دامۋدىڭ قۋاتتى كوزى

العاش رەت اۋىل تۇرعىندارىن مەملەكەت تاراپىنان ىنتالاندىرۋدىڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعان شارالارى قولعا الىنباقشى پارلامەنت قابىلداپ جاتقان بار­لىق زاڭداردىڭ باستى ماقساتى – ەكونو­ميكانى ءوسىرۋ جانە قازاقستان حال­­قىنىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ. ءبىز­دىڭ ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ عالىمدار قاۋى­مى وسىلاي دەپ ەسەپتەيدى. ءسوزى­مىز دالەلدى بولۋ ءۇشىن مىسالعا جەر كودەكسىن الايىقشى. مۇندا جەر يەسى­نە بەرىلەتىن ارتىقشىلىق جاع­­دايلار تاي­عا تاڭبا باس­قان­داي ەتىپ كور­سەتىلگەن. ارەن­داتورلار, قازاق­ستان ازا­مات­تارى اۋىل­شارۋا­شىلىق ماق­ساتىنداعى جەرلەردى, مەرزىمىن 10 جىلعا دەيىن ۇزارتىپ ءبولىپ تولەۋ ار­قىلى, جەڭىلدەتىلگەن با­عا­مەن جە­كە­مەنشىككە ساتىپ الۋ قۇقىعىنا يە. ساتىمەن ىسكە اسقان جاعدايدا جەر كودەكسى­نىڭ كوپتەگەن الەۋمەتتىك-ەكونومي­كا­لىق پروب­لەمالاردى ءار الۋان قىرى­نان شەشۋگە, ونەركاسىپ ءوسىمىن قامتاماسىز ەتىپ, تۇرعىنداردى جانە ءوندىرىس ورىن­دارىن, اۋىل شارۋاشىلىعىن ۋربا­ني­زاتسيا­لاۋعا, دەموگرافيالىق تۇرعىداعى ارتىق­­شىلىقتارعا يەك ارتۋعا مۇمكىندىگى مولىنان جەتەدى دەر ەدىك. اۆتوونەركاسىپتىڭ جانە ەكو­نوميكانىڭ ارالاس سالالارىنىڭ قار­قىندى دامۋى مىندەتتى تۇردە وسىلارعا ساباقتاسا جۇرمەك. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى ءبىر ساتتە ىسكە اسا قالاتىن جاي جوبا ەمەس, ەلدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن دامىتۋ مەن نىعايتۋدىڭ اسا اۋقىمدى مەملە­كەت­تىك باعدارلاماسى. وندا قازاقستان بولا­شاعىنىڭ ءتۇپ نەگىزدەرى قالانعان. تاريحشى رەتىندە كوزىم جەتەتىن نارسە, كونە زاماننان بەرى باتىر بابالارىمىز بىلەكتىڭ كۇشى, نايزانىڭ ۇشىمەن قورعاپ, بىزگە مۇرا ەتىپ قالدىرعان وسىناۋ جەردىڭ قادىر-قاسيەتى باعا جەتكىسىز. ەل يەسىز بولماس, جەر كيەسىز  بولماس. اتامەكەن جەرىمىز بىزدىكى بولىپ كەلدى جانە سولاي بولىپ قالا بەرمەك. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ءوزى دە بىزگە نەبىر تار جول, تايعاق كەشۋلەر ارقىلى كەلگەندىگى بەلگىلى. جۇمىس بابىنا بايلانىستى وڭىرلەر­دەگى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسۋ ماقساتىندا ەلدى جيىرەك ارالاۋعا تۋرا كەلەدى. كەيبىر اسەر­لەرگە كۇيزەلىپ-اق قالاسىڭ. بۇل سەمەي ايما­عىنا قاتىستى ايتىلار ءسوز. مۇندا ءبىراز جەرلەر شولەيتتەنىپ, توپىراق ەروزياسىنا ۇشىراۋدا. بۇرى­نىراقتا قاراعايلى ور­مان سىڭسىعان اتىراپتاردى بۇگىندە قۇم باسقان. سوندا ءبىز ءوز ۇرپاعىمىزعا نە قال­دىر­ماقپىز؟ قولىمىزدى جۇرەگىمىزگە قويىپ: «ونداعان جىلدار بويى توز-توز بولىپ جاتقان مىنا جەردى مەن الىپ جازيرا جۇماققا اينال­دىرامىن!», – دەپ اتامەكەندى ايالاۋعا ۇمتىلعان قايسىمىز بار­مىز؟ ال سول جەر الىستا ەمەس, ەڭكەيسەڭ قو­لىڭ تيەتىن, اياعىمىزدىڭ استىندا جاتىر ەمەس پە؟! بۇدان ون جىل بۇرىن بوس جاتقان جەر­لەردە ەرمەن ءوسىپ كەتتى دەپ جۋرناليستەر دابىل قاققانى ەسىمىزدە. ءبىز ەڭ باستى مىنا ءبىر جايتتى جادىمىزدان شىعارماۋىمىز قا­جەت: ءبىزدىڭ جەرىمىز اسا قوماقتى ەكونوميكا­لىق اكتيۆ بولىپ تابىلادى, ونى ۇتىمدى دا ورىندى پايدالانۋ ءوز قولىمىزدا. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا قۋاتتى سەر­پىن بەرۋدى ەندى ءبىر كۇن دە كەشىكتىرۋگە بولمايدى. ءبىزدىڭ جەكەمەنشىك يەلەرى مەن جەر پايدالانۋشىلار ءوز تەلىمدەرىندە اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىستارىن جانە قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدار جۇرگىزۋگە حاقىلى. بۇرىن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ مۇن­­داي مۇمكىندىكتەرى بولماعان. زاڭنا­مانىڭ جاڭا نورمالارىندا اۋىل شارۋا­شىلىعىن دامىتۋ سالاسىنداعى حالىق­ارالىق ءىس-تاجىريبەسىندە سىننان وتكەن وزىق تەحنولوگيالار ىسكە قوسىلىپ وتىر. كوپتەگەن ەۋروپالىق ەلدەردى قوسىپ العان­داعى اۋماقتان اسىپ تۇسەتىن ءبىزدىڭ قازاق­ستان­نىڭ كەڭ بايتاق جەرى قۇر كوزدى عانا قۋانتۋعا ءتيىستى ەمەس. قاسيەتتى دە كيەلى جەرى­مىز ءوز حالقىنا پايدا اكەلۋى ءتيىس. بۇگىن دە, ەرتەڭ دە, بارلىق ۋاقىتتاردا دا. ءسويتىپ, بار­لىق ەكونوميكالىق باعىتتار بويىنشا جاسالىپ جاتقان مەملەكەتتىك قولداۋ ءبىز­دىڭ بارشامىزدىڭ بولاشاققا سەنىممەن قاراۋى­مىزعا مۇمكىندىك بەرمەك. ەرلان سىدىقوۆ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى استانا