شىن شىمىر شىعارمالار

كورنەكتى جازۋشى ورازبەك سارسەنباي حاقىندا ءبىر ۇزىك سىر قاي كەزدە دە قوعام ءومىرىنىڭ بارىسىنا, ەل جاعدايىندا بولىپ جاتاتىن سان ءتۇرلى وقيعالارعا, وزگەرىستەرگە بەيجاي قاراماي, جۇرەگىنەن وتكىزىپ, ءاردايىم ءوز زامانى تۋرالى تولعانا قالام تەربەگەن كورنەكتى قالامگەر, قازاق رۋحانياتىنىڭ ءىرى تۇلعاسى وراز­بەك سارسەنباي اعامىزدىڭ بۇل دۇنيەدەن باقيلىققا كەتكەنىنە دە جىل تولىپ وتىر. وسى جەردە ايتۋلى قالامگەر تۋرالى زامان­داس­تارىنىڭ سوزىنە دەن قويساق, ورازبەك سارسەن­بايدىڭ قالام قايراتىنا, ازاماتتىق بولمىسىنا رياسىز كوز جەتكىزەسىڭ. زاڭعار جازۋشى ءابىش كەكىلباي­ ۇلى: «ءوزى وسكەن سىر بويىنىڭ تابي­­عاتى, مىنەز-ق ۇلىقتارى, اق پەيى­لى ءون بويىنان ءتۇپ-تۇگەل كورى­­نىپ تۇراتىن ەدى. العاشقى اڭگى­­مە­­لەرى مەن پوۆەستەرىنەن-اق بەت-جۇزىڭە قارامايتىن تۋراشىل­دىعى مەن شىنشىلدىعى كوزگە ۇرادى. قۇدايعا شۇكىر, قاۋلاپ ءوسىپ جاتقان ادەبيەت ورمانىندا ءوز باعىت, ءوز باعدارىن تۇزەپ, قازاق رۋحانياتىندا بۇگىن بار, ەرتەڭ جوعالىپ كەتپەيتىندەي باياندى جول سالا العان ازعان­تاي ادەبيەت سۇلەيلەرىنىڭ ءبىرى وراز­بەك ەكەنى داۋسىز. بەرەكە-ءبىر­­لى­كتى, ار-ۇجداندى, وبال-ساۋاپ­تى, ءپاتۋا-پاراساتتى دەمى تاۋسىل­عانىنشا اسپەتتەپ وتكەن ورازبەك سارسەنباەۆقا بۇگىن­گى قازاق قاۋىمىنىڭ ايرىقشا ريزاگەر ەكەندىگى ءسوزسىز» دەسە, نۇرلان ورازالين: «قازاق كوركەم ويى مەن كوركەم سوزىنە ولجا سال­عان وسىناۋ تەبىنگىلى, تەكتى بۋىن­نىڭ كور­نەكتى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى – ورازبەك سارسەنباي... قارىم­دى قالامگەر تىنىمباي نۇر­ماعام­بەتوۆ: «ورەكەڭ ءبىلىمدى كىسى ەدى. جانە ءبىلىمى جان-جاقتى بولاتىن. ادەبيەت جايلى بولسا دا, ءدىن جايلى بولسا دا, ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قوعامىمىز, ساياسات جايلى دا پاراساتتى ويلار ايتا الار قابىلەتكە يە ەدى», دەگەن باي­لام ايتسا, سۇڭعىلا سۋرەتكەر دۋلات يسابەكوۆ: «ورازبەك سارسەنباەۆ سەكىلدى ومىرلىك كوز­قاراسى قالىپتاسقان, وزىندىك ۇستا­نى­مى بار, كەز كەلگەن دۇنيەگە سى­ني كوزبەن قارايتىن ويلى قالام­گەرلەرىمىزدىڭ دۇنيەدەن وزعانى جانارىمىزعا جاس ۇيىرەدى», دەپ وكىنىشىن العا تارتادى. مارتەبەلى ءسوزدىڭ مارەسىنەن كورى­­نىپ, كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىق­قان زەردەلى جازۋشىنىڭ شىعار­ما­شىلىق تالپىنىسى مەكتەپتە جۇرگەندە-اق باس­تالىپ, ۋنيۆەرسيتەتتە جالعاسقان. وڭىردەگى مەرزىمدىك گازەتتە العاشقى تىرنا­قال­دى ولەڭدەرى, ماقالالارى جاريالانىپ, ودان ءارى قىزىلوردا وبلىستىق «لەنين جولى» (قازىرگى «سىر بويى»), رەسپۋبليكالىق «قازاقستان پيونەرى» (قازىرگى «ۇلان»), «لەنينشىل جاس» (قازىرگى «جاس الاش») گازەتتەرىندە ءار جانر­­داعى تۋىندىلارى باسىلىپ, شىعارماشىلىق  تىنىسى اشى­لادى. 1962 جىلى جەل­توق­ساندا «لەنينشىل جاستا» جاريا­لانعان «1961 جىل» دەگەن پۋبليتسيستيكالىق پوەماسى قازاق ادەبيەتىندە قۇبىلىس بول­دى. «القىنامىن اۋا جەتپەي ءبىر جۇتىم... اق ديدارىن كورەمىز بە شىندىقتىڭ؟» دەپ تولعاناتىن داستانى بۇعان دەيىن قازاق ادەبيەتىندە ايتىلماعان تىڭ ءسوز رەتىندە قابىلدانعان. پوەمادا ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن,  قازاقتىڭ وتكەن داۋىردەگى كورگەن قيىنشىلىعى, وتارلىق ەزگىگە ۇشىراعان جاعدايلارى, ۇلتتىق, تىلدىك ماسەلەلەر كوتەرىل­دى. و.سارسەنباەۆتىڭ شىعار­ما­شى­لىعىن ءسوز ەتكەن سىنشىلار «1961 جىل» پوە­ماسىمەن ءستالينيزمدى قازاق ادەبيە­تىندە اشىق سىناعان تۇڭعىش ەڭبەك دەپ باعالادى. كەيىن ءبىر ەستەلىگىندە ءا.كەكىل­باەۆ بۇل پوەمانى 60-جىل­دارداعى جاس بۋىننىڭ العاش رەت تىزگىن ءۇزىپ بوي كورسەتكەنى وسىدان باستالدى دەپ اتاپ ايتقانى بار. بۇل شىرماۋلى شى­عار­ماسىنىڭ تولىق نۇسقاسىن ورەكەڭ 2005 جىلى شىققان «جارىق دۇنيە» جىر جيناعىندا عانا جاريالادى. جازۋشىلىققا ءبىرجولا دەن قويعان ورەكەڭنىڭ العاشقى پروزا­لىق جيناعى «داڭق» دەگەن اتپەن 1965 جىلى جارىق كوردى. ودان كەيىنگى جىلدارى «جالعىز كۇركە», «ساعىم», «تاڭبالى تاس», «باقىت قۇسى», «جيدە گۇلدەگەندە», «جاقسىنىڭ كوزى», «زامانداس», «ۋادە», «شامشىراق», «شەڭبەر», «مەنىڭ مەكەنىم», «ءومىرناما», «ادام­نىڭ قۇنى قانشا؟» دەگەن اتاۋلار­مەن اڭگىمەلەرى, پوۆەستەرى, روماندارى, ادەبي سىن ماقالالارى, ريسالا فيلوسوفيالىق تولعاۋلارى, جىرلارى 20-دان استام كىتاپقا جيناقتالىپ, وقىرمان قولىنا ءتيدى, قازاق ادەبيەتىنىڭ التىن قورىن بايىتتى. سىنشىلار ورازبەك سارسەنباەۆ قازاق ادەبيەتىندە انتون چەحوۆ­تىڭ ورىس ادەبيەتىندەگى سەزىم­تال قاراپايىمدىلىعى مەن ءوزىمىز­دىڭ بەيىمبەت ءمايليننىڭ ۇعىم­تال قاراپايىمدىلىعىن ءبىر­دەي ۇستانعان قالامگەر دەپ دايەك­تەيدى. اتامەكەن جايى, ونداعى ادامداردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى, قايىرىمدىلىق پەن يماندىلىق, ادالدىق پەن ارامدىق سياقتى ەكى ۇداي دۇنيە ارپالىسى كەيىپكەرلەر ومىرىمەن ءورىلىپ, تاعىلىمى وقىر­مانىن بەيجاي قالدىرمايدى. ەڭ سوڭعى كىتابى «ءومىر-سىناق» بىلتىر جازۋشى دۇنيەدەن وتكەن سوڭ ءبىر ايدان كەيىن جارىق كوردى. ءسوز زەرگەرىنىڭ اڭگىمەسى نەگىزىن­دە جاراسىمدى «دولانا» كوركەم ءفيلمى ءتۇسىرىلدى. رەجيسسەر – س.نارىمبەتوۆ. شيەلىدەن شىق­قان ايگىلى ارتيست مەيىرمان نۇرەكەەۆ وسى فيلمدە وينايدى. جازۋشىنىڭ شىعارمالارى اعىل­شىن, ۆەنگر, كورەي, قىرعىز, قىتاي, ماري, ورىس, وزبەك, تاتار, تىۆا, ۋكراين, ەستون, ياكۋت, ت.ب. تىلدەرگە اۋدارىلىپ, قازاق ادە­بيە­تىنىڭ قۋاتىن تانىتتى. ءوزى دە اۋدارماشىلىقپەن اينالىسىپ ۆ.كورولەنكو, ۆ.يۆانوۆ, ف.ابراموۆ, ف.يسكاندەر جانە باسقا تانىمال جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىن انا تىلىمىزدە تانىستىردى. كەيىنگى جىلدارى يماندىلىقتى ناسيحاتتاۋعا دەن قويدى, «قۇران كارىم», «مۇحاممەد پايعامبارىمىزدىڭ حاديستەرى», «شايتاننان ساقتانۋ جولدارى», «سيقىردان ساقتانۋ جانە ەمدەلۋ جولدارى», «ادال مەن ارام», «مۇسىلماندىق ادەپ ساباعى», ت.ب. ونداعان كىتاپتاردى قازاقشاعا اۋدارۋعا اتسالىسىپ, يماندىلىق جولدى نۇسقادى. كۇرەسكەر مۇستافا شوقاي مەن ونەرپاز نارتاي بەكەجانوۆ ورەكەڭە رۋحاني جاقىن جاندار. نارتايعا ارناپ «شامشىراق» رومانىن, اڭگىمە, ماقالالار جازسا, مۇستافا ەڭبەكتەرىنىڭ باسىن قۇراپ, اۋەلى ەكى توم, كەيىن ءۇش توم جيناعىن شىعارعان, ماقالا جازعان ناسيحاتشىسى ەكەنىن اتاپ ايتۋعا ءتيىستىمىز. ورەكەڭنىڭ ەڭبەگى مەن شىعارماشىلىعى قوعام مەن مەملەكەت تاراپىنان لايىقتى باعاسىن الدى. «ۋادە» اتتى پوۆەستەر مەن اڭگىمەلەر جيناعىنا قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ م.اۋەزوۆ اتىنداعى سىيلىعى, «شامشىراق» رومانىنا حالىقارالىق «الاش» سىيلىعى, «شەڭبەر» رومانىنا قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلدى. «قۇرمەت», «پاراسات» وردەندەرىمەن ماراپاتتالدى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسى باسپا جانە پوليگرافيا ءىسىنىڭ قايراتكەرى» اتاندى. «ايقىن» گازەتىنە بەرگەن سۇح­باتىندا و.سارسەنباي ءوز شىعار­ما­شىلىعى تۋرالى ايتا كەلىپ, «و باس­تان وسى زامان تاقىرىبىن تاڭداپ العان جازۋشىمىن. ەڭ قيىن نارسە – ءوزىڭنىڭ زامانىڭ تۋرالى جازۋ. جالپى, ادەبيەت تاريحىندا ءوز زامانىڭنىڭ شەجىرەسىن جاساۋ قۇندىراق بولا ما دەپ ويلايمىن. مەنىڭ بار قورەگىم – ەل, كەيىپكەرلەرىم دە تۇگەلدەي اۋىلدا تۇرادى. سول ەلدىڭ جاعدايىن, باسقاسىن بىلاي قويعاندا, ءوزىمىزدىڭ سىردىڭ جاعدايىن اجەپتەۋىر بىلەمىن»,  دەپتى. ءيا, ورەكەڭ زامانا سۋرەت­كەرى جانە سىر حالقىنىڭ جۇرەك سوعىسىن ءدوپ باساتىن ونىڭ شى­عارمالارى سىر ەلى ادامدارىنىڭ جيىنتىق بەينەسىنىڭ كورمەسى دەۋگە بولادى. ول سىردان شىق­قان ايگىلى ادامدار – بولىستار ايەكە, المەمبەت, سۇلەيلەر بۇداباي قابىل ۇلى, ءيمانجۇسىپ قۇتپان ۇلى, نارتاي بەكەجانوۆ, قالماقان ابدىقادىروۆ, داڭعايىر ديقان ىبىراي جاقاەۆ, قالامگەر دۇيسەنبى سمايىلوۆ, باسقا دا تالاي قاراپايىم جانداردىڭ ابزال بەينەسىن, قايشىلىقتى ومىرلەرىن كوركەم كەسكىندەپ بەردى. ورەكەڭ – ساياساتقا ءۇيىر بولما­عان, جازۋشىنىڭ ساياساتى دا, فيلوسوفياسى دا, ومىرگە, قوعامعا دەگەن كوزقاراسى دا ونىڭ شىعارماسىندا جاتۋى كەرەك دەپ تۇيگەن قالامگەر. ءومىر, تىرشىلىك, بولمىس تۋراسىنداعى پىكىرلەرىن سوڭعى جىلداردا جازعان ريسالالارىندا ايتىپ كەتتى. ريسالا جانرىنا قالاي بارعانىنا توقتالا كەلە, ورەكەڭ بالا كۇنىنەن شىعىس عۇلامالارىنىڭ, اقىندارىنىڭ ەڭبەكتەرىمەن تانىسۋى, اكەسى سارسەنباي مەن ونىڭ زامانداستارى – اقىلگوي اقساقالداردىڭ اڭگىمەلەرى كوڭىلىنە جاتتالىپ قالعانىن ايتادى. «مەن 18 ريسالامدا باستى كەيىپكەر رەتىندە كوبىنە ءوز اكەمدى سۋرەتتەيمىن. «ريسالا» – شىعىس ادەبيەتىندە ەجەلدەن بار جانر. قازاقتا ءبىرىنشى ريسالا جازعان ادام – اباي. اباي «قارا سوزدەر» دەپ ەمەس, «سەنىم-نانىم كىتابى» دەپ جازعان ەكەن. كەيىنگىلەر ونى «ءبىرىنشى ءسوز», «قىرىق بەسىنشى ءسوز» دەپ نومىرلەپ شىققان. ابايدىكى عاقىليا تۇرىندە كەلسە, مەنىكى يسلام دىنىنە نەگىزدەلگەن دۇنيەلىك فيلوسوفيانىڭ پروزالىق ءتۇرى دەۋگە بولار. قولدان كەلگەنشە جاس كۇنىمىزدەن مۇسىلماندىق جولمەن جۇرۋگە تىرىسىپ كەلەمىز. مەنىڭ بىردە-ءبىر شىعارمامدا قۇدايدى عايباتتايتىن ءبىر اۋىز ءسوز جوق ەكەن. قايتا كەيىپكەرلەرىمنىڭ اۋزىنا قۇدايدىڭ اتىن, اللانىڭ اق جولىن سالعان جەرلەرىم كوپ», دەپ سىرىن اشادى قالامگەر. ول ومىردە كەزدەسەتىن ەكىجۇز­دى­لىكتىڭ بەت پەردەسىن اياماستان سىپىرىپ تاس­تايدى, ىزگىلىكشىل جازۋشى: «رۋحى مىقتى ەلدى ەشبىر جاۋ, ەشبىر جاماندىق جەڭە المايدى. ىلگەرىلەۋدى كورمەۋ, بولاشاققا ءۇمىت ارتپاۋ – دۇرىس بولمايدى. شىندىقتى شىرىلداتىپ ايتۋ كەرەك, ولقىلىقتى ورتاعا سالۋ كەرەك, بىراق سونىمەن قاتار, تىم سارىۋايىمعا ءتۇسۋدىڭ قاجەتى جوق. قازاق حالقىنىڭ كەلەشەگىنە ۇلكەن ۇمىتپەن قاراۋ كەرەك. قازاق ۇلتى – پاسسيونارلىق ءداۋىرى ءالى توقتاماعان حالىق», دەگەن سەنىمىن بىلدىرەدى. مىنە, جازۋشىنىڭ ومىرلىك بەكەم ۇستانىمى, سارابدال سايا­ساتى, سۇڭعىلا فيلوسوفياسى, ومىرگە, قوعامعا كەمەل كوزقاراسى. «مەنىڭ ساياساتقا قويان-قولتىق ارالاسپاۋىم, بيلىككە جاقىن جۇرمەۋىم, پوپۋليزمگە بارماۋىم, تەلەديدار قانشاما رەت قيىلىپ شاقىرسا دا بارماۋىم, ۇلكەن جيىن-تويلار, كونفەرەنتسيا­لار ۇيىمداستىرماۋىم, ومىرىمدە ءبىر رەت ارنايى مەرەيتويىمدى وتكىز­بەۋىم – مۇنىڭ ءبارى ءوزىمنىڭ سانالى تۇردە تاڭداپ العان جولىم, جەكە فيلوسوفيام دەسەم بولادى», دەپ اعىنان اقتارىلادى ورەكەڭ. تۋعان ەلى: «ورەكە, سىر حالقىنىڭ كوركەم شەجىرەسىن جاسادىڭىز, ەلگە وزىڭىزشە كەلىپ-كەتىپ جۇرەسىز, بىلدىرمەيسىز, وقىرمان جۇرتىڭىز سىزبەن ديدارلاسقىسى, سىرلاسقىسى كەلەدى», دەپ وتىنگەندە ومىرىندە ءبىر-اق رەت, 73 جاسىندا شيەلىگە بارىپ كەزدەسۋلەر وتكىزگەنى دە وسى ۇستانىمىنىڭ ايعاعى. سول كەز­دەسۋلەردىڭ بىرىندە ءبىر وقىرمان: «ءبىز, كەيىنگى جاستار, شيەلىنىڭ وتكەن كەلبەتىن بىلمەۋشى ەدىك, ورەكەڭنىڭ كىتاپتارىن وقىساق, كوز الدىمىزعا دوڭگەلەپ كەلە قويادى», دەگەن ەكەن. تۋعان ەلى ورەكەڭدى قوشەمەتتەپ شيەلى اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاندىرىپتى سول ساپارىندا. قارىمدى قالامگەردىڭ كۇندە­لىك­­تەرى دە ءبىر الەم. وقىپ كورەلىك: «جازعانىمنىڭ ءبارى – شىندىق, شىندىق بولعاندا دا كادىمگى قارا­پا­يىم ءومىردىڭ ءوزى» دەسە 1955 جىلى ستۋدەنت شاعىندا, 1961 جىلى «قيانات كورسەم, ءبىر­دەن ءب ۇلىنىپ شىعا كەلەمىن. ءمامى­ل­ەشىلدىك ماعان جات ەمەس. جاعىم­پاز­دىقتى جەك كورەمىن», دەپتى. كەزىندە مۇقاعاليدى جازۋ­شى­لار وداعىنان شىعارماق بولعان جينا­لىس­تا مۇقاعاليدى جاقتاپ قور­عاعان ەكى ادام: ورازبەك سارسەن­باي مەن عابباس قابىشەۆ بولعان ەكەن. مىنە, مىنەز, تانىم, ۇستىنىم. «مەن بىلەر ورازبەك قازىر دە سونداي. وسىنداي قاسيەت­تەرى مول جازۋشىعا سەنەسىڭ, يلانا­سىڭ, دەن قوياسىڭ, ءومىر جولىن قىزىعا وقيسىڭ» دەپ ورەكەڭنىڭ ازا­مات­تىعىن جوعارى باعالاپتى 2005 جىلى قازاقتىڭ بىلگىرى گەرولد بەلگەر. ودان ءارى ابەكەڭ – ءابىش كەكىلباەۆتىڭ ءسوزى­مەن ايتساق, و.سارسەنباەۆتىڭ شىن­د­ى­عىندا ونىڭ بەتىنە تايسالماي قارا­عان­مەن, بەلدەن باسار اۋلە­كىلىك, بەتتەن تىرنار اۋمەسەرلىك جوق. سۇلەيمەن مامەت, «ەگەمەن قازاقستان»