وندا تۇركى عۇلامالارىنىڭ مول مۇراسى ساقتالعان
كەڭەستىك جىلدارى ماسكەۋدە وتكەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيالاردىڭ بىرىندە مۇسىلمان ەلدەرى مەن ەۋروپا جۇرتى عالىمدارى اراسىندا وركەنيەت, مادەنيەتكە بايلانىستى پىكىرتالاس بولدى. ەۋروپا وقىمىستىلارى: «يسلام اراب وركەنيەتى دەگەن بار, بىراق تۇركى وركەنيەتى, مادەنيەتى دەگەن جوق» دەپ بوي بەرمەدى. ال ءبىز: «سول يسلام وركەنيەتىنە تۇركى حالقىنىڭ دا مول ۇلەس قوسقانىن نەگە ۇمىتاسىزدار؟ اسىرەسە, ماۋارانناھرلىق – ورتاازيالىق عالىمداردىڭ ءرولى ەرەكشە ەمەس پە ەدى؟ الەم ماقتانىشتارى, تۇركى تەكتى, شىعىس اريستوتەلى اتانعان ءابۋ ناسىر ءال-فارابي, ءابۋ رايحان ءال-بيرۋني, ءابۋ ءالي يبن سينا, ءال-بۇحاري, نيزامي گانجاۋي, فۋزۋلي, ماقتۇمق ۇلى, ماحمۋد قاشعاري, ءجۇسىپ بالاساعۇني, الىشەر ناۋاي, مۇحاممەد حايدار دۋلاتي, ۇلىقبەك, سونداي-اق ءوزى ءھام ۇرپاقتارى ءۇندىستاندى 300 جىل بيلەپ, ارتىنا مول رۋحاني مۇرا قالدىرعان مۇحاممەد زاھير اد-دين بابىر شە؟ ولار يسلام الەمى عانا ەمەس, بۇكىل ادامزات ماقتانىشى ەمەس پە؟!» دەيمىز.
ءال-فارابي دەگەننەن شىعادى, 60-جىلداردىڭ سوڭىندا قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ فيلوسوفيا جانە قۇقىق ينستيتۋتى جانىنان ءال-فارابي مۇراسىن زەرتتەيتىن ورتالىق اشىلسا, 1973 جىلى ازيا جانە افريكا ەلدەرى جازۋشىلارىنىڭ حالىقارالىق V كونفەرەنتسياسى, 1975 جىلى الماتىدا ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ 1100 جىلدىعى اتالىپ ءوتتى. 1983 جىلى اتاقتى مۇحاممەد زاحير اد-دين بابىر (1483-1530 ج.ج.) بابامىزدىڭ تۋعانىنا 500 جىل تولعاندا, «پراۆدا» گازەتى ارنايى ماقالا باستى. وسىنداي ويشىل, دانالاردىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان دوكتورلىق, كانديداتتىق ديسسەرتاتسيالار قورعالىپ جاتتى.
وسى كۇندەرى سولاردىڭ ءبارى 60-جىلدارداعى جىلىمىق اسەرىنىڭ ىقپالى ەكەن-اۋ دەپ ويلايمىن.
قازاق جەرىنىڭ رۋحاني ورتالىقتارى وتىرار مەن يسفيدجاب-سايرام, تۇركىستان مەن ساۋران, سىعاناق پەن جەنت, تاراز بەن بالاساعۇننان شىققان عۇلامالاردى زەرتتەۋگە دەگەن ىقىلاس, قازاق دالاسى جۇلدىزدارىنىڭ رۋحاني جازبا مۇراسىن زەردەلەۋگە دەگەن ىڭكارلىك مەنى سول 70-جىلدارى سولتۇستىك افريكانىڭ باتىسىنداعى ماروككو, سوڭىرا 1985 جىلى تۋنيسكە جەتەلەدى. ودان ورالعان سوڭ ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دەن اراب ءبولىمىن, كەيىنىرەك, سونىڭ نەگىزىندە 1989 جىلى شىعىستانۋ فاكۋلتەتىن اشتىم.
ايتسە دە, اراب, پارسى جۇرتىنان تابىلعان تەك ون سان ءال-فارابي مەن سىعاناققا, تۇركىستاني مەن تارازيلەردىڭ عىلىمي مۇراسى عانا ەمەس, ولاردان دا باسقا ويشىلدارىمىزدىڭ دا مۇرالارىن زەرتتەۋگە دەگەن ىنتىزارلىق مەنى ءۇندىستان مەن پاكىستانعا دا الىپ باردى. ول جەرلەردىڭ رۋحاني وردالارىنان تەك قازاق ەلى عانا ەمەس, سونداي-اق ورتا ازيا, ياعني ماۋارانناھر دانالارىن ىزدەدىم. اقىرىندا ولاردىڭ قولجازبا قورلارىنان «شاڭ باسىپ» جاتقان دۇنيەلەرىن تاپتىم.
جازبا جادىگەرلىكتەر (قولجازبالار, مانۋسكريپتەر) ادەتتە مازمۇنىنا قاراي ءدىني, فيلوسوفيالىق, عىلىمي-جاراتىلىستانۋ, تاريحي, ادەبي جانە ت.ب. بولىپ بولىنەدى. الەمنىڭ ءتۇرلى كىتاپحانالارى مەن قولجازبا قورلارىنان ولاردى تابۋ, كوز مايىن تاۋىسىپ زەردەلەۋ, باستىرۋ, ولارمەن جۇرتتى تانىستىرۋ ينەمەن قۇدىق قازعانداي اسا قيىن دا اۋىر ءىس ەكەندىگى ءمالىم. بەلگىسىز قولجازبالار مەن مانۋسكريپتەردى اجىراتىپ وقۋ, تراكتاتتاردى اشۋ-انىقتاۋ, جاريالاۋعا دايىنداۋ, وقۋشىلارعا تانىستىرۋ وتكەندى قالپىنا كەلتىرىپ قانا قويماي, ءوز حالقىڭنىڭ جانە وزگە دە جۇرتتىڭ تاريحي-مادەني مۇراسىن زەرتتەۋدىڭ جاڭا بەتتەرىن اشادى. بۇل, ارينە, يگى ءىس. سول سەبەپتى دە, كاشميردىڭ كىتاپحاناسى مەن مۇراعاتى, رۋحاني مۇراسىنداعى جازبا دۇنيەلەردى قاراپ شىققان سوڭ, وسى ماقالانى جازۋعا بەل بايلادىم.
ءبىز جالپى ماۋارانناھرلىق قانا ەمەس, سونداي-اق, ورتاازيالىق دانالاردىڭ ءبارىن دە يگىلىگىمىز دەپ سانايمىز.
ءيا, سونىمەن وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ سوڭى مەن جاڭا عاسىر باسىندا قازاق دالاسىنان شىققان عۇلامالار مەن ويشىلداردىڭ جازبا مۇرالارىن ءتۇرلى ەلدەردىڭ كىتاپحانالارى مەن قولجازبا قورلارىنان كوپ ىزدەدىم. تەك اراب, پارسى جۇرتى عانا ەمەس, سونداي-اق بىرنەشە رەت ءۇندىستاندا, اسىرەسە, ونىڭ گيمالاي تاۋلارىنىڭ اراسىنداعى كاشمير ولكەسىنە دە باردىم. ساپارىم ءساتتى بولدى. ول جەردەن تۇركى حالقى ءھام قازاق ەلىنىڭ دە ءبىرتۋار ازاماتى, ماقتانىشى, تۇڭعىش تاريحشىمىز مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ (1499-1551 ج.ج.) زيراتىن تاپتىم. 1999 جىلى يۋنەسكو-نىڭ ايتۋلى مەرزىمدەر ءىس-شاراسىنا ونىڭ 500 جىلدىق مەرەيتويى كىرگىزىلىپ, ءۇندىستاندا عانا ەمەس, وزگە دە بىرقاتار جۇرتتار ونى حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيالارمەن اتاپ ءوتتى.
ءۇندىستان مەن قازاق ەلىنىڭ تاريحى, مادەني, ادەبي, عىلىمي, رۋحاني بايلانىسى تەرەڭدە. يگى بايلانىس ءۇردىسى بۇل ەلمەن ەشۋاقىتتا توقتاعان ەمەس. ورتا ازيانىڭ كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ تالاي ازاماتتارى ەرتەدەن-اق وسى ەلگە بارىپ تۇرسا, ول جۇرتتىڭ دا ۇلدارى ءبىزدىڭ وتانىمىزعا اتباسىن بۇرعان. اسىرەسە, جىبەك جولىمەن ءارى-بەرى كەرۋەندەر الماسۋ تۇراقتى بولدى. ول كۇنى كەشەگە دەيىن جالعاستى, قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان سوڭ دا ءتۇرلى سالا بويىنشا بارىس-كەلىس ورىستەي تۇسۋدە.
وسى رەتتە ەكى جاقتى عىلىمي, ءمادەني, رۋحاني بايلانىستىڭ ءجونى بولەك. كاشميرگە بارعان سايىن وسى ۋالاياتتىڭ كىندىك قالاسى سريناگارداعى ۋنيۆەرسيتەت كىتاپحاناسىندا بولماي كەتكەن ەمەسپىن. مەنى قىزىقتىراتىنى ورتا عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن ورتا ازيا – ماۋارانناھرلىق بابالاردىڭ دا وسى ەلدە بولۋى مۇمكىن جازبا مۇرالارى.
ورتالىق ازيا ايماعىن زەرتتەۋ ءۇشىن كاشمير ۋنيۆەرسيتەتى جانىنان 1978 جىلى ورتالىق ازيانى زەرتتەۋ ورتالىعى قۇرىلعان. ايماققا, ارينە, قازاقستان دا كىرەدى. ورتالىق ءۇندىستان مەن ورتالىق ازيانىڭ مادەني, عىلىمي, تاريحي بايلانىسىن جەكە جانە بىرىگىپ تە زەرتتەۋدى ماقسات ەتكەن. ويتكەنى, ءۇندىستان ۇكىمەتى كاشميردى ورتالىق ازيا مەن ءۇندىستاندى بايلانىستىرىپ تۇرعان كوپىر سانايدى.
قازاقستان تاۋەلسىزدىك الىپ ءۇندىستانمەن ديپلوماتيالىق قاتىناس ورناتقان سوڭ, ەكى ەلدىڭ دوستىعىنىڭ بەلگىسى رەتىندە نيۋ-دەلي كوشەلەرىنىڭ بىرىنە ابايدىڭ, الماتى كوشەلەرىنىڭ بىرىنە گانديدىڭ اتى بەرىلدى. ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتى ۇندىستانمەن بىرلەسىپ دەليدە جانە الماتىدا بىرنەشە حالىقارالىق ءىس-شارالار وتكىزدى. كاشمير عالىمدارى, قوعام قايراتكەرلەرىمەن ءتۇرلى كونفەرەنتسيالاردا ۇشىراسىپ, سۇحباتتاسۋ بارىسىندا ولار: «كاشمير حالقىنىڭ مۇسىلمان بولۋىنا ورتا ازيادان كەلگەن سىزدەردىڭ 600-700-دەي بابالارىڭىزدىڭ ەڭبەگى زور» دەگەندى ءجيى ايتادى.
تاريح. مۇنداي شىعارمالار ىشىنەن, ارينە, مۇحاممەد حايدار دۋلاتيدىڭ (1499-1551 ج.ج.) «تاريح-ي ءراشيديىنىڭ» قولجازباسى كوڭىل اۋدارادى. ونىڭ سريناگار ۋنيۆەرسيتەتى كىتاپحاناسىنداعى كوشىرمەسىن كاشمير عالىمدارى ءحVى عاسىر سوڭىنا جاتقىزادى. مىرزا حايداردىڭ اتالمىش ەڭبەگى جالپى تاجىكستان, يران, ءۇندىستان, پاكىستان جانە وزگە دە بىرقاتار ەۋروپا ەلدەرىندە بار. سونىڭ ىشىندە, كاشمير نۇسقاسىن مىرزا حايدار ءومىر سۇرگەن كەزەڭگە ەڭ جاقىنىراعى دەۋگە بولادى.
مىرزا حايدار كاشميردە 1532-1533 جانە 1540-1551 جىلدارى ەكى رەت بولدى. ەكى مەرزىمنىڭ اۋەلگىسىندە ول بۇل ەلدە بىرنەشە عانا اي بولسا, ال ەكىنشىسىندە 11 جىل بيلىك قۇردى.
«تاريح-ي ءراشيديدى» مىرزا حايدار 1542-1546 جىلدارى ءدال وسى كاشميردە جازعان. ول «ەكى داپتەردەن», ياعني ەكى ۇلكەن بولىمنەن تۇرادى. بىرىنشىسىندە ماۋارانناھرداعى شاعاتاي اۋلەتى قۇرعان مەملەكەتتىڭ ءحىV عاسىر ورتاسىنا تامان ءبىرجولا ىدىراپ, ەكىگە ءبولىنۋى, موعولستان دەگەن اتپەن بەلگىلى بولعان شىعىس بولىگىنە بەدەلدى دە بەلگىلى تايپا – دۋلاتتاردىڭ كۇشىمەن دەربەس مەملەكەتتىڭ نەگىزى قالانعانى جايلى باياندالادى. ال «ەكىنشى داپتەردىڭ» تاريحي-مەمۋارلىق سيپاتى باسىم. مۇندا ول ءوز ءومىربايانىن تىلگە تيەك ەتكەن ءارى ونى «ءبىرىنشى داپتەردەن» بۇرىن تۋىنداتقان.
ول كاشميردى «تاريح-ي ءراشيديدىڭ» بىرنەشە تاراۋلارىندا سيپاتتاعان.
مىرزا حايداردىڭ «تاريح-ي راشيديى» ۇزاق جىلدار قولجازبا كۇيىندە قالىپ كەلگەندىگىنە قاراماي تاريحي دەرەكتەرىنىڭ ناقتىلىعى, دايەكتىلىگى, ايقىندىلىعى مەن شىنايىلىعىنا وراي ءۇندىستان, پاكىستان, اۋعانستان, يران ءھام ورتا ازيانىڭ عانا ەمەس, سونداي-اق ەۋروپا ەلدەرى عالىمدارىنىڭ دا نازارىن اۋدارۋمەن كەلەدى.
سريناگار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قولجازبا قورىندا «تاريح-ي ءراشيديدىڭ» ەكى كوشىرمەسى بار. اۋەلگىسى مىرزا حايدار قازا تاپقان كەزگە جاقىنىراق بولسا, ەكىنشىسى, كەيىنىرەك كوشىرىلگەن سەكىلدى. سونداي-اق, حايداراباد ء(ۇندىستان) ورتالىق كىتاپحاناسىندا «تاريح-ي ءراشيديدىڭ» 1590-1591 جىل دەگەن مەرزىم كورسەتىلگەن دە كوشىرمەسى بار.
كاشميردەگى ورتاعاسىرلىق تاريحي ەڭبەكتەر ىشىندەگى تاعى ءبىر اسا قۇندى تۋىندى شاراف اد-دين ءالي يازديدىڭ (؟-1454) اتاقتى «زافار نامەسى» («جەڭىس نامەسى»). يراننىڭ يازد شاھارىنىڭ تۋماسى شاراف اد-دين ءامىر تەمىردىڭ (1336-1404 ج.ج.) جىلناماشىسى ەدى. ول قاھارلى ءامىرشىنىڭ جورىقتارى, جاۋلاپ العان ەلدەرى, بولعان جەرلەرى جايلى پارسىشا جازعان. ونى ول ءامىر تەمىر 1404 جىلى دۇنيەدەن وتكەن سوڭ, 1425 جىلى اياقتاپ, ءامىر تەمىردىڭ ءتورتىنشى بالاسى شاھرۋھقا (1402-1447 ج.ج.) سىي ەتكەن. ونىڭ اتالمىش تۋىندىسىنىڭ قولجازباسى دا «تاريح-ي راشيدي» سەكىلدى الەمنىڭ بىرقاتار جۇرتتارىنىڭ قولجازبا قورلارىندا كەزدەسەدى. سونىڭ ىشىندە ءبىز ۇشىراتقان كوشىرمەسى, جوعارىدا ايتىلعانداي كاشميردە دە تۇر. «زافار نامە» سوڭعى جىلدارى ورىس تىلىندە دە جاريالاندى. بۇل دۇنيەنىڭ قۇندىلىعى – وندا ورتا ازيا جۇرتى اراسىندا قازاق ەلى تۋرالى دا مالىمەتتەردىڭ بارلىعىندا.
مىرزا حايدار «تاريح-ي ءراشيديدى» جازعاندا وسى ەڭبەككە دە سۇيەنگەن. وعان سىلتەمەلەر جاساپ وتىرعان.
كاشميردەن ءامىر تەمىرگە قاتىستى «زافار نامە تيمۋري» – «تەمىردىڭ جەڭىس نامەسى» دەگەن ولەڭمەن جازىلعان ەڭبەكتى دە كوردىك. اۆتورى ابدۋللا حاتيفي (؟-1521) قاي جىلى تۋعانى بەلگىسىز, پارسى ءتىلدى اقىن. ول ماۋلانا نۇر اد-دين ابد ار-راحمان دجاميدىڭ جيەنى. ناعاشىسىنان كوپ ۇيرەنگەن. ابدۋللا حاتيفي «بەستىككە» – «بەس كىتاپقا» كىرگەن «ءلايلى ءماجنۇن», «حافت مانزار», «تيمۋر نامە» اتتى جانە ت.ب. شىعارمالار جازعان.
كەيبىر دەرەكتەردە «زافار نامە تيمۋريدى» ورتاعاسىرلىق ورتاازيالىق اقىن ءلۇتفي دە جازعان. ونى ول ءابۋ-ل قاسىم ءفيردوۋسيدىڭ (940-1030 ج.ج.) «شاھنامەسىنە» ەلىكتەپ تۋىنداتقان. بىراق اياقتاي الماعان. بۇل دۇنيەسىن ءلۇتفي ءامىر تەمىردىڭ ۇلى شاھرۋھتىڭ (1409-1447 ج.ج.) ۇسىنىسىمەن قولعا العان دەلىنەدى. بىراق زەرتتەۋشىلەر ءلۇتفيدىڭ اتالمىش ەڭبەگى «جالعىز-اق دانا ەدى, سول سەبەپتى ول ءبىزدىڭ زامانىمىزعا جەتپەگەن» دەيدى.
ءجۇز جاساپ دۇنيەدەن وتكەن «گۇل جانە ناۋرىزدىڭ» اۆتورى لۇتفيگە مۇحاممەد حايدار دۋلاتي «جاھان نامە» اتتى پوەماسىن جازۋدا ەلىكتەگەن.
«اكبار نامە». موللا حاميدۋللا شاھابادي. مانزۋم (ولەڭدەر). فارسي (پارسى تىلىندە). ولەڭمەن جازىلعان بۇل دۇنيەنىڭ اۆتورى موللا حاميدۋللا شاھابادي. اۆتور جايلى ماعلۇمات جوق. ال شىعارمانىڭ ۋنيۆەرسيتەت كىتاپحاناسىنان بەس كوشىرمەسىن ۇشىراتتىم.
«اكبار نامە». اۆتورى ءابۋ-ل فازل اللامي (1551-1602 ج.ج.). اكبار شاھ ء(ابۋ-ل مۇزاففار دجالال اد-دين مۇحاممەد اكبار شاھ (1543-1605 ج.ج.) مۇحاممەد زاھير اد-دين بابىردىڭ (1483-1530ج.ج.) ءتورت ۇلىنىڭ ۇلكەنى ناسىر اد-دين مۇحاممەد ھۇمايۋننىڭ (1543-1605 ج.ج.) بالاسى ەدى. ھۇمايۋن يران ساپارىنان ورالىپ, ءۇندىستان بيلىگىنە قايتا يە بولعان سوڭ, ءبىر-اق جىل تاققا وتىرىپ, 1556 جىلى وسى كۇنگى دەلي قالاسىنداعى قامالداعى كىتاپحانا باسپالداعىنان ءتۇسىپ كەلە جاتىپ, ۇزىن كويلەگىنىڭ ەتەگىنە ورالىپ قۇلاپ, قايتىس بولعان. بۇل كاشميردە مۇحاممەد حايدار دۋلاتي قازا تاپقان 4 جىلدان كەيىنگى وقيعا.
تاققا ەندى ھۇمايۋننىڭ 13 جاسار ۇلى اكبار وتىردى. ول بابىر ۇرپاقتارى اراسىنان ءۇندىستاندى 50 جىلداي بيلەدى. جالپى تاق ءۇشىن تالاستا ءۇندىستاندى وزىنەن تارتىپ الماق بولعان جاۋلارىن قيراتىپ, تاققا مىعىم وتىرعان اكبار تۋرالى حيكايالار كوپ. اكبار 1605 جىلى وسى كۇنگى اگرا قالاسى ماڭىندا دۇنيە سالعان. اگرادان 20 شاقىرىمداي جەردە باق ىشىندە ونىڭ كەسەنەسى بار. مەن ۇندىستانعا بارعان ساپارلارىمنىڭ بارىندە دە بابا كەسەنەسىنە توقتاپ, بابىردىڭ ۇلى ۇرپاعىنا قاسيەتتى قۇران باعىشتاماي كەتكەن ەمەسپىن.
اكبار پاتشا ءۇندىستان ءۇشىن كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن. ءۇندىستاندى بىرىكتىرىپ, ۋىسىندا مىعىم ۇستاعان. كوپتەگەن سارايلار مەن قامالدار سالدىرعان. ماڭىنا كوپ عالىمدار جيناپ, ونەردى وركەندەتكەن. ونىڭ دا كورگەن, بىلگەنى, بارعان جەرلەرى, جورىقتارى, سوعىستارى جايلى جازىپ وتىرعان اتالمىش ءابۋ-ل فازل اللامي (1551-1602 ج.ج.) اتتى اتاقتى جىلناماشىسى بولعان.
بيلىككە يە بولعان سوڭ اكبارعا اۋەلدە ءۇندىستان سەكىلدى ۇلان-عايىر ەلدىڭ اگرا مەن دەلي جانە پانجاب قالالارىنىڭ ءبىر بولىگى عانا قارادى. ونىڭ ءۇندىستان ءۇشىن العاشقى شايقاسى پانيپاتتا ءوتتى. 1526-1527 جىلدارى ءۇندىستاندى دەلي سۇلتاندارىنان تارتىپ الۋ ءۇشىن بولعان سوعىس تا ءدال وسى پانيپاتتا بولعان ەدى. بابىر وندا جەڭىسكە جەتتى. سول جەڭىسىنىڭ قۇرمەتىنە سول جەرگە مەشىت سالدى. مەن پانيپاتتا بىرنەشە رەت بولدىم. مەشىتتى دە كوردىم.
«اكبار نامەدە» اكبار شاھتىڭ بالالىق شاعى, ورتالىق ازياداعى ءتۇرلى قانتوگىس سوعىستار, جاڭا موعول مەملەكەتىنىڭ جانە ونىڭ جاس بيلەۋشىسىنىڭ ءوسۋ, قالىپتاسۋ جولدارى, ونىڭ مەملەكەتتى بيلەۋ, حالىقتى باسقارۋ تاسىلدەرى, جۇرگىزگەن رەفورمالارى, دىندەرارالىق تەكەتىرەستەردى توقتاتا الۋى, سان ءدىندى, ۇلتتى مەملەكەتتە تىنىشتىق ورناتا الۋى سەكىلدى جايتتار باياندالعان.
ول بيلىكتى قولىنا العان سوڭ مەملەكەتتىڭ شەكاراسىن كەڭەيتتى. مالۆا, رادجپۋتان, گۋدجارات, بەنگاليا, بيحات, سيند, كاشمير سەكىلدى ايماقتاردى ءوز يەلىگىنە قوستى. بىرقاتار اكىمشىلىك جانە الەۋمەتتىك رەفورمالاردى جۇزەگە اسىردى. اكبار ءدىني يلاھي – قۇداي ءدىنى دەپ اتاعان يسلام, ءۇندى, جاينيزم سەكىلدى دىندەر قوسىندىسىنان تۇراتىن جاڭا ءدىن ەنگىزدى. سوپىلاردىڭ باسىن قوسىپ, پىكىرتالاستار ۇيىمداستىرىپ وتىردى.
«اكبار نامەدە» ونىڭ كورنەكتى اسكەرباسى رەتىندە تانىلۋى دا جاقسى كورسەتىلگەن. ول جولداردى جوندەتتى. كەرۋەن سارايلار, عيباداتحانالار, عاجايىپ باقتار سالدىردى.
اكبار اتاسى بابىردىڭ تۋعان بولەسى مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدى قازاعا ۇشىراتقان كاشميرلىك شيتتەردى دە جازالادى. 1592 جىلى ول كاشميرگە بارىپ, دۇشپاندارىن تالقانداپ, بۇل جۇرتتى دا ءوز يەلىگىنە قوسىپ الدى. وسىنىڭ ءبارى ءابۋ-ل فازل ءاللاميدىڭ «اكبار نامەسىندە» ءسوز بولعان.
ورتا عاسىرلاردا ءۇندىستاندا عىلىم, ءبىلىم, ادەبيەتتىڭ ءتىلى پارسى ءتىلى بولدى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتالعان تاريحي, ادەبي شىعارمالاردىڭ كوپشىلىگى وسى تىلدە بولعانىن بايقايمىز. بابىر دا, مىرزا حايدار دا ءوز ەڭبەكتەرىن تۋىنداتۋدا تەك انا تىلدەرى عانا ەمەس, سونداي-اق, پارسى ءتىلىن دە پايدالانعان. پارسى مادەنيەتى ساۋلەت ونەرىندە دە كورىندى. ءۇندىستان مەشىتتەرىنە بۇرىندارى كۇمبەز سالۋ ءداستۇرى بولماعان دەسەدى. ونى ۇندىستانعا بابىر (1483-1530 ج.ج.) اكەلسە كەرەك.
كاشميردىڭ قولجازبا قورىندا قىتايداعى شىعىس تۇركىستانعا بايلانىستى دا «تاريح چيني تۋركيستان» – («قىتاي تۇركىستانىنىڭ تاريحى») دەپ اتالعان ەڭبەك بار. ول دا پارسى تىلىندە. سوعان قاراعاندا ونى ۇندىستاندىق (كاشميرلىك) تاريحشىلار جازدى ما ەكەن دەپ ويلايمىز. ويتكەنى, كاشمير مەن قاشقاريانىڭ بايلانىسى ۇزىلمەگەن.
ءابساتتار قاجى دەربىسالى,
ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
سۋرەتتەردە: دەليدەگى ھۇمايۋننىڭ كەسەنەسى; م.ح. دۋلاتي
