ونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەردى ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى دە ورتاعا سالىندى. ء بىز قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, «زەنچەنكو جانە ك» كومانديتتىك سەرىكتەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى گەننادي زەنچەنكونى اڭگىمەگە تارتىپ, وي-پىكىرلەرىن بىلگەن ەدىك. – گەننادي يۆانوۆيچ, سوڭعى كەزدەرى قازاقستاننىڭ جەرىن شەتەلدىكتەرگە ساتۋ تۋرالى ءتۇرلى اقپاراتتاردىڭ تاراتىلۋىنا بايلانىستى جەر ماسەلەسىنە الاڭداۋشىلىقتىڭ كوبەيىپ كەتكەنى راس. ول تۋرالى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جاقىندا وتكەن سەسسياسىندا پرەزيدەنت تە اشىق ايتىپ, ونىڭ شىندىققا جاناسپايتىنىن, اتا-بابامىزدان مۇراعا قالعان باستى بايلىعىمىزدىڭ شەتەلدىكتەرگە ساتىلمايتىنىن مالىمدەدى.
ءسىز بىلىكتى باسشى رەتىندە نە ايتار ەدىڭىز؟
– «اۋرۋدا – شانشۋ, سوزدە قاڭقۋ جامان» دەگەن ءسوز بار. ەل ءىشىن الاتايداي ءبۇلدىرىپ, شاپقىنعا سالىپ قوياتىن وسىنداي الىپقاشتى اڭگىمەلەردىڭ ءتۇپ-تامىرىنا ۇڭىلەتىن بولساق, زاڭ نورمالارىن بىلمەۋشىلىكتەن جانە تۇسىنىك جۇمىستارىنىڭ جەتكىلىكتى جۇرگىزىلمەۋىنەن تۋىنداپ جاتاتىنى جاسىرىن ەمەس. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وتە دۇرىس اتاپ كورسەتتى, ۇكىمەتتىڭ العا قويىپ وتىرعان ماقساتى– اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىندارعا جەكەمەنشىگىنە جەر الۋ مۇمكىندىكتەرىن تۋعىزۋ. وسى ماسەلەنى تالاي جىلدان بەرى كوتەرىپ, ءتيىستى ورىندار الدىنا قويىپ كەلدىم. ويتكەنى, ءارامشوپ باسىپ كەتكەن ەگىستىك القاپتاردى كورگەندە جۇرەگىم اۋىراتىن, ءىشىم قان جىلايتىن. ءبىزدىڭ اكەلەرىمىز, اتالارىمىز مەملەكەت, قوعام مەنشىگىنە جەكە يەلىگىندەگى دۇنيەسىندەي, مۇلكىندەي قاراپ, شاڭ جۋىتپايتىن. ولار جەردىڭ يەسىمەن قاتار, كيەسى دە بولاتىنىن بىزدەرگە ۇقتىرىپ كەتكەنىمەن, قازىر ونداي كوزقاراس نەكەن-ساياق. ءتىپتى, جوققا ءتان. سوندىقتان, ءتۇرلى وزگەرىس-تولىقتىرۋلارمەن جەر كودەكسىنىڭ قابىلدانىپ, بىرەر ايدان كەيىن كۇشىنە ەنەتىنىن اسىعا توسىپ جۇرگەندەردىڭ ءبىرى – مەنمىن. زاڭنىڭ ەڭ باستى ايىرماشىلىعى دا, وزگەشىلىگى دە اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن ساتىپ العان ادامعا ونى دۇرىس ماقساتتا پايدالانۋىنا ىقپال جاساۋ بولىپ تابىلادى.
دەمەك, باستى بايلىعىمىز, نەگىزگى اسىراۋشىمىز جەر-اناعا دەگەن شىن يە, ەگە تابىلدى دەگەن ءسوز. جانە دە ء«ما» دەپ كەز كەلگەننىڭ قانجىعاسىنا بايلاپ بەرە سالمايدى. اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرى ءبىرىنشى كەزەكتە جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارعا جەكەمەنشىك قۇقىعىمەن جەر ۋچاسكەسىنىڭ كاداسترلىق قۇنىن ارتتىرۋدى كوزدەيتىن اۋكتسيون ارقىلى ساتىلىمعا شىعارىلادى. ساتىپ الۋ تەتىگىندە ءبىرتالاي جەڭىلدىكتەر دە قاراستىرىلعان. زاڭدى دۇرىستاپ وقىعان ادامنىڭ اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن شەتەل ازاماتتارىنا, بولماسا كومپانيالارىنا ساتۋ جونىندە بىردە-ءبىر باپ جوق ەكەنىنە كوزى جەتەر ەدى. كەزىندە جەرلەردى ارەنداعا العانىمەن, نە بابىن كەلتىرە الماي, نە ءونىم الا الماي, ءتىپتى, باسقا بىرەۋگە سۋبارەنداعا بەرىپ قويعانداردى تالاي كەزدەستىرگەنبىز.
– ءسىز باسقاراتىن شارۋاشىلىقتا 30 مىڭ گەكتارداي اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەر بار بولسا, 25 مىڭداي گەكتارىنا اۋىل شارۋاشىلىق داقىلدارىن ەگەدى ەكەنسىزدەر. وسى جەرلەر قانداي ۇردىستە پايدالانىلادى؟
– بىزدە 700-گە جۋىق ادام ەڭبەك ەتسە, ءبىر شوعىرى ەگىنشىلىكپەن اينالىسادى. 1996 جىلى «نوۆونيكولسكوە» كەڭشارىنا ديرەكتور بولىپ كەلگەنىمدە, اۋىل تۇرعىندارى جەر پايلارىن ماعان سەنىپ تاپسىرعان بولاتىن. سودان بەرى بىرلەسە جۇمىس ىستەپ كەلەمىز. جالعىز قۇرىلتايشى بولعاندىقتان, «وزىمدىكى دەگەندە – وگىز قارا كۇشىم بار». ورتاشا ءتۇسىم 22-25 تسەنتنەردەن كەمىپ كورگەن ەمەس. اۋا رايى قولايسىز بولعاننىڭ وزىندە جاقسى ءونىم جيناي بىلدىك. ويتكەنى, ەگىنشىلىك مادەنيەتىن جەتىلدىرۋدە الدىمەن وزىق تەحنولوگيالارعا سۇيەندىك. ماسەلەن, تەرىسكەيدە پياز ءوسىرۋ وڭاي ەمەس. اۋا رايىنىڭ قاتالدىعىنا قاراماستان گەكتار باسى 500 تسەنتنەر ءونىم الدىق. كوكونىس ءوسىرۋ دە وزىق ءادىس-تاسىلگە نەگىزدەلگەن. بازبىرەۋلەر 100-500 گەكتار جەردى جالعا العاندارىنا, از-مۇز تابىس العاندارىنا ءماز. جەردىڭ كۇتىمىن, بابىن, ورگانيكالىق, مينەرالدى تىڭايتقىشتارمەن بايىتۋدى ويلاي بەرمەيدى. وسىندايلار عوي «وزگەنىكى دەگەندە ءبىر كىسىدەي ءىسىم باردىڭ» كەرىن كەلتىرەتىن. ەندى جەر-انانىڭ قادىرىن بىلمەيتىندەرگە توسقاۋىل قويىلاتىن, تامىرىنا بالتا شابىلاتىن كۇن الىس ەمەس. ونىڭ سىرتىندا, جەردى جەكەمەنشىككە ساتىپ الىپ, ماقساتتى پايدالانبايتىندارعا دا زاڭدىق تۇرعىدان قاتال شارالار كورىلەدى.
– وسى ۋاقىتقا دەيىن قىزىلجار وڭىرىندە جەكەمەنشىككە ساتىلعان ەگىستىك القاپتار بار ما؟
– ايماق باسشىسى ەرىك سۇلتانوۆ باق وكىلدەرىمەن بولعان بريفينگتە 6175 گەكتار جەردەگى 28 ۋچاسكەنىڭ ساتىلعانى, ونىڭ 1636 گەكتارى ەگىستىك جەر, 4383 گەكتارى جايىلىم ەكەنى, ال ءوڭىر بويىنشا 683,3 مىڭ گەكتار جەردى جەكەمەنشىككە بەرۋگە بولاتىنى جايلى دەرەكتەر كەلتىردى. مۇنىڭ ءوزى اگرارلىق سالاعا جاڭا سەرپىلىس اكەلىپ, «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنداعى 35-ءشى قادامدى ورىنداۋ اياسىنداعى جاڭا وزگەرىستەر اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەردى جەكەمەنشىككە بەرۋگە ىقپال جاسارى انىق.
– «بوگبي» جانە «ترانساۆتو» سەرىكتەستىكتەرى جۇزدەگەن مىڭ گەكتار جەرلەرگە ەگىن سەپپەي, تۇرعىنداردى تاقىرعا وتىرعىزىپ كەتكەنىن بىلەتىن بولارسىز؟
– مەنىڭ شىر-پىر بولىپ ايتىپ جاتقانىم دا سول, جەرگە ناقتى قوجايىن بولماي كوسەگەمىز كوگەرمەيدى. بىلۋىمشە, «بوگبيدەن» – 100 مىڭ, «ترانساۆتودان»– 48 مىڭ گەكتار ەگىستىك القاپ مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلعان كورىنەدى. وبلىس بويىنشا جالپى جەر قورى–9,8 ميلليون گەكتاردى, ونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ماڭىزى بار جەرلەر 74 پايىزىن قۇرايتىنىن ەسكەرسەك, بارىنە دە شىن قوجايىن تابىلارىنا سەنىمدىمىن.
اڭگىمەلەسكەن
ءومىر ەسقالي, «ەگەمەن قازاقستان» سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
