ۇلتتىق ەكونوميكا ۆيتسە-ءمينيسترى: «قولىنان كەلسە شەتەلدىك بىزدەن جەر ساتىپ الىپ كورسىن...»

جەر ماسەلەسى – بۇگىندە قازاقستاندا ەڭ كوپ تالقىلانىپ جاتقان تاقىرىپ. الەۋمەتتىك جەلىلەر جەردى جالعا بەرۋ مەن ساتۋدى رەتتەيتىن جەر كودەكسىنىڭ نورمالارىنا قاتىستى پوستار مەن تۇسىنىكتەمەلەرگە تولى. بۇل كۇندەرى Facebook-تە ءورىس العان پىكىرسايىستاردى بارلىق ۋاقىتتا بىردەي سىندارلى دەۋگە كەلمەيدى. ول نورماتيۆتىك ەمەس لەكسيكانى پايدالانا وتىرىپ, قاتقىل داۋىسپەن ماسەلە شەشۋدى كوبىرەك ەسكە تۇسىرەدى. ولاردىڭ ءبارى قازىر ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ باقىلاۋىندا. وزدەرىنىڭ ول تۋرالى نە ويلايتىندىعىن وسى ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قايىربەك وسكەنباەۆ Tengrinews.kz-كە بەرگەن سۇحباتىندا بايانداپ بەردى. – ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى, ونىڭ ىشىندە ءسىزدىڭ ءوزىڭىز جەردى ساتۋ مەن جالعا بەرۋدى قاراستىراتىن زاڭناما نورمالارىنا قاتىستى ادامداردىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى, وڭىرلەردەگى شەرۋلەردە ايتقان سوزدەرىنە قاتىستى قانداي جاۋاپ بەرەر ەدىڭىز؟ – ءبىز ونى تۇسىنىستىكپەن قابىلدايمىز. ادامدار زاڭدىق تۇرعىدا تولىق دارەجەدە ساۋاتتى بولماعاندىقتان, اتالعان ماسەلەنى جەتكىلىكتى بىلمەگەندىكتەن, بالكىم, ءبىزدىڭ زاڭ نورمالارىن سوڭىنا دەيىن تۇسىنە الماعاندىقتان وسىلايشا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ جاتقان بولۋى مۇمكىن. نەمەسە ولار ءبارى دە شىنىمەن دە سولاي دەگەن قاڭقۋ سوزدەرگە سەنىپ قالۋدا. ادامدار الاڭداعان كەزدە سۇراقتار قويا باستايدى. ءبىز زاڭدا شەتەلدىكتەرگە دە, شەتەلدىك كومپانيالارعا دا جەردى ولاردىڭ مەنشىگىنە ساتۋ تۋرالى نورمالاردىڭ جوق ەكەندىگىن, وندايدىڭ بولماعانىن جانە ەشقاشان بولمايتىنىن تۇسىندىرۋگە تىرىسۋدامىز. – ءسىز قالاي ويلايسىز, جەردى جال­عا بەرۋ نەمەسە ساتۋ نورمالارى توڭىرە­گىندەگى ءدۇبىلىس نەلىكتەن ءدال قازىرگى ساتتە تۋىنداپ وتىر؟ – ەگەر جەر قۇقىعىن رەتتەۋ تاريحى تۋرالى ايتار بولساق, بۇل نورمالار ەرتەدەن, سوناۋ 90-شى جىلداردان بەرى بار. 1990 جىلى بىزدە جەر تۋرالى العاشقى زاڭ قابىلداندى, كەيىن وعان وزگەرتۋلەر ەنگىزىلدى, سول كەزدە ءتۇرلى نۇسقالار بولدى. ماسەلەن, جەردى 3 جىلدان 10 جىلعا دەيىن جالعا, سونىڭ ىشىندە شەتەلدىكتەرگە دە بەرۋ, سوڭىنان 99 جىل بولىپ وزگەرتىلدى, ودان كەيىن شەكتەۋ ەنگىزىلدى, ول قازاقستاندىقتار ءۇشىن – 49, شەتەلدىكتەر ءۇشىن 10 جىل بولدى. 2003 جىلى جەر كودەكسى قابىلدانىپ, وندا جەردى جالعا نەمەسە جەكەمەنشىككە بەرۋگە قاتىستى بارلىق وسى نورمالار قامتىلدى. 2014 جىلى جالعا بەرۋ مەرزىمىن 25 جىلعا دەيىن ۇزارتۋعا قاتىستى سوڭعى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. وسى قۇقىقتاردى رەتتەيتىن جەر كودەكسى 13 جىلدان بەرى قولدانىلىپ كەلەدى, وسى ۋاقىتتار ىشىندە ەشقانداي ماسەلە تۋىنداعان ەمەس. بۇل ماسەلە نەلىكتەن ءدال قازىر پايدا بولىپ وتىر, شىنىمدى ايتسام, تۇسىنە المايمىن. – دەمەك, 25 جىلعا دەيىن جالعا بەرۋ مەرزىمى تۋرالى نورما كۇنى بۇگىن عانا پايدا بولعان جوق قوي؟ – بۇل نورمانىڭ ەنگىزىلگەنىنە ءبىر جارىم جىل بولدى. بۇل بولىككە ءبىز ەشقانداي وزگەرتۋلەر ەنگىزگەن جوقپىز. مۇلدە باسقا ماسەلەلەر, ياعني جەر پايدالانۋشىلار ءۇشىن اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى تومەندەتۋگە قاتىستى وزگەرتۋلەر بولدى. العاشقى ەنگىزىلگەن وزگەرتۋدىڭ ءمانى سول, بۇعان دەيىن جەر كونكۋرس بويىنشا اۋكتسيوندا ساتىلىپ, تاڭداۋ قۇقىعى اكىمدە بولاتىن, ياعني جەردى قانداي تۇردە ساتۋ كەرەكتىگى جونىندە ول جەكە-دارا شەشىم قابىلدايتىن. سوعان وراي كوپتەگەن ساۋالدار دا تۋىندادى. ال قازىر ءبىز وعان تىيىم سالدىق جانە وسىنىڭ ءبارى اۋكتسيون تۇرىندەگى اشىق الاڭدا ءوتسىن دە, كىم كۇشتى سول جەڭسىن دەگەندى ايتىپ وتىرمىز. اۋكتسيوننىڭ ءپىشىمى دە ەرتەدەن بار, سوناۋ 2003 جىلعى جەر كودەكسىندە وسى شارالاردىڭ ءبارى جازىلعان. ءبىز ەنگىزگەن ەكىنشى نورمانىڭ ءمانى سول, ءبىز جەردى پايدالانۋشىعا, جەردى جالعا الۋشىعا ونى اۋكتسيونسىز تىكەلەي ساتىپ الۋ قۇقىعىن بەرەمىز. ماسەلەن, ءبىر ادام جەردى 49 جىلعا جالعا الدى دەيىك. ەشكىم ودان ول جەردى الىپ قويمايدى, جالعا الىپ پايدالانا بەر, ال جالعا الۋ مەرزىمى وتكەنگە دەيىن ساتىپ العىڭ كەلگەن كەزدە – سەن ونى سولاي ىستەي الاسىڭ. سونىمەن بىرگە, ساعان 50 پايىز جەڭىلدىك جانە 10 جىلعا سوزىپ تولەۋ مۇمكىندىگى بەرىلەدى. ءبىزدىڭ ءۇشىنشى جاساعانىمىز – جالعا الۋ قۇقىعىنا بارلىق شەكتەۋلەردى الىپ تاستادىق. بۇرىن قالاي ەدى: ءسىز جالعا الۋ قۇقىعىن ساتىپ الدىڭىز, سوسىن ءوزىڭىز كورشى اۋىلعا, قالاعا كوشتىڭىز نەمەسە مۇلدە باسقا ىسپەن اينالىسپاق بولدىڭىز, ونداي كەزدە ءسىز جەردى اكىمگە قايتارۋعا ءتيىس بولاتىنسىز, ودان ءارى ونى كىمگە ساتۋ قۇقىعى اكىمدە بولاتىن. قازىر ءبىز ەگەر ءسىز ول قۇقىقتى ساتىپ الساڭىز, ونى ءوز مۇددەڭىزگە پايدالانىڭىز دەگەندى ايتىپ وتىرمىز. ياعني ءسىز جالعا الۋ قۇقىن كورشىڭىزگە ساتۋىڭىزعا بولادى, كورشىڭىز اكىمدىككە بارادى دا مىنە, مەن جالعا الۋ قۇقىعىن ساتىپ الدىم, مەنىمەن جالعا الۋ كەلىسىمشارتىن بەكىتىڭىز دەيدى. ولاي بولسا, ءبىز كەرىسىنشە, ءوز قۇقىقتارىن جۇزەگە اسىرۋى تۇرعىسىندا جەردى پايدالانۋشىعا جاقسىلىق جاساپ وتىرمىز. – ءسىز بايقاعان بولارسىز, ادامدار شەتەلدىكتەر, ونىڭ ىشىندە قىتايلار جەر الۋعا كەلەدى دە, وسىندا قالىپ قويادى, ءسويتىپ, ول جەردەن الۋعا ءتيىستىنىڭ ءبارىن دە سىعىپ الادى دەگەن الاڭداۋشىلىق بىلدىرۋدە. – ءمينيستردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىمەن كەلىسىلگەن جەردى ۇتىمدى پايدالانۋ ەرەجەلەرى تۋرالى بۇيرىعى بار, ونى اشىق تۇردە وقۋعا بولادى. وندا جالعا بەرۋ كەزىندەگى توپىراقتىڭ بارلىق ساپالىق جاعدايى قاتاڭ كورسەتىلگەن. توپىراقتىڭ وسىناۋ ساپالىق جاعدايىن تومەندەتۋ زاڭدى تىكەلەي بۇرمالاۋ بولىپ تابىلادى جانە ول جەر قايتارىپ الىنادى. جەردى ۇتىمدى پايدالانۋ ەرەجەسىن بۇزۋ ونى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تىكەلەي بۇرمالاۋ بولىپ تابىلاتىندىعى جەر كودەكسىندە ناقتى جازىلعان. – سونىمەن بىرگە, ول ءبىزدىڭ نورمالار­عا سايكەس كەلمەيتىن حيميكاتتاردى, قان­داي دا ءبىر تىڭايتقىشتاردى پايدا­لانۋعا دا قاتىستى عوي؟ – وسىمدىك شارۋاشىلىعى تۋرالى زاڭ بار, سوعان سايكەس قازاقستان اۋما­عىن­دا تەك سەرتيفيكاتتالعان پەستيتسيد­تەردى, گەربيتسيدتەردى, مينەرالدى تىڭايت­قىشتاردى عانا پايدالانۋعا بولادى – بۇل ءبىر. ەكىنشى, اكىمدىكتەردىڭ جەر ينس­پەكتسيالارى توپىراقتىڭ ساپالىق قۇرا­مىن تەكسەرىپ, زەرتحانالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە مىندەتتى. ەگەر توپىراقتىڭ ساپا­لىق قۇرامى ناشارلاسا, ساعان توپىراقتى قالىپتى جاعدايعا كەلتىرىپ, جاقسارتۋ جونىندە ەسكەرتۋ جاسايدى. ەگەر سەن كەلەسى جىلى ونى جاساماساڭ, وندا اتالعان جەردى قايتىپ الۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە قويىلادى. ول تەك شەتەلدىكتەرگە عانا ەمەس, بارلىق جەر پايدالانۋشىلارعا قاتىستى. – ينتەرنەتتە بۇگىندە مىناداي دا ءبىر پىكىر بار: «قىتايلار كەلگەننەن كەيىن ءبىز ولاردى ەندى قايتىپ قۋىپ شىعا المايمىز. ءبىز جانە ءبىزدىڭ بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىز قىتايلاردىڭ قاتاڭ قولدارىندا قۋىرشاققا اينا­لادى». ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, مۇنداي قاۋىپ­تە­نۋشىلىك قانشالىقتى نەگىزدى؟ – ءسىز ءوزىڭىز ايتىڭىزشى, ولاردىڭ قالاي كەلۋى مۇمكىن؟ جەردى ولار ساتىپ الا المايدى. ءتىپتى, جەردى جالعا العاننىڭ وزىندە  ولار جۇمىس كۇشىن مۇندا اكەلە المايدى, ويتكەنى, بىزدە ءتورت كاتەگوريا بار جانە جۇمىس كۇشى قاتاڭ كۆوتالانادى. ءبىرىنشى جانە ەكىنشى كاتەگوريا – جوعارى بىلىكتى ينجەنەرلەر, مەنەدجەرلەر, ءۇشىنشى-ءتورتىنشى كاتەگوريا – بىلىكتى جۇمىس كۇشى. ول جۇمىس كۇشى مۇندا كەرەك پە نەمەسە ءوز رەسۋرستارى جەتكىلىكتى مە – ونى اكىمدىكتەردەگى كوميسسيالار انىقتايدى. سوندىقتان, ءتىپتى, جۇمىسقا رۇقسات بەرگەننىڭ وزىندە, ول نەبارى 1 جىلعا عانا بەرىلەدى, ودان كەيىن ادامدار ەلدەن كەتۋى ءتيىس. ەگەر ۋاقىتشا جۇمىسشىلار بولسا, ولار ءبىر ماۋسىم عانا جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ ۇستىنە شەتەلدىكتەردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋماعىندا تۇرعىن ءۇي الۋعا قۇقىلارى جوق. ونداي قۇقىق وسىندا تۇراقتى تۇرىپ جاتقان, وعان ارنايى رۇقساتى بار ادامدارعا عانا بەرىلەدى, تەك سولار عانا تۇرعىن ءۇي الۋعا قۇقىلى. قالعاندارى ۋاقىتشا كەلۋشىلەر بولىپ ەسەپتەلەدى جانە ولاردىڭ تۇرعىن ۇيگە قۇقىلارى جوق. – ادامدار زاڭناماعا جەردى جالعا بەرۋ مەن ساتۋعا قاتىستى نورمالاردى جويۋعا دەيىن باراتىن وزگەرىستەر ەنگىزۋگە شاقىرۋدا. قانداي دا ءبىر تۇزەتۋلەر ەنگىزىلۋى مۇمكىن بە, الدە ءسىز ونداي قاجەتتىلىك جوق دەپ ەسەپتەيسىز بە؟ – كەلتىرىلىپ وتىرعان ول دايەكتەردىڭ ءبارى دە جەر كودەكسىندە تولىق كولەمدە رەتتەلگەن. بۇگىندە نورمالاردى اينالىپ ءوتىپ, جەردى الۋعا بولادى دەيتىن «ساراپشىلار» كوپ. مەن ولارعا بايقاپ كورىڭدەر, ال ءبىز زاڭدارىمىزدىڭ جۇمىس ىستەيتىنىن نەمەسە ىستەمەيتىنىن سوندا كورەتىن بولامىز دەمەكپىن. ەگەر سىزدەر زاڭدى وسىلايشا اينالىپ وتۋگە بولادى دەپ ويلايتىن اقىلدى بولساڭىزدار – بايقاپ كورىڭىزدەر. قانداي دا ءبىر شەتەلدىك وزىنە جەر ساتىپ الىپ كورسىن, ونىڭ ويىنان تۇك شىقپايتىنىنا مەن سەنىمدىمىن. – ءسىز ءوزىڭىز ينتەرنەتتەگى تۇسىنىك­تەمە­لەردى وقىپ, Facebook-ءتى پايدالاناسىز با؟ – ۋاقىت بار كەزدە ۇنەمى قاراپ تۇرامىن, وكىنىشكە قاراي, ۋاقىت جەتىسپەيدى. بىراق قازىر جيىرەك قاراۋعا تۋرا كەلەدى. – ءسىزدىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەردە جەر ماسەلەسىنە قاتىستى الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ جاتقان ادامدارعا ءوز ويىڭىزدى ايتۋ مۇمكىندىگىڭىز بار. ءسىز ولارعا نە ايتار ەدىڭىز؟ – تاعى دا قايتالاپ ايتامىن, مەن الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ جاتقان ادامداردى تۇسىنەمىن. ەگەر ولار ءبىزدىڭ ەلىمىز, جەرىمىز ءۇشىن ۋايىمداماسا, مۇنداي الاڭداۋشىلىق بىلدىرمەس ەدى, ولار وزدەرىنىڭ بولاشاعىن, بۇگىنىن, وتكەنىن وسى ەلمەن بايلانىستىرماس ەدى. مەن قازاقستان جەرىنىڭ ءبىر ميلليمەترىنىڭ دە شەتەلدىكتەرگە ساتىلمايتىنىنا ولاردى سەندىرگىم كەلەدى. ەگەر شەتەلدىك ول جەردى جالعا الاتىن بولسا, ول قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭدارىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس پايدالانىلاتىن بولادى. جانە وعان باقىلاۋ دا بارىنشا قاتاڭ بولماق. سوندىقتان, الاڭداماسىن, ارانداتۋشىلىقتارعا كونبەسىن, ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزگە سەنسىن, ويتكەنى ءبىز سونشا جىلدار بويى سەنىپ كەلدىك جانە ول ءبىزدىڭ ەلىمىزدى الەمدەگى وزىق ەلدەردىڭ بىرىنە اينالدىردى. الدەبىرەۋلەردىڭ ىشتەرىنىڭ كۇيەتىنى, كەيبىرەۋلەردە بىزدە دە بەرەكەسىزدىك, كۇيرەۋشىلىك پەن ءوزارا قاقتىعىستار ورىن الىپ جاتقان تاياۋ شىعىس ەلدەرىندەگىدەي بولۋى ءۇشىن قازاقستانداعى قايىقتى شايقالتۋعا دەگەن پيعىلدىڭ بار ەكەنى تۇسىنىكتى. بىرەۋلەردىڭ سولاي جاساۋعا اسىعۋى, ەندى بىرەۋلەردىڭ ونى كوزبەن كورگىسى كەلۋى دە مۇمكىن. وعان جول بەرمەيمىز. ءبىز – ءبىرتۇتاس حالىقپىز, ءبىز – ءوز ەلىمىزدىڭ بىرتۇتاستىعىنىڭ ناقتى كورىنىسىمىز. ءبىزدىڭ جەرىمىز ەلىمىزدىڭ بايلىعى بولىپ تابىلادى, ول ءبارىمىز ءۇشىن بىرەۋ. ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىز قالاي الاڭداسا, ءبىزدىڭ جەرىمىزدىڭ ءبىرتۇتاس جانە بولىنبەستىگى ءۇشىن مەن دە, بۇكىل ۇكىمەت تە جانە ەڭ باستىسى, پرەزيدەنت تە ءدال سولاي الاڭدايدى.