگىمەن اعىلعان قالىڭ ءنوپىر ءوز كەزەگىمەن, ءوز رەتىمەن ۇشىپ جاتىر, ۇشىپ جاتىر. سولاردىڭ ساناتىندا ءبىزدىڭ رەيستىڭ جولاۋشىلارى دا ىلگەرى جىلجۋدا. ۇشاق تابالدىرىعى الدىنداعى سوڭعى ايالدامادا ءبىز كۇتپەگەن توسىن جايدىڭ كۋاسى بولدىق. العا وزىڭقىراعان دوڭگەلەك ءجۇزدى, سالدەلى جىگىت اعاسى ءوز توبىنا قاراتا: «كانە, ەكى-ءۇش مارتە قايتالاپ كورەيىكشى. قازىر اۋەدە ميقات شەكاراسىنا جەتكەندە داۋىستاپ ايتامىز» دەۋى مۇڭ ەكەن ۇيمە-جۇيمە جۇرت تالبيە دۇعاسىن ساڭقىلداتىپ قويا بەردى:
«لاببايكال-ءلاھۋمما لاببايك, لاببايكا ءلا شاريكا لاكا لاببايك, ءيننال-ءحامدا, ءۋاننيماتا, لاكا ءۋال-مۋلك, ءلا شاريكا لاك».
قازاقشا ماعىناسى: «ەي, اللا! مىنە, مەن سەنىڭ الدىڭدامىن. مىنە, مەن سەنىڭ الدىڭدامىن. سەنىڭ ەشبىر سەرىگىڭ جوق, مىنە, مەن سەنىڭ الدىڭدامىن. راسىندا, ماداق, نىعمەت جانە م ۇلىك ساعان ءتان. سەنىڭ سەرىگىڭ جوق».
ساپار قارساڭىندا الدىن-الا جاتتاپ العان تالبيە سوزدەرىن كوپكە قوسىلىپ, ءبىز دە سان مارتە قايتالاعانبىز. ءتىلىمىز مۇدىرمەيدى.
مەيمانحانانىڭ بارلىق جايلارىندا, حوللدارىندا, شتاب پەن ءباسپاسوز ورتالىعىندا تەلەديدارلار جەرگىلىكتى ارنالار مەككەدەن ۇزدىكسىز تاراتىپ جاتقان بەينەحابارلاردى تاۋلىك بويى كورسەتەدى. قۇلاققا قانىق, جۇرەككە ۇيالاعان سوزدەردى ەندى مىنە, ءبىز دە حورمەن ايتا باستادىق. قىرىق-ەلۋ جۋرناليست جايعاسقان اۆتوبۋس جول اپشىسىن قۋىرىپ كەلەدى. العاشقى توپ ۋمرانى كەشە جاساپ قايتقان. بۇگىن ولار مەدينەگە اتتانىپ كەتكەن ەرتەلەتىپ. ويتكەنى, جول ۇزاق – شاماسى ءتورت ءجۇز شاقىرىم. ال, مەككە جيددادان 75-80 شاقىرىم كورىنەدى. بىلايشا ايتقاندا, تاياق تاستام جەر. تاسپاداي تىلىنگەن كۇرەتامىردىڭ وزەگى كەڭ ءارى قاۋىپسىز. قارسى قوزعالىس جوق. قوس قاپتال جولدىڭ ورتاسىن الاسا پالمالار مەن باكەنە اعاشتار بولگەن. ايرىقشا نازار اۋدارتاتىنى, جاسىل جەلەكتەردىڭ جۇلگەسىن قۋالاي سۋ ترۋبالارى تارتىلىپتى. ءار تال اعاشتىڭ تۇبىندە ءمولت-ءمولت بۇرقاقتاعان ءومىر ءنارى جىلت-جىلت ەتەدى. بۇل كۇندە بىزگە جەتىپ وتىرعان تامشىلاتىپ سۋارۋدىڭ ءبىر ءتۇرى وسى بولسا كەرەك. جولدىڭ ەكى جاعالاۋىنا الما-كەزەك جالتاقتاپ كەلەمىز. اشىق, الاڭقاي بوس جاتقان جەر بايقالمايدى. ىركەس-تىركەس بوي كوتەرگەن ءزاۋلىم عيماراتتار, شوعىر-شوعىر اۋىلدار, كوك كۇمبەزدى مۇنارالى مەشىتتەر, قاتار-قاتار تىزىلگەن ۇلكەندى-كىشىلى ساۋدا ورتالىقتارى مەن دۇكەندەر... بىرىنە-ءبىرى ۇلاسىپ, بىرىنەن سوڭ ءبىرى دوڭگەلەنىپ قالىپ جاتىر...
اۋەلدەگىدەي ەمەس, قوزعالىستىڭ كوپتىگىنەن اۆتوبۋسىمىز دا ءالسىن-ءالسىن ءىشىن تارتىپ, كىبىرتىكتەپ كەلەدى. جوق, الدە الىپ-ۇشقان جۇرەگىمىزگە قانات بىتكەندەي مە؟ ىلگەرى ۇمتىلا, العا كوز سۇزەمىز جارىسا. «ەندىگى قاسيەتتى مەككەنىڭ ءتوبەسى كورىنىپ, ءال-حارام مەشىتىنىڭ كوك تىرەگەن ءزۇمىرەت مۇنارالارى قول بۇلعاسا كەرەك». ءسوز جوق, تۋرا وسى مەزەتتە جارقىلداپ-جايراڭداپ وتىرعان مەنىڭ تاعدىرلاس سەرىكتەرىم – الجيردەن, چادتان, شري-لانكادان, نيگەردەن, سۋداننان, كامەرۋننان, تۋنيستەن, ليۆيادان, ماليدەن, جاپونيادان, رەسەيدەن, ازەربايجاننان, وزبەكستاننان, سەربيادان, تۇركيادان, ت.ب. ەلدەردەن كەلگەن جىگىتتەر دە وسىنداي ويدىڭ قۇشاعىندا.
ءبىرىن-ءبىرى جاناي, ءوز قاتارلارىن قاتاڭ ساقتاپ, وڭتايلى تۇستا اينالىپ العا تۇسكەن ساتتە سۋرەتىن سان مارتە قىزىعا تاماشالاعان قۇران-قاقپا كوزىمە وتتاي باسىلعان. ۇلكەن تراسسانىڭ ەكى جيەگىن جارتىلاي دوعاشا ءيىپ قوسقان ادەمى تۇعىر-قاقپانىڭ ءدال توبەسىندە پاراقتارى ايقارا اشىلعان قۇران بەينەلەنگەن. تاماشا ارحيتەكتۋرالىق بەلگى-ەسكەرتكىش – قاسيەتتى الىپ كىتاپ سونادايدان شالىنادى. تاعاتسىزدانىپ وتىرعان جىگىتتەر ءبىراۋىزدان «ءلاببايكا» دەپ تالبيەنى داۋىستاپ ولەڭدەتە جونەلدى. سول-سول-اق ەكەن الدى-ارتىمىزدا جۇيتكىگەن كولىكتەگىلەر مەن جاياۋلاتىپ ساپ تۇزەگەن قۇلشىلىق جاساۋشىلاردىڭ قالىڭ ءنوپىرى بىرىنەن كەيىن ءبىرى ءىلىپ اكەتتى. عاجاپ ىرعاق, عاجاپ اۋەز – مەككە اسپانىن كەرنەپ تۇر.
كولىگىمىز دە قۇمىرسقاداي جىبىرلاپ قالعان. تۇس-تۇستان, جان-جاقتان اعىلعان حالىقتىڭ لەگىندە قيساپ جوق. قۇددى تولاسسىز تاسقىن. قارعا ادىم جەر – مۇڭ. كوشە قيىلىستارىنداعى كەپتەلىستى رەتتەگەن پوليتسەيلەردىڭ مازاسىز جۇمىستارىن ءىس-قيمىلدارىنان اپ-انىق كورەسىز. سويتسە دە جۇزدەرىنەن رەنىشتىڭ, دەگبىرسىزدەنە ءابىرجۋدىڭ ەش نىشانى سەزىلمەيدى. بارلىعىن دا سابىرعا جەڭدىرگەن. قيان قيىرلاردان, الىس شالعايلاردان, سەڭگىر-سەڭگىر تاۋ اسىپ, تەلەگەي-تەڭىز سۋ كەشىپ كەلگەن, ىرگەدەگى ەلدەردەن جاياۋ-جالپىلاپ زارىعىپ اڭساپ جەتكەن ادامداردىڭ قاس-قاباعىنا – اللانىڭ قوناعى دەپ قاراپ قىزمەت كورسەتۋدى باستى بورىشى سانايدى. مۇنداي عاجايىپ ءۇردىستى, ءداستۇر بوپ قالىپتاسقان تاماشا جۇيەنى قاسيەتتى مەكەننىڭ قالاسىنان دا, دالاسىنان دا ايقىن اڭعاراسىڭ. سەبەبى, قۇداي جولىنداعى قۇلشىلىقتىڭ الاڭسىز, سەلكەۋسىز ءوتۋى – مىندەت. وسىنداي ايرىقشا ماڭىزدى, جاۋاپتى شارۋانى جىل سايىن ىڭ-شىڭسىز بيىك دەڭگەيدە اتقارىپ جۇرگەنى, نەگىزىنەن ارابتاردىڭ ەجەلدەن قانىنا سىڭگەن قاسيەتى – سابىرلىلىقتىڭ ناتيجەسى بولسا كەرەك. «يماننىڭ سەنىمدى سەرىگى – سابىرلىلىق» دەگەن عاقليانىڭ استارىنا ءجىتى ۇڭىلگەنىمىز ابزال.
...كەشكى شىراقتار جامىراعان شاقتا قاعبانىڭ تۇبىندەگى ءزاۋلىم-ءزاۋلىم جەتى عيماراتتان تۇراتىن ايگىلى «مەريديان» مەيمانحاناسىنا ماڭداي تىرەدىك. قۇمىرسقانىڭ يلەۋىندەي, قۇجىناعان قاجىلار. وڭكەي يحرام ورانعان ۇلكەن-كىشى... ءتۇر-ءتۇسى, ءسوز-ءتىلى, ءوڭ-ءجۇزى – الۋان-الۋان. ءسۇزىلىپ جانار جۇگىرتەمىن جان-جاعىما. ءار-اركىمدى شىرامىتىڭقىراپ, سوزگە تارتىپ تا قويامىن. ەشقايسىسى بۇلك ەتپەيدى, تۇسىنبەيدى. جىمىڭداعان كۇيى كىدىرمەي وتە شىعادى. ازىرگە بىردە-ءبىر قازاقتى ۇشىراتپادىم. يندونەزيا, تايلاند, مالايزيا, باحرەين, ماروككو, تانزانيا, توگو, سينگاپۋر, ەفيوپيا, نەپال ءتارىزدى تاعى باسقا ەلدەردەن كەلگەن قاجىلاردىڭ ساپىندا, ءسوز جوق, مەنىڭ قازاقستانىمنان ىنتىعا جەتكەن ءتورت مىڭداي جاماعات ءجۇر. ولاردىڭ قايسىبىرىمەن ءالى-اق كەزدەسىپ قالارمىز. وسى ءزۇل-حيججا كۇندەرى.
ورايلى مەزەتتە ەسكەرتەر ءبىر دەرەك. قاجىلىق پارىزدارىن وتەۋ ءۇشىن مەككەگە جىل سايىن دۇنيە ءجۇزىنىڭ 125-130 مەملەكەتىنەن ميلليونداعان ادام كەلەتىن كورىنەدى. ساۋد ارابياسى اقپارات مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتتەرىنە جۇگىنسەك, بيىل ولاردىڭ ناقتى سانى ءۇش جارىم ميلليوننان اسىپ وتىر. جۋرناليست اعايىنداردىڭ ۇدايى «الەمنىڭ بارلىق جولى مەككەدە تۇيىسەدى» دەپ جاتاتىنى وسىدان-اۋ. سول ميلليونداردىڭ ءبىرى رەتىندە ايگىلى ءال-حارام مەشىتىن, ايگىلى قاعبانى تەزدەتىپ كورۋگە اسىعامىن. شيىرشىق اتىپ, تاعاتسىزدانعانىمدى سەزە قويعان البەرت:
– ءالحامدۋليللاھ, – دەدى مەيمانحانا ىشىندەگى دۇڭگىرشەكتەردى جاعالاپ جانار جۇگىرتە ءجۇرىپ. – قۇداي ءساتىن سالسا, قازىر جۋىنىپ-شايىنىپ العان سوڭ قاعباعا بارامىز. مەنىڭ تۇسىنگەنىم, ەكى ايالداماعا جەتەر-جەتپەس. ءوز بەتىمىزشە تارتىپ كەتۋگە بولمايدى. ءتارتىپ سولاي. سابىر. كورەسىز بە, ارابتار استە اسىقپايدى. ايتپاقشى, جاكە, ءزامزام تەك وسىندا ساتىلادى ەكەن. ءدۇكەنشى وزبەك جىگىتتەرىنەن انىقتاپ, سۇراپ ءبىلدىم...
كۇتكەن ءسات. توبىمىزدى شاشاۋ شىعارماستان توتە تۋننەلمەن زۋىلداتىپ الىپ كەلگەن. قۇبىلانىڭ قاسىندا تۇرمىز. كۇندىزگىدەي جاپ-جارىق. بەينە تاۋلاردىڭ الاقانىنداعى كۇمىس زەرەڭدەي مولتىلدەگەن قاسيەتتى مەشىتتىڭ اينالا-توڭىرەگى تۇرماق, قويۋ قاراڭعىلىققا سۇڭگىگەن زاڭعار مۇنارالاردىڭ ۇشار باسىنداعى قالاقتاي ايدىڭ ءوزى اپ-انىق, جارقىراپ شالىنادى. كەزەكتى راسىمدەردىڭ ءتارتىبىن شاما-شارقىنشا تۇسىندىرگەن بويى كوش باستاعان الجيرلىك جۋرناليست جىگىت مۇستافا ءشاريفتىڭ سوڭىنان ىلەستىك.
ءال-حارامنىڭ ەشقانداي عيماراتقا, ەشقانداي كەشەنگە ۇقسامايتىن وزىندىك ارحيتەكتۋرالىق ءسان-سالتاناتى كەرەمەت. الەمدەگى ەڭ الىپ مەشىت ەرىكسىز تامسانتادى, سۇيسىنتەدى. ءىشى-سىرتى قۇجىناعان حالىق. تايىپ جىعىلارداي ايناداي جالتىراعان قىزىلكۇرەڭ گرانيت توسەنىشتەردىڭ قالى كىلەمدەرگە تىرەلگەن تۇسىندا تاپىشكەمىزدى شەشىپ الدىق. جالاڭاياقپىز ءبارىمىز دە. ەبەدەيسىز قيمىلداپ, ءسۇرىنىپ قالماۋعا تىرىساسىڭ. «ساقتىقتا – قورلىق جوق». ادامدار اعىسى تولاسسىز. ءسال بوگەلۋگە بولمايدى. سامالاداي جارقىراعان قابىرعانى جاناي ورلەگەن كەڭ باسپالداقپەن كوتەرىلىپ, الگىندە عانا مەگزەگەن ەگىز الىپ مۇنارا – ابدەل-ءازيز قاقپاسىنا بۇرىلا بەرگەنىمىزدە سول جاعىمىزدان ەرتەدەن بىلەتىن, قارشادايدان ميىمدا وشپەستەي بوپ كەسكىندەلگەن, سانامدا ماڭگى قاشالعان تانىس بەينە كوزگە وتتاي باسىلعان.
قاسيەتتى قاعبا! قاسيەتتى قۇبىلا! قاسيەتتى قارا تاس – «حاجر ءاسۋات!» قوس جانارىمدى اۋدارماعان قالپىمدا العا ءىلبىپ كەلەمىن. قاعبانى ساعات تىلىنە قارسى اينالىپ جۇرگەندەردىڭ سانىندا ەسەپ جوق. ىلكى ساتتىك اسەر ۇستىندە مۇلدەم بايقاماپپىن. قۇلشىلىق جاساپ جالبارىنعاندار, اعىل-تەگىل ەگىلگەن جارىمجان عارىپتەر اياق استىندا دا مۇلگىپ-شۇلعىپ وتىر. ىشتەي كۇبىرلەيمىن: «بۇعان دا شۇكىر! قۇدىرەتى كۇشتى اللا, ريزامىن!.. مىڭ مارتە تاۋبە!..»
ماڭايىما قىزىعا, تاڭدانا قارايمىن. قاراقۇرىم جۇرتتىڭ ءتىلىن تۇسىنبەسەم دە, باقىتتى جۇزدەرىنەن ەرەكشە قۋانىش سەزىمىن اڭعارعانىم راس. ءتىپتى, ارقايسىسىنىڭ جۇرەك ءلۇپىلىن ەستىپ تۇرعاندايمىن. قارا سوزبەن بەينەلەپ جەتكىزە السامشى. كوزىمدى تىرناپ اشقاننان ايالاپ, قاستەرلەپ جۇرەگىمنىڭ ءبىر بۇرىشىندا قۇنداقتاعان عاجايىپ سۋرەت.
قۇمارىم قانباي, كوزىم تويماي قاراي بەرەمىن, قاراي بەرەمىن...
ءزامزامنىڭ قاسيەتى مەن قۇپياسى
كوزىمنەن ىرشىپ تۇسكەن جالعىز تامشى بەتىمدى سىزعان بويى اۋزىما تامعان. كەرمەك ءدام, ياعني ماڭدايىمنان سورعالاعان تەر مونشاقتارى ەمەس. شىنىمەن-اق جىلاپ كەلەدى ەكەنمىن. قاراقۇرىم جۇرتپەن بىرگە ءبىزدىڭ جۋرناليستەر توبى دا قارا تاستى شىر اينالىپ ءجۇرمىز. العاشقىداعى ورەكپىگەن كوڭىل سايابىر تاۋىپ, كەۋدەمنەن شىعىپ كەتەردەي اتقاقتاپ تۋلاعان جۇدىرىقتاي جۇرەگىم دە تىنشىعان ءتارىزدى. ءتورتىنشى, بەسىنشى, التىنشى... اينالىم. قارسى بەتتەگى ءزاۋلىم مۇناراداعى جاسىل تسيفرلى ساعاتقا ءالسىن-ءالسىن قاراعان توپ باستاۋشىمىز ءار اينالىمنىڭ ۋاقىتىن دا جاڭىلماي ەسكەرتىپ قويادى. ۇزدىكسىز جالبارىنعان, قۇلشىلىق ەتكەن ادامداردىڭ وكسىك قىسقان ۇندەرى قۇمىعىپ ەستىلەدى. قاعبانىڭ قارا تاس تۇرعان بۇرىشىنا تاقاعاندا ايتىلاتىن تاكپىر, يەمەن جاقتاعى بۇرىشى مەن قارا تاس تۇرعان بۇرىشى ارالىعىندا ايتىلاتىن دۇعانى قايتالاعان داۋىستار جىگەرلى شىعادى. شەڭبەر جول قۋسىرىلعان مەزەتتە ەسەبىن تاۋىپ قاسيەتتى قارا تاستى الاقاندارىمەن سيپاپ, ءسۇيىپ قالۋعا ۇمتىلادى. مەن دە ءساتتى مۇمكىندىكتى ءمۇلت جىبەرمەي, التىنشى اينالىمدى تاۋىسىپ, سوڭعىعا جەتكەندە قاسيەتتى قارا تاسقا ەرنىمدى تيگىزىپ, الاقانىممەن ەكى-ءۇش مارتە سيپادىم. سونداي-اق, ەجەلگى بايتوللانى تۇرعىزعان يبراھيم ماقامىن الاقانىممەن ايالاي ۇستاپ, زيارات ەتتىم. جالبارىنا تىلەك تىلەدىم. جەتى رەت اينالعاننان كەيىن, تۋرا قاعبانىڭ تۇبىندە ساپارلاس ارىپتەستەرىمە ىلەسىپ تاۋاپ نامازىن وقىدىم. بۇدان ارتىق ءناسىپ, باقىت بولماس, ءسىرا!..
جۇزدەرىن يماندىلىق نۇرى ايمالاپ, كەۋدەلەرىن قۋانىش كەرنەگەن ءبىزدىڭ توپ قاعبانىڭ ىرگەسىندەگى زامزاممەن ءشول قاندىرىپ, كەزەكتى پارىزدى – سافا مەن مارۋا اراسىن جەتى مارتە ءجۇرىپ وتۋگە اسىققان.
كوڭىلدە قيماستىق, سوڭىمىزعا جالتاق-جالتاق قاراي بەرەمىز. اسا جوعارى ساپالى جىبەك تالشىقتارىنان توقىلعان قارا ماتا بيىكتىگى 13 مەترلىك تەكشە (قۇبىلا ءسوزى, وسى «كۋب» دەگەننەن شىققان) تاستى تۇتاستاي كومكەرىپ تۇر. اراب كالليگرافياسىمەن جازىلعان قۇران اياتتارىنىڭ ءار ءارپى, ءار تاڭباسى ارنايى جاسالعان التىن, كۇمىس جىپتەرمەن ادىپتەپ تىگىلىپ, زەرلەنەدى. ەلدەگى قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا مۇنداي ماڭىزدى دا, جاۋاپتى مىندەتتى شەبەردىڭ شەبەرىنە جۇكتەيتىن كورىنەدى. ارينە, جالعىز-جارىم ىسمەردىڭ قولىنان كەلەر وڭاي شارۋا ەمەس. بۇكىل اۋلەت بوپ جىل بويى تاپجىلماي وتىرىپ, كوز مايى مەن قابىلەتتەرىن باعىشتايتىن سەكىلدى. قاجىلىق ساپارى كەزىندە جەرگىلىكتى گازەت-جۋرنالدار وسىنداي شەبەرلەر اۋلەتىنىڭ سۋرەتىن جارىسا جاريالاعانىن ءوز كوزىمىزبەن تاماشالادىق.
قاعبا تۋرالى, قاسيەتتى قارا تاس جايىنداعى تولعانىستىڭ تيەگى اعىتىلعاندا ءزامزام بۇلاعى تاسادا قالماسى انىق. ەندەشە, اڭگىمە ارناسىن سولاي قاراي بۇرالىق. ءال-حارام مەشىتىنىڭ ىشىندەگى عاجايىپ قۇبىلىستاردىڭ ءبىرى سانالاتىن قاسيەتتى سۋ حاقىندا شەرتىلەر سىر مەن جىر دا جەتكىلىكتى. بۇل كۇندە ءزامزامدى ءيسى مۇسىلمان قاۋىمى بىلەدى دەسەك ارتىق ايتقانىمىز ەمەس. ويتكەنى, شيپالى سۋ جونىندەگى اڭىزدار مەن ريۋاياتتار كوپ-اق. قايسىبىرىن اكە-شەشەلەرىمىز بەن ۇلكەندەردىڭ اۋىزدارىنان ءبىز دە ەستىگەنبىز. قيال-عاجايىپ ەرتەگىدەي ەلىتىپ تىڭداعانبىز, تاڭدايىمىزدى تاقىلداتقانبىز. قازىرگى وركەنيەتتىڭ تالابىنا ساي, الدەنەشە قاتارعا جىپىرلاتىپ تىزىلگەن, زاماناۋي تەحنولوگيامەن جابدىقتالعان التىندالعان, كۇمىستەلگەن شۇمەكتەردەن سارىلداعان ءزامزامدى ءبىز دە قۇمارلانا ءسىمىرىپ تۇرمىز. مەيىرلەنىپ, راحاتتانىپ ىشكەنبىز. قاتالاپ قالعاندايمىز با, قالاي؟.. اڭسارىمىز اۋعاندىقتان شىعار. ايتپەسە, اڭقامىز كەۋىپ, كومەيىمىز قۇرعايتىنداي ءشول قايدان بولسىن... ۇيمە-جۇيمە جۇرت بىرىنەن سوڭ ءبىرى قاتار-قاتار تىزىلگەن ستاقاندارعا قول سوزىپ, بۇلاق شۇمەكتەرىن اعىتۋدا. تاڭدانىستارىن ىرىكپەگەن:
– قانداي ءدامدى!..
– سالقىندىعى ۇنادى. تاماعىمدى قارىعان جوق.
– قورىقپاڭىز, انگيناڭىز بولسا, جازىلىپ كەتەدى...
– شيپاسى مول, قاسيەتتى سۋ عوي.
– ءزامزام دەسە ءزامزام!..
ءا دەگەندە ەكى ستاقاندى توڭكەرىپ, ءسال-ءپال ويلانىپ تۇرعانىمدى بايقاي قويعان الجيرلىك ءارىپتەسىم ءماز-مەيرام كۇيى, ەكى قولىن ەربەڭدەتىپ ءبىردەڭەلەردى تۇسىندىرگەن بولدى. ونىسىن ۇعا قويدىم. «ەكى كوزىڭدى جۋ, بەتىڭدى جۋ... بالكىم, شيپاسى تيەر...» كوزىلدىرىك كيىپ جۇرەتىنىمدى مەڭزەگەندەي. مەن بەت-اۋزىمدى, كوزىمدى شايىپ, ءۇشىنشى ستاقاندى ءسىمىردىم... نەتكەن راحات! ماڭدايىم بۇرشاقتاپ, جۇيكەم بالبىراپ شىعا كەلگەن...
ايتپاقشى, زامزامعا قاتىستى وزەكتى اڭىزدىڭ نەگىزگى جۇلگەسىن ەسكە تۇسىرەيىكشى: يبراھيم پايعامباردىڭ ايەلى سارا كوڭىلىنە كەلگەن قىزعانىشتان اجاردى جاقتىرمايدى. «بۇل دا اللانىڭ ءامىرى شىعار» دەپ كۇندەردىڭ-كۇنىندە اجار مەن كىشكەنتاي ۇلى ىسمايىلدى قۇم-شاعىلدى, ەلسىز-سۋسىز دالاعا اپارىپ تاستاتقىزادى. ەلسىز ءشولدى مەكەننىڭ اتى مەككە ەدى. جاپان قۇلا تۇزدە شىرىلداعان نارەستە قاتتى ءشولدەيدى. قاتالاعان بالاسىنا سۋ ىزدەپ, الاسۇرىپ ەكى تاۋدىڭ اراسىندا ەرسىلى-قارسىلى بايەك بوپ زىر جۇگىرەدى. اللاعا جالبارىنىپ جاردەم تىلەيدى. راحىمى مول جاراتۋشىنىڭ امىرىمەن جانۇشىرا ەكى اياعىن تەپكىلەپ جىلاعان بالانىڭ وكشەسى تيگەن جەردەن بۇلاق شىعارادى. ءسويتىپ, ەكى عارىپ امان قالادى. بۇرقاقتاپ اتقىلاعان قاينار قازىرگى ءزامزام بۇلاعى ەكەن. ايدالاداعى سۋعا اسپانداعى قۇس اينالىپ, كەرۋەن كوشتەرى ايالدايدى. ءبارى دە شولدەرىن قاندىرادى. كەلە-كەلە وسى كەرۋەن بەكەتىندە ۇلكەن شاھاردىڭ قابىرعاسى قالانادى.
مىنە, بۇگىنگى يسلامياتتىڭ ۇلى كىندىگى مەككە قالاسىنىڭ ىرگەتاسى وسىلايشا بوي كوتەرىپتى. كاۋسار بۇلاق – ءزامزام تۇماسى دا نەشە ىقىلىم زاماننان بەرى ۇزدىكسىز اتقىلاپ تۇر. تەك بەلگىسىز ءبىر سەبەپتەرمەن حيجرانىڭ 223 جانە 234 جىلدارى ۋاقىتشا توقتاپ قالىپتى. ال ودان كەيىن مۇنداي تۇسىنىكسىز جاي قايتالانباعان كورىنەدى. بۇل دا ءزامزامنىڭ ءبىر قۇپياسى بولار...
ءزامزام سۋىنىڭ شيپالىق قاسيەتتەرى جايىندا قاجىلىققا بارىپ قايتقانداردىڭ اۋزىنان ءجيى ەستيمىز. «تاماعىمنىڭ اۋىرعانى ساپ تىيىلدى», «جوتەلىم قويدى», «اسقازانىم مازالامايتىن بولدى», «جۇيكەمنىڭ قۇرىسقان-تىرىسقانى كەتكەن سەكىلدى» دەگەندەردى ءوز قۇلاعىممەن تالاي رەت ەستىدىم دە. تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا مەككە-مەدينەگە بارۋشىلاردىڭ قاتارى كوبەيدى عوي. ولاردىڭ بارلىعى دا تابارىك رەتىندە تاسپيىق پەن ءزامزام اكەلىپ ءجۇر. ارينە, شەلەكتەپ, توننالاپ اكەلە المايتىنى بەلگىلى. بازارلىق قۇتىعا قۇيىلعان بىرەر-جارىم ستاقان سۋدى تىلەكتەرىن ايتىپ, جورالعىلارىن جاساپ بۇكىل وتباسى مۇشەلەرىنىڭ قاسىقتاپ ىشكەندەرىنە دە كۋامىز. وسىندايدا, ءتىپتى, اۋىلداعى ءبىر اجەمىز ءزامزامدى قايناتىپ, راحاتتانىپ, جايلانىپ ىشكىسى كەلىپتى. قىزىقتى قاراڭىز, وتقا قويىلعان شاينەكتەگى سۋ قايناماعان. بۇعان نەگە قايران قالماسقا...
ال, وسى جولعى قاجىلىق كەزىندە جەرگىلىكتى باسىلىمدار ءزامزامنىڭ عاجايىپ تاعى ءبىر قاسيەتى تۋرالى سەنساتسيالىق ماقالا جاريالادى. ارافاتتا تۇنەگەن كۇندەرى ارىپتەستەرىمىز گازەتتەگى جاڭالىقتى قولدان-قولعا تيگىزبەي وقىعان. كەلەسى كۇنى ميناعا ايالداعانىمىزدا ءباسپاسوز ورتالىعىنداعى تاۋ بوپ ۇيىلگەن گازەتتەردىڭ اراسىنان الگى ماتەريالدى تاۋىپ الدىم. اعىلشىنشا شىعاتىن «The Saudi» گازەتىندەگى ماقالانىڭ قىسقاشا مازمۇنىن ءتۇيىپ جەتكىزەيىن:
...سوماليلىك ءالي ابدۋللا راحماننىڭ ءزامزام سۋىن ىشكەننەن سوڭ قۇلاعى ەستىپ, «بايلانعان» ءتىلى قايتا شىعىپتى. 29 جىلدان كەيىن! عاجاپ-اق! ءالي راحمان قازىر ۇلىبريتانيادا تۇرادى ەكەن, ايەلى, ءتورت ۇلى بار. ءوز ەلىندە ەسەپشى بولىپ ىستەگەن ول ازامات سوعىسىنا قاتىسىپ, قاتتى جاراقات الادى. سونىڭ كەسىرىنەن ءسويلەي الماي, قۇلاعى ەستىمەي قالادى. بارماعان جەرى, قارالماعان دارىگەرى بولمايدى. جازىلمايدى, ەم قونبايدى. امالسىزدان مۇگەدەكتىك توپقا قابىلدانىپ, ساۋساقتارىمەن «سويلەسەتىن» قيمىل-ىمداۋ الىپپەسىن مەڭگەرەدى. «اللاعا شۇكىر, ەندى مەن مۇگەدەك تە, جارىمجان دا ەمەسپىن. قاعبانى العاش رەت تاۋاپ ەتكەننەن سوڭ, كوپپەن بىرگە ءزامزام ءىشتىم. ۇلكەن مەشىتتىڭ ماڭىن ارالاپ جۇرگەنىمدە بويىمدى ەرەكشە قۇدىرەتتى كۇش بيلەگەندەي بولدى. ارتىنشا تاڭ نامازىنىڭ ءفادجرىن قۇلاعىم شالدى. قۋانىشتان جۇرەگىم دۇرسىلدەپ قويا بەردى. جانىمداعى جولداستارىما «مەنىڭ قۇلاعىم ەستيدى» دەپ جىلاپ جىبەردىم. ولار تاڭعاجايىپ وقيعاعا قايران قالىپ, جاعالارىن ۇستادى...» ءالي راحماندى قاجى ميسسياسىنىڭ جاۋاپتى ادامدارى مەككەدەگى ادجياد اۋرۋحاناسىنا جاتقىزىپ مەديتسينالىق ساراپتاۋدان وتكىزەدى. تەكسەرۋ ناتيجەسى «ءاليدىڭ ەستۋ, سويلەۋ قابىلەتى دەنى ساۋ ادامدارمەن بىردەي» دەگەن شەشىمدى تۇجىرىمعا توقتايدى. سيرەك وقيعا – سيرەك قۇبىلىس. مىنە ءزامزامنىڭ قۇدىرەتى مەن قاسيەتى.
سەنەسىز بە, سەنبەيسىز بە؟ ءوز ەركىڭىزدە...
اڭگىمە ورايىنا قاراي زامزامعا تىكەلەي قاتىستى حاديس جولدارىن ەسكە سالعاندى ءجون كوردىك: «ءزامزام سۋى باس اۋرۋىنا شيپا جانە وعان قاراساڭ, كوزدىڭ جانارىن نۇرلاندىرادى, دەنەنىڭ ىستىعىن باسادى».
يبن ابباس ريۋايات ەتكەن حاديستە: «ءزامزامدى كىم قانداي نيەتتە ىشسە, سول نيەتىنە جەتەدى. ەگەر شيپا سۇراپ ىشكەن بولسا, اللا وعان شيپا بەرەدى. پانا تىلەپ ىشسە, اللا وعان پانا بولادى, ەگەر ءشولىڭدى قاندىرۋ ءۇشىن ىشسەڭ – ءشولىڭ قانادى» دەگەن.
...زامزامعا ءشولىمىز قانعان ءبىز سافا مەن مارۋانىڭ اراسىن جەتى رەت ءجۇرىپ وتتىك. جۇگىرەتىن جەرىندە جۇگىردىك. قينالعانىمىز جوق. سەرگەكپىز, سەنىمدىمىز... كوڭىل – شات, بويدا – قۋات.
ءبىر-ءبىرىمىزدى قۇتتىقتاپ جاتىرمىز. ماڭدايىنىڭ تەرىن الاقانىمەن سۇرتكەن, توبىمىزداعى ەڭ ۇلكەنىمىز جاپونيادان كەلگەن ارداگەر قالامگەر ابدۋلازيز كۋباش سايشۋ ك ۇلىمدەي:
– بۇگىن جيددادان شىققالى ون ءۇش شاقىرىمداي جاياۋ ءجۇرىپپىز, – دەدى يحرامىنىڭ ومىراۋ جيەگىنە قىستىرىپ قويعان قادام ولشەگىش ويماقتاي اپپاراتىنا ءۇڭىلىپ.
ءبارىمىز شۋ ەتە تۇستىك. ارينە, ارقايسىمىز ءوز تىلىمىزدە:
– كوپ پە, از با؟..
قاجىلار اۋلەتى
– انە, قازاق, – دەدى تۇركىمەن دوسىم داۋلەتكەلدى يىعىمنان تارتىپ. – تەز جۇگىر. كەتىپ قالادى.
ارتىما جالت قاراسام جۇقالتاڭداۋ, شوقشا ساقالدى قاريا باسپالداقپەن ءتۇسىپ بارادى ەكەن.
– اتا, توقتاڭىزشى, – دەدىم داۋىستاپ. – اسسالاۋماعالەيكۋم!..
قۇلاعى ساق كورىندى. قالت تۇرا قالعان ول سۇزىلە قاراعان قالپى ءتىل قاتقان.
– امانسىڭ با, بالام… ءيا, نيەتىڭ قابىل بولعاي. قاي جاقتان كەلدىڭ, اتى-ءجونىڭ كىم؟.. قۇداي ءناسىپ ەتىپ, مەككەگە ءۇشىنشى رەت كەلىپ وتىرمىن. ەگەمەندىگىمىزدىڭ ارقاسىندا. كەڭەس زامانىندا قانشا ۇمتىلسام دا جولىم تۇسپەپ ەدى…
ەلپىلدەگەن ەلگەزەك اقساقال ءسوز تىزگىنىن ۇستاتار ەمەس. الدە جەرلەستەرىن ساعىنىپ قالعان با؟ ءبارىن ءتىزىپ ايتىپ جاتىر…
– جالعىزسىز با؟ – دەدىم مەن كەرەكتەرىمدى قويىن داپتەرىمە ءتۇرتىپ جاتىپ…
اقتاۋدان كەلگەن اتامىزدىڭ نىسپىسى – ايناددين كەلىمبەردى ۇلى. مۇسىلماندىق پارىزدارىن بۇكىل وتباسىمەن وتەپ ءجۇر ەكەن. بايبىشەسى دامەتكۇل, كەلىنى جازيرا, ەڭ كەنجە ۇلى قايىر تورتەۋى قاجىلىقتىڭ راسىمدەرىن بىرگە جاساپ جۇرگەن كورىنەدى. “اللاعا شۇكىر, ءتولباسىم ديقانبايىم بارلىق قارجىنى تاۋىپ بەرىپ, قاسيەتتى ساپارعا بارىپ كەلىڭدەر” دەدى عوي. بۇل جولى ايناددين اتامىز اكە-شەشەسى ءۇشىن ۋمرا جاساعانىن ايرىقشا قۋانىش سەزىمىمەن جەتكىزگەن. راس ءبىر وتباسىنان ءتورت بىردەي ادامنىڭ قاجى اتانۋى, قانداي باقىت!
ميلليونداردىڭ اراسىنان بىردە-ءبىر قازاقتى جولىقتىرا المايمىن با دەپ جۇرگەنىمدە مەككەنىڭ تۇبىندەگى “مەريديان” قوناق ۇيىندە اشىربەك ەسىمدى ەكى ازاماتپەن جۇزدەستىم. ءبىرى – تانىس, يتكويلەكتى قاتار توزدىرعان قۇرداس-دوس, ال ەكىنشىسى – جەتپىستىڭ جەلكەسىنە شىققان ەل اعاسى. ەكەۋى دە جامبىلدىق. جولى دا, ءجونى دە ۇلكەن اشىربەك ايداشەۆ قورداي اۋدانىنداعى شارۋاشىلىقتاردا باسشىلىق قىزمەتتەر اتقارىپتى. نەگىزگى ماماندىعى زووتەحنيك بولسا دا, ارعى-بەرگى تاريحتى تەرەڭنەن تولعاپ, از ۋاقىتتىڭ ىشىندە ءبىراز جايدان ماعلۇمات بەرگەن. ءوزى زەينەل اپامىزبەن بىرگە, كورشىسى نۇرعايشانى قاجىلىق مىندەتتەرىن وتەۋگە الىپ كەلىپتى. اعامىزدىڭ نازار اۋدارارلىق ساۋاپتى ءىسىن قاداپ ايتقان دۇرىس شىعار. اشىربەك اعا جاسى ۇلعايعان, ءجۇرىپ-تۇرۋى قيىنداۋ ەكى اپامىزدى مەدينە قالاسىنان ساتىپ ا
