ەكسپو-2017 كورمەسى تاقىرىبىن زەرتتەگەن عالىم

قانداسىمىز, پروفەسسور ساكەن شەريازەۆتىڭ بولاشاقتىڭ قۋاتىنا سەنىمى زور تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ساكەن شەريازەۆتىڭ ەسىمى چەليابىدە, ءتىپتى, چەليابى وبلى­سىندا كەڭ تانىمال. ونىڭ الدىنان ءدارىس تىڭداعان, بىلىمگە سۋسىن­داعان جاستار بۇگىندە بەلگىلى كاسىپ­كەر, ەلەكترشى بىلىكتى مامان, شارۋا­شىلىق ۇيىمداستىرۋشى, عالىم بولىپ قالىپتاسقان. عالىم­نىڭ ۇزاق جىلدار بويى زەرتتەپ جۇرگەن جاڭعىرمالى ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستار ماسەلەسىن دە زيالى قاۋىم, عالىم ارىپتەستەرى جوعارى باعالاي­دى. ول وسىنداي بيىككە جەتۋى توپى­راعى كيەلى اتامەكەندەگى اتا-اناسى­نىڭ, ۇستازدارىنىڭ ارقاسى ەكەنىنە باس يۋمەن, شۇكىرلىك ەتۋمەن كەلەدى. اكەسى جاستاي قايتىس بولدى دا, بەس بالانى اناسى جالعىز ءوزى ءوسىردى. كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ سول كەزدەگى ۆولودار اۋدانىنداعى شالعايدا جاتقان قۇمتوككەن اۋىلىندا بەس بالانىڭ قارنىن تويدىرۋ ءۇشىن اناسى داريعانىڭ ىستەمەگەن جۇمىسى جوق. جارىقتىقتىڭ بەينەتتەن بەتى قايتپايتىن. جالعىزىلىكتى ايەلدىڭ بالالارىن جۇمساماعاندا امالى قانشا؟ ساكەنى كىشكەنتايىنان ىسكە شالىمدى بولدى, قوزى باقتى, وسە كەلە مالعا يەلىك ەتتى. قۇمتوك­كەن اۋىلىنداعى 8 جىلدىق مەكتەپ­تى بىتىرگەن سوڭ, كوكشەتاۋ سوۆحوز-تەح­نيكۋمى مەملەكەتتىك ءتاجى­ريبە ستانسا­سىنىڭ «اۋىل شارۋا­شى­لىعىن ەلەكترلەندىرۋ» بولىمىنە ءتۇستى. تەحنيكۋمدا وقۋ ورىس تىلىندە جۇرەدى, اۋىلدان كەلگەن ساكەن ءبىر اۋىز ورىسشا بىلمەي­تىن. دەگەنمەن, قازاقى نامىس اۋىل بالاسىنىڭ رۋحىن تۇسىرگەن جوق. «ەلەكتروتەحنيكا نەگىزدەرىنىڭ تەورياسى» پانىنەن ساباق بەرەتىن الەكساندر سينوۆسكي دەگەن وقى­تۋشى العاشقى ساباقتى تاقتاعا فورمۋلا جازۋدان, ءتۇبىر استىنا الىپ ەسەپ شىعارۋدان باستادى. بۇل ساباقتان فورمۋلامەن ەسەپ شىعارا الماساڭ, بولاشاق ەلەكترشى ماماندىعىنا وقىپ كەرەگى جوق. مۇعالىمىمىز بىزگە ەسەپتى شەشۋدى تاپسىردى. بۇكىل اۋدي­توريادا فورمۋلانى مەن عانا شەشتىم. ماتەماتيكادان مىقتى نەگىزىمدى قالاعان اۋىل مەكتەبىن­دەگى ۇستازدارىما وسى كۇنگە دەيىن العىسىمدى ايتامىن. وقىتۋشى مەنى ورنىمنان تۇرعىزىپ, الدىڭعى ورىنعا, وزىنە جاقىن وتىرعىزدى, ىلعي نازارىندا بولدىم, دەيدى ساكەن قويشىباي ۇلى. بىردە فيزيكا ساباعىندا مۇعالىمنىڭ قوي­عان سۇراعىن دۇرىس تۇسىنە الماعان­دىقتان, جاۋابىن دا جەتكىزىپ ايتا المادى. مۇعالىم «ەكى» قويدى. نامىستان تۇتانارداي بولىپ, قىزا­رىپ كەتتى. ساباقتان كەيىن وقىتۋ­شىسى ليۋدميلا بيزەلدى كابينە­تىنە ىزدەپ باردى. ورىس ءتىلىن ناشار بىلەتىنىن, ونىڭ ساباعىن دۇرىس ءتۇ­سىنە الماعانىن ايتتى. سوندا اپايى «مەن قازاقشا ۇيرەنە المايمىن, دۇرىسى سەن ورىسشا ۇيرەن. ءبىلىم ساعان كەرەك», دەدى. راسىندا, 70- جىل­دارى تەحنيكالىق وقۋ ورىندارىندا قازاق تىلىندە ءبىلىم الۋ ءۇشىن وقۋلىق, ءتىپتى, ول تۋرالى تۇسىنىك تە بولمايتىن. ول كىتاپ­حاناعا باردى دا 6-7 سىنىپتار­دان باستاپ, بارلىق ورىس ءتىلى وقۋلىق­تارىن الىپ, قايتا وقىدى. ءوز جەرىمدە ءجۇرىپ, ءوز انا تىلىمدە ارمانسىز سويلەي الماي, ءبىلىمدى دە انا تىلىمدە الا الماي قىسىلدىق قوي. ورىس ءتىلىن ۇيرەنىپ, سول تىلدە عىلىمي جۇمىستار جازسام دا, مەن وسى كەزگە دەيىن قازاق تىلىندە ويلانامىن, ونى ورىسشاعا اۋدارىپ جازىپ وتىرامىن, دەيدى بۇگىندە ساكەڭ. قىزىعى سول, ءبىر اۋىز ورىسشا بىلمەي كەلگەن جاس بالا تەحنيكۋمدى 4 جىلدا ۇزدىك ءبىتىرىپ شىعادى. ۇستازدارى ونى مىندەتتى تۇردە وتەتىن 3 جىلدىق تاجىريبە ۋاقىتىنان بوساتىپ, چە­ليابىدەگى اۋىل شارۋاشىلىعىن مەحانيكالاندىرۋ جانە ەلەكترلەندىرۋ ينستيتۋتىنا تۇسۋگە جولداما بەرەدى. ول كەزدە بۇل ينستيتۋت كەڭەس وداعى بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعىنا كادرلار دايىندايتىن جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا تيميريازەۆ اكادەمياسىنان كەيىن ەكىنشى ورىندا تۇراتىن. بۇكىل ءسىبىر, ۋرال, قيىر شىعىس جانە ورتالىق ازيا مەن قازاقستان ءۇشىن ماماندار دايارلايتىن. ساكەن قويشىباي ۇلى ءداستۇرى مول ءبىلىم ورداسىندا دا ۇزدىك وقىدى, قىزىل ديپلوممەن ءبىتىردى. عىلىمعا يكەمى بار ساكەن تۋعان جەردە ەڭبەك ەتسەم دەگەن ماقساتىن كەيىنگە شەگەرىپ, اسپيرانتۋراعا ءتۇسۋ ءۇشىن چەليابىگە قايتا اتتانادى. اسپيرانتۋرانى تامامداعان سوڭ ىلە 1990 جىلى «اۋىل شارۋاشىلىعى تۇتىنۋشىلارىن كۇن ەنەرگياسىن پايدالانۋ ارقىلى ەلەكترلەندىرۋ» تاقىرىبىنداعى كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى. بۇل قازىر بۇكىل الەم عالىمدارى اراسىندا ماڭىزدى اڭگىمە ارقاۋىنا اينالعان ەنەرگەتيكا رەسۋرستارىن جاڭعىرتۋ, كۇن جانە جەلدەن الاتىن قۋاتتى پايدالانۋ سالاسىنداعى العاشقى قارلىعاش ەڭبەكتەردىڭ ءبىرى بولدى. عالىم وڭتۇستىك ۋرال اۋىل شارۋاشىلىعى ۋنيۆەرسيتەتىندە ءدارىس وقي ءجۇرىپ, عىلىمي جۇمىستاردان قول ۇزگەن جوق. 2011 جىلى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعاپ شىقتى. –  «اۋىل شارۋاشىلىعى تۇتىنۋ­­شىلارىن ەنەرگەتيكالىق قامتا­ماسىز ەتۋدە ءداستۇرلى جانە جاڭعىر­مالى ەنەرگورەسۋرستاردى ۇتىمدى ۇيلەستىرۋ ادىستەمەلەرى» دەگەن تاقى­رىپتاعى دوكتورلىق ديسسەرتاتسيامدا كۇن مەن جەلدەن الاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ تيىمدىلىگى, ونى ارزانداتۋ, مۇناي مەن كومىردەن الاتىن ەنەرگياعا بالاما ىزدەۋ جۇمىستارىن تەرەڭدەتە زەرتتەدىم. بۇل دۇنيەجۇ­زىندە كوكەيكەستىلىگى كۇشتى ماسەلە. ادامزات تەك مۇناي مەن كومىرگە عانا تاۋەلدى بولىپ قالۋعا ءتيىس ەمەس. تابيعات تونالا بەرمەۋى كەرەك. سوندىقتان عالىمداردىڭ ال­دىن­دا جاڭا ەنەرگيا كوزدەرىن ىزدەۋ, جاڭا تەحنولوگيالار جاساۋ مىندەتى تۇر. قازاقستاندا 2017 جىلى وتەتىن ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ ماقسات-مۇددەسى دە وسىعان سايادى, ارزان ءارى ءتيىمدى ەنەرگيا كوزدەرىن تىرشىلىككە جاراتۋدى جەتىلدىرۋ ەكەنى بەلگىلى. بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى ءۇشىن ىزدەنىس, تەك ىزدەنىس كەرەك, – دەيدى تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ساكەن شەريازەۆ. عىلىمدا شەكارا بولمايدى, ونىڭ ناتيجەسى بارلىق ادامزاتتىڭ پايداسىنا شەشىلۋى ءتيىس. ساكەن قويشىباي ۇلى جاڭعىرمالى ەنەرگيانى دامىتۋ ماسەلەسىن – بولاشاق قۋاتىن, ياعني ەكسپو-2017 كورمەسى تاقىرىبىن سوناۋ 90-جىلداردان باس­تاپ زەرتتەپ كەلەدى. جاڭعىرمالى ەنەرگيانى دامىتۋ اۋقىمدى ايماقتى الىپ جاتاتىن, سوعان قاراماي تۇتىنۋشىلارى اسا قۋاتتى ەمەس, جۇمىسى ناۋقاندىق سيپاتتا بولاتىن اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن وتە ءتيىمدى بولار ەدى. قازىر ەكو­نوميكانىڭ وسى سالاسىنا پايدالاناتىن ەلەكتر ەنەرگياسى قۇنىنىڭ 70 پايىزى ونى تاسىمالداۋعا كەتەدى. سوندىقتان, مەملەكەت وعان دوتاتسيا تولەۋگە ءماجبۇر, دەيدى ءسا­كەن شەريازەۆ. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, وزگەلەر سەكىلدى قازاقستاننىڭ دا ەنەر­گەتيكالىق قۋاتتار تيىمدىلىگى جونىندەگى دۇرىس ساياساتى اۋىل شارۋا­شىلىعىن كوتەرۋگە مۇمكىندىك تۋعىزادى. ەگەر ەلەكتر ەنەرگياسى ارزانعا تۇسسە اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسى دە باسەكەگە قابىلەتتىلىك تا­نىتادى, ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىز­دىگىن قامتاماسىز ەتەدى, سىرتتان كەلەتىن ونىمدەر ازايىپ, ەلدىڭ ەكس­پورتتىق الەۋەتى ارتا تۇسەرى انىق. پروفەسسور ساكەن شەريازەۆ جاڭ­­عىرمالى ەنەرگەتيكا جايىن­داعى تەوريالىق ءبىلىمىن جۇزەگە اسىرۋعا, وندىرىسكە ەنگىزۋگە تالپىنىپ ءجۇر. ول سوڭعى جىلدارى زەرتتەۋ جۇمىستارىن ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارىمەن بىرلەسىپ جۇرگىزە باستادى. – قازىر ءوزىم قىزمەت ىستەيتىن ۋني­ۆەرسيتەتتە 4 كانديداتتىق ديسسەر­تاتسياعا جەتەكشىلىك جاسادىم, 8 اسپيرانتىمدى, كوپتەگەن ماگيسترانتتارىمدى باۋلىپ ءجۇرمىن. زەرتتەگەن جۇمىسىمدى, ءبىلىمدى جاستارعا ۇيرەتۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. كانديداتتىق ديسسەرتاتسيالاردا دا, اسپيرانتتار, ماگيسترانتتار جۇمىستارىندا دا ءوزىم زەرتتەگەن تاقىرىپ ودان ءارى جالعاستىرىلدى. مەنىڭ جاڭعىرمالى ەنەرگيانى پايدالانۋداعى عىلىمي جاڭا­لىقتارىمدى اۋىل شارۋاشىلىعى مەن تۇرمىسقا ەنگىزۋدە تابىستارىم دا بار. مىسالى, چەليابى وبلىسىندا تۇرعىن ۇيلەردى كۇننەن الىنعان قۋاتپەن جىلىتاتىن جۇيە جۇمىس ىستەيدى. ونى قازاقستاندا دا جاساۋعا تولىق بولادى, – دەيدى ساكەن قويشىباي ۇلى. ونىڭ جاڭعىرمالى ەنەرگيانى, بولاشاق قۋاتىن زەرتتەيتىن قازاقستاندىق جانە رەسەيلىك عالىم­دار بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن ور­تاق ۇيىم قۇرساق, كۇن مەن جەلدەن الىناتىن ەنەرگيا تۋرالى ۇزدىك جۇ­مىستارىن اتامەكەندە وتەتىن ەكسپو-2017 كورمەسىنە اكەلسەم دەگەن بيىك ماقساتى بار. عالىم عىلىم مەن بولاشاققا سەنەدى, كۇن مەن جەلدەن الىنعان ەنەرگيا وندىرىسكە دە, تۇرمىسقا دا ەركىن ەنەتىن كۇننىڭ الىس ەمەس ەكەنىنە كەپىل. ءنازيرا جارىمبەتوۆا, «ەگەمەن قازاقستان» قوستاناي – چەليابى – قوستاناي