اقورداداعى القالى كەڭەسكە قاتىسۋشىلاردىڭ ورتاق ويى وسىنداي
«بۇل – حالىق قالاۋى, ەل تىلەگى. ەلباسى ەل تىلەگىن ەسكەرەرىنە سەنەمىز. ەسكەرۋگە ءتيىستى دە» – پارلامەنت حالىق بيلىگىن جۇزەگە اسىرىپ, ەلباسى وكىلەتتىگىن ۇزارتۋ ءجونىندە رەفەرەندۋم وتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن زاڭ قابىلداعان كۇنى گازەتىمىز وسىلاي جازعان ەدى. ودان بەرگى ۋاقىت بۇل ماسەلەنىڭ كوكەيكەستىلىگىن ايشىقتاپ كورسەتە ءتۇستى. الدىڭعى كۇنى اقوردادا وتكەن القالى كەڭەس وسىنىڭ ايعاعى. وندا پارلامەنت باسشىلارى, دەپۋتاتتار, ساياسي پارتيالار جەتەكشىلەرى جانە زيالى قاۋىم وكىلدەرى نەگىزگى تاقىرىپ – تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىن لايىقتى اتاپ ءوتۋدىڭ ماسەلەلەرىمەن قاتار, بۇگىندە بۇكىل ەل حالقىن تولعاندىرىپ وتىرعان بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم تاقىرىبىن دا قوزعادى. ءبىز گازەتتىڭ كەشەگى نومىرىنە شۇعىل دايىندالعان ماتەريالدا ول كەڭەستىڭ جاي-جاپسارىن تاۋەلسىزدىك تويىنا قاتىستى جايلارعا سالماق سالا اڭگىمەلەگەنبىز. ءبۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم ماسەلەسىنىڭ قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ كوڭىلىن كۇپتى ەتىپ جۇرگەنىن ەسكەرە كەلىپ, ءبىز بۇگىن كەڭەستە ءسوز العان ءبىر توپ ارداقتى ازاماتتارىمىزدىڭ وي-تولعامدارىن وقىرمان قاۋىمعا تولىعىراق جەتكىزۋدى ورىندى كورىپ وتىرمىز.
* * *
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ: باسشىمىزدى تاپقان ەلمىز
تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جيىرما جىلدىعى قارساڭىندا بىزبەن باس قوسىپ, وي ءبولىسىپ وتىرعانىڭىز ءۇشىن شىن جۇرەكتەن العىس ايتامىز. باس-اياعى جيىرما جىلدىڭ ىشىندە ايتسا نانعىسىز, اڭىزعا بەرگىسىز ءىس تىندىرىلدى. جۇرت قاتارىنا قوسىلدىق. ىرگەلى ەل بولدىق. ەسىكتەن سىعالاي الماي جۇرگەن جۇرتىڭىز الەمنىڭ تورىنە شىقتى. ءسىز ەكونوميكاسى, جۇيەسى تاس-تالقان بولعان, قيراعان ەلدە قىسقا مەرزىمدە مەملەكەت ورناتتىڭىز. مىڭداعان جىلدار بويى قازاق وسىنى اڭسادى, وسى ءۇشىن كۇرەستى, قان توكتى, جان قيدى, بىراق جەتە المادى. ءبىز جەتتىك. سىزبەن بىرگە جەتتىك. ءسىزدىڭ باستاۋىڭىزبەن جەتتىك. ءبارى دە وڭايلىقپەن بولا قويعان جوق. ەلىم دەپ ءتۇن ۇيقىڭىزدى ءتورت بولگەن, قينالعان, كۇيزەلگەن, ازاپ شەككەن ەڭ قيىن جىلدارىڭىزدا قاسىڭىزدا بولعان كىسىلەردىڭ ءبىرى رەتىندە مەن مۇنى جاقسى بىلەمىن. ەلدىڭ قامىن جەپ, جانىڭىزدى قامشىلاعانىڭىزعا تالاي كۋا بولعان اداممىن. شىنتۋايتىندا ءسىز سول ۇلى يمپەريانىڭ قۇلاۋىنا دا, ونىڭ قۇرامىندا بولعان كوپتەگەن تاۋەلسىز مەملەكەتتەردىڭ بەيبىت جولمەن دۇنيەگە كەلۋىنە دە سەبەپكەر بولعان ەدىڭىز. بۇل اقيقاتتى ءبىزدىڭ تاريحشىلارىمىز ءالى جازعان جوق. جازا الماي ءجۇر. باعزى زامانداردان ءبىز مەكەن ەتىپ كەلە جاتقان ۇلى دالادا بۇرىن دا تالاي مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ بولعانى راس. بىراق ولاردىڭ ەشقايسىسى ءدال بۇگىنگى قازاقستان رەسپۋبليكاسى سەكىلدى ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل, دەربەس مەملەكەت بولعان جوق. بۇعان دەيىن ەلىمىزدە تۇتاس مەملەكەت قۇرۋدىڭ تاجىريبەسى بولعان جوق. قازاق ابىلايدىڭ تۋىنىڭ استىنا دا تۇتاس بىرىككەن جوق. قۇدايعا شۇكىر, ەلوردالى, اقوردالى ەل بولدىق. قازىرگى قازاقستان ءوزىنىڭ سارا جولىنا ءتۇستى, تانىماستاي وزگەردى. تاۋەلسىزدىكتى الۋ دا, ونى باياندى ەتۋ دە, مەملەكەت ورناتۋ دا, ونى ورنىقتىرۋ دا وڭاي بولمادى. وسىنىڭ ءبارىن جاساپ وتىرعان ەلباسى تاريح تولعاتىپ تۋعان مىڭجىلدىقتاردىڭ تۇلعاسىنا, تۋعان حالقىنىڭ بايتەرەگىنە, الەمدىك تۇلعاعا اينالدى. ءبىز وسىعان شۇكىرشىلىك ەتۋىمىز كەرەك. وسى كۇندەرى ءدىن ماسەلەسى جۇرتتى قاتتى تولعاندىرا باستادى. مۇنى ءوزىڭىز جاقسى بىلەسىز. اسىرەسە, يسلامنىڭ توقسان تاراۋعا بولىنە باستاعانى, اتا جولىنان ايني باستاۋى ۇرەي تۋدىرادى. تاياۋدا بۇل جونىندە ومىربەك بايگەلدي «ەگەمەن قازاقستانعا» جاقسى ماقالا جازدى. بىلە-بىلگەنگە, ءدىن – ۇستاي الساڭ قاسيەتىڭ, ۇستاي الماساڭ – قاسىرەتىڭ. قاسيەتىمىزدى قاسىرەتكە اينالدىرىپ الماۋدى قاتتى ويلانعانىمىز ءجون. الدىمىزدا تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جيىرما جىلدىعى. مۇنى داۋرىقپاي, دابىرا قىلماي, توكپەي-شاشپاي, ەلدىڭ تويى, حالىقتىڭ تويى, وركەنيەتتىڭ ونەگەلى تويى ەتىپ وتكىزۋىمىز كەرەك. كەشە سامميتقا كەلگەن ىرگەلى ەلدەردىڭ باسشىلارى كەزەككە تۇرىپ, سالەمدەسىپ, قولىڭىزدى الىپ جاتقاندا, تالاي ادام قۋانىشتان كوزىنە جاس الدى. ماقتانىش سەزىمىنە بولەندى. اللادان ءسىزدىڭ اماندىعىڭىزدى تىلەدى. سىزگە ريزا بولعان ەل بۇگىندە ءسىزدىڭ وكىلەتتىگىڭىزدى 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋدى قالاپ وتىر. بۇل ەلگە كەرەك. جۇرتقا تىنىشتىق, ىنتىماق, بەيبىت ءومىر, جاقسى تۇرمىس كەرەك. ونى جاساپ وتىرعان ءسىزسىز. 1998 جىلعى ازيا اپاتىنان دا, 2008 جىلعى الەمدىك داعدارىستان دا حالقىڭىزدى امان الىپ شىققان ءسىزسىز. مۇنى ەشكىم ۇمىتا المايدى. ءبىز ىقىلىم زامانداردان بەرى ۇلى دالا توسىندە سان قيلى تاعدىردى باسىنان كەشكەن, وسى كۇندى اڭساعان ەل ەدىك. ساق اتا داۋىرىندە دە, قاعانات, حاندىق زامانىندا دا, ءاز جانىبەكتىڭ, ابىلايدىڭ تۇسىندا دا ەش ۇرپاق مۇنداي باقىتتى, مۇنداي داۋلەتتى كورگەن جوق. مۇنداي زامانعا حالىق سىزبەن بىرگە جەتىپ وتىر. ءسىزدىڭ وكىلەتتىلىگىڭىزدى ۇزارتساق دەپ وتىرعان حالىق وسىنى دا ەسكەرۋدە. سانامالاپ سويلەسەك, ءسىز: قازاقتى سان مىڭ جىلعى ارمانىنا جەتكىزدىڭىز. تاۋەلسىزدىك ورناتتىڭىز, ونى باياندى ەتتىڭىز, بايراعىن جەلبىرەتكەن مەملەكەت ورناتتىڭىز, ونى الەمگە تانىتتىڭىز, مويىنداتتىڭىز, ەلوردا سالدىڭىز, اقوردا تۇرعىزدىڭىز. جاڭا زاماننىڭ جاڭا تاريحىن جاسادىڭىز, ءسويتىپ, داۋىرگە تاتيتىن قۇبىلىس جاسادىڭىز. ادامزات تاريحىندا تۇڭعىش رەت الەمدىك, ءداستۇرلى دىندەردىڭ باسىن قوستىڭىز, ءۇش دۇركىن قۇرىلتايىن وتكىزدىڭىز, ولارعا ارناپ ساراي سالدىردىڭىز. ەلىڭىزدى ەۋروپانىڭ تورىنە شىعاردىڭىز, يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ دا تىزگىنىن ۇستاعالى وتىرسىز. بەيبىتشىلىكتى, ىنتىماق-بىرلىكتى ۇلتتىق, مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ تۋى عىپ ۇستاعان, حالقىنىڭ كوكەيىندەگىسىن تاۋىپ, دەگەنىن ىستەپ, ەل-جۇرتىن مۇراتىنا جەتكىزىپ وتىرعان ەلباسىسىز, ۇلت كوشباسشىسىز, الەمدىك دەڭگەيدەگى مەملەكەت قايراتكەرىسىز. دۇنيە جۇزىندە يادرولىق قارۋدان ءوز ىقتيارىمەن باس تارتقان جالعىز باسشى دا ءسىز بولاسىز. حالىق وسى ءۇشىن دە قۋاتتاپ وتىر. رەفەرەندۋمعا بارسا دا, سايلاۋعا بارسا دا, ونىڭ شەشىمىنىڭ بىرەۋ-اق بولاتىنىن حالىق ءبىلىپ وتىر. پارلامەنت تە حالىق تىلەگىنە ساي شەشىم قابىلداپ وتىر. «حالىق ايتسا, قالپ ايتپايدى» دەگەن ءسوز بار. حالىقتىڭ قالاۋى وسى. ەل تىلەگىن ساياسي پارتيالار دا, تولىپ جاتقان كوپشىلىك ۇيىمدار دا جاپپاي قولداۋدا. حالىققا قارسى شىعىپ قايدا بارسىن, وپپوزيتسيا دا نەگىزىنەن ءۇنسىز وتىر. شىندىعىڭ ەرتەگىدەي بولعانى شىن, نۇرسۇلتان – ەل تىرەگى, ەل نامىسى. ادامنىڭ بۇل ومىردە ارمانى جوق حالقىنىڭ بولا بىلسە قورعانىشى! ءومىردىڭ سۋداي اعىپ وزەگىمەن, كەلەدى پرەزيدەنتتەر كەزەگىمەن. ەلباسى – نازارباەۆ – ەگىز ۇعىم, جاسايدى ماڭگى بىرگە ءوز ەلىمەن, – دەپ نەسىپبەك اقىن جىرلاعانداي, ءسىز حالقىڭىزعا قورعان بولعان, ەلىڭىزبەن ەگىز ۇعىمعا اينالعان ادامسىز. «باسشىسىن تاپپاعان ەل جەتىم», دەيدى حالىق. باسشىمىزدى تاپقان ەلمىز. سىزگە حالىق بۇرىن دا سەنگەن, بۇگىن دە سەنىپ وتىر. رەفەرەندۋمدى ءسىز سۇراپ وتىرعان جوقسىز, سىزدەن حالىق سۇراپ وتىر. ءسىز ەلى سۇيگەن, ەلىن سۇيگەن ەلباسىسىز. وسىنى ءبارىمىز دە قولدايمىز. ءسىز دە ماقۇلدايدى, قابىلدايدى دەپ سەنەمىز. بۇدان باسقا جولدى كورىپ وتىرعانىمىز جوق.* * *
ءابىش كەكىلباەۆ: دەموكراتيا – پروتسەدۋرا ەمەس, پروتسەسس
الداعى كۇزدە العاش تاۋەكەلگە بوي ۇرعانىمىزعا جيىرما جىل تولادى. وعان دەيىن قۇرعاق قيالداعانىمىز بولماسا, دەربەس مەملەكەتتىككە قول جەتكىزە قويامىز دەپ ويلاعان ەمەسپىز. كوپ نارسەگە سوسىن ءتۇسىندىك. ءوز الدىنا ەل بولۋ ايتۋعا عانا وڭاي ەكەن. جۇزەگە اسىرۋدا ءجۇزدەگەن كىلتيپاندارعا كيلىگەدى ەكەنسىز. ءىزى جوعالىپ كەتە جازداعان مەملەكەتتىگىمىزدى تاريحي شىندىققا اينالدىرۋ قيىننىڭ قيىنى ەكەن. ونىڭ ويداعىداي جۇزەگە اسا قوياتىنىنا نيگيليستىك كوزقاراستى بىردەن ەمەس, بىرتىندەپ ەڭسەرىپ كەلەمىز. ازداعان ۋاقىتتا استانا تۇرعىزدىق. جاسامپازدىعىمىز بويىمىزدا الەۋمەتتىك ءوپتيميزمدى وياتتى. ونى جۋىرداعى ەقىۇ ءسامميتى ودان ءارى ورنىقتىرا ءتۇستى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن بەركىتۋ تۇبەگەيلى ەكونوميكالىق رەفورمامەن تۇسپا-تۇس كەلدى. كوپكە دەيىن قوعامدا ەنتۋزيازم ويانبادى. كۇيبەڭ تىرشىلىكتىڭ گوي-گويى كوبەيدى. وعان نارىقتى كىنالايتىن ۇشقارى ۇعىم ۇزاق مەڭدەدى. جاڭا ەكونوميكالىق قاتىناستارعا ەندى-ەندى جىلى قاباق تانىلا باستادى. راسىندا دا, نارىق مادەني-الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە شىنداپ بەت بۇرۋعا كىرىستى. «جول كارتاسى», «100 اۋرۋحانا, 100 مەكتەپ», «جاسىل ەل», «مادەني مۇرا», «اقبۇلاق» باعدارلامالارى ءجۇزەگە استى. تەرىسكەي مەن تۇستىك, باتىس پەن شىعىس ارالىعىنداعى جول تۇزەلىپ كەلەدى. اۋىلعا ىقىلاس اۋدى. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا, ورتا جانە شاعىن بيزنەستى ۇلعايتۋعا, جاستاردى ەڭبەك پەن سپورتقا باۋلۋعا, ءبىلىم مەن دەنساۋلىقتى جاقسارتۋعا بايلانىستى باتىل شەشىمدەر رەفورمانىڭ ادامگەرشىلىك قاسيەتىن ارتتىردى. كوررۋپتسيامەن, جۇمىسسىزدىقپەن, ەسىرتكىمەن كۇرەس كۇشەيدى. رەفورما قارقىندى كەزەڭىنە ەندى كەلدى. كوپ سالالى ەكونوميكانى جان-جاقتى قامتۋ باستالدى. حالىققا پايدالى نىساندار كوپتەپ ىسكە قوسىلۋدا. ءوندىرىستىڭ يننوۆاتسيالىق, تەحنولوگيالىق سيپاتتارى كوبەيدى. ادامداردا بولاشاققا دەگەن ءۇمىت پەن سەنىم نىعايدى. رەفەرەندۋم تۋرالى باستاما سودان ورىستەپ وتىر. مۇنداي ءبۇكىلحالىقتىق ەنتۋزيازم قولداۋعا ابدەن لايىق. قازاقستاننىڭ رەفورماشىل كۇش-قۋاتىنىڭ ءدال مۇنداي ەكپىنى مەن جاراستىعى بۇرىن-سوڭدى بايقالعان ەمەس. وسى زامانعى وزا دامىعان ەلدەر ساناتىنا تەزدەتىپ كىرۋ يدەياسى بارشامىزدى جىگەرلەندىرەدى. وعان قاجەتتى رەسۋرستىق, مورالدىق, ينتەللەكتۋالدىق مۇمكىندىكتەردىڭ بارىنە يەمىز. مۇنداي يگى ماقسات ەلىمىزدىڭ اسا جاۋاپتى گەوساياسي جاعدايىنان تۋىندايدى. ونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن اسا ۇيىمداستىرۋشىلىق شەبەرلىك, تەرەڭ بىلىك, ىشكى جانە سىرتقى يىرىمدەردى اسا نازىك تۇسىنەتىن ديپلوماتيالىق ينتۋيتسيا, مول ءتاجىريبە مەن ەڭبەكپەن جيناقتالعان ناقتى بەدەل كەرەك. بۇل بىردەن قالىپتاسپايدى. قۇدايعا شۇكىر, قاي-قايسىمىزدىڭ دا ساياسي بەلسەندىلىگىمىز ارتتى. قۇشتارلىقتاردان دا كەندە ەمەسپىز. بىراق, تاريح تالقىسىندا سىزدەي توسەلىپ, تانىلا قويعان ءال-ءازىر ەشكىم جوق. قازىرگى قوعامدىق پىكىر سوعان مەڭزەيدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى قيامەت-قايىمدار مەن اسقارالى تابىستار مۇنداي ورەلى سيپاتتار ءسىزدىڭ بويىڭىزدا مولىنان تابىلاتىندىعىنا كوزىمىزدى جەتكىزدى. رەفورما تاعدىرى – بارشامىزدىڭ تاعدىرىمىز. ونىڭ وسى ساليقالى ءارى سىن كەزەڭىندە تاريحي جاۋاپكەرشىلىكتەن جالتارمايتىندىعىڭىزعا سەنەمىز. ءسىز ءاردايىم ورىندى ەسكەرتىپ وتىراسىز. ءبىز ىنتىماعى دامىعان وزىق مەملەكەت بولۋعا ۇمتىلۋىمىز قاجەت. دەمەك, ءبىز دەموكراتيالىق دامۋ جولىنا ۇمتىلامىز. دەموكراتيا – پروتسەدۋرا ەمەس, پروتسەسس. كەمەل دەموكراتيالىق سانا ۇدايى شىڭدالۋدى تالاپ ەتەدى. ءبىز دە دەموكراتيالىق پروتسەستەردى تەرەڭدەتە تۇسۋگە ءتيىسپىز. دۇمبىلەزدىكتەن ءالى ايىعىپ بولماعان قوعامدارداعى دەموكراتيالىق پروتسەدۋرا كوزدەگەن ماقساتتارعا جەتكىزبەگەنىنە تاريح كۋا. بۇل ءبىزدى ساقتاندىرۋعا ءتيىس. ون جىل ءاپ دەگەنشە وتە شىعادى. ودان كەيىنگىنى دە وسى كۇننەن ويلاماي بولمايدى. تۇڭعىش پرەزيدەنتكە بەرىلگەن وكىلەت ەندى ەشكىمگە بەرىلمەيدى. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز دەموكراتيالىق ەمەس مەملەكەتپەن دەموكراتيالىق مەملەكەت ءتۇزۋدى جەرىنە جەتكىزۋگە ءتيىستى. ول ورنىقتىرعان نارىقتىق قاتىناستار مەن دەموكراتيالىق ۇدەرىستەردەن ەندى ەشكىم اۋىتقىتا الماۋعا ءتيىستى. كونستيتۋتسيا بەرگەن قوسىمشا مەرزىم بيلىك ينستيتۋتتارىن ۇزبەي جەتىلدىرىپ, كادرلاردى زامانعا لايىقتى تاربيەلەي بىلۋگە جۇمسالماقشى. بارشامىزعا بىردەي جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىن بۇل مىندەتتى دە ءوزىڭىزدىڭ بەلسەنە قاتىسۋىڭىزبەن ويداعىداي جۇزەگە اسىراتىندىعىمىزعا كامىل سەنەمىز.* * *
روزاقۇل حالمۇرادوۆ: بارلىق ەتنوس وكىلدەرى قولدايدى
مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن قازاق حالقىنىڭ سان عاسىرلىق اڭساۋلى ارمانىن ىسكە اسىرىپ, 1991 جىلى سىن ساعات تۋعان كەزدە دەربەس مەملەكەت – تاۋەلسىز قازاقستاندى قۇرۋ – ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ا.نازارباەۆتىڭ قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ, ناعىز ەرلىگىنىڭ ارقاسىندا بولدى. ەلباسىمىز تالاي قيىندىقتان, تالاي قىلكوپىردەن ءاۋپىرىمدەپ حالقىن امان الىپ ءوتىپ, ءبۇگىندە ءوزى قۇرعان مەملەكەتتى جەتەلەپ, الەمنىڭ وزىق ەلدەرىنىڭ قاتارىنا قوسا باستاعانى – الەمدىك قاۋىمداستىق الدەقاشان مويىنداعانى اقيقات. كەيبىر مەملەكەت باسشىلارى, ءوز ۇلتىنىڭ ازاماتتارىن دا باسىن بىرىكتىرە الماي, جانجالداسىپ, اتىسىپ جاتقاندا, قازاقستاندا تۇراتىن 140-تان استام ەتنوس وكىلدەرىن قازاقتىڭ قاسيەتتى دە بەرەكەلى شاڭىراعىنىڭ استىندا توپتاستىرىپ, ولاردىڭ بىرلىگىن, ىنتىماعىن نىعايتۋداعى, ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى, قوعامداعى تاتۋلىقتى ءۇيلەستىرۋدەگى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەرلىككە تولى ەڭبەگىن بۇگىندە تەك قانا قازاقستاندىقتار ەمەس, بۇكىل الەم تانىپ, مويىنداپ وتىر. قازاقستان بۇگىندە الەمدە ءسويلەسە ءسوزى, ىستەسە – ءىسى ۇدەگە اسىپ تۇرعان ىقپالدى, تۇعىرلى مەملەكەتكە, ال ەل مەن ەلباسى بولىنبەيتىن ەگىز ۇعىمعا اينالدى. القابى – مالعا, قوينى – قازىناعا تولى كەڭ-بايتاق جەرىمىز بار, كوك بايراقتىڭ استىنا توپتاسقان ىنتىماعى جاراسقان ەلىمىز بار, اسقاق اقوردامىز, ايبىندى استانامىز بار, كوش باستاعان ەلباسىمىز بار ەڭسەسى بيىك ەل-جۇرتپىز. ەلىمىز ءۇشىن, قازاقستاننىڭ بارلىق ازاماتتارى ءۇشىن ەڭ ۇلكەن بايلىق, ءبىزدىڭ ۇلى قۇندىلىعىمىز – تاۋەلسىزدىك. جاقىندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا بولىپ, قازاقستان ءوزبەكتەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق «دوستىق» قاۋىمداستىعىنىڭ قۇرىلتايىنا قاتىسىپ قايتتىم. قۇرىلتايدا باسقا ەتنوس وكىلدەرى دە بولدى. سويلەۋشىلەردىڭ بارلىعى رەفەرەندۋم ءوتكىزۋدى قولداپ, ەلىمىزدەگى بارلىق ەتنوس وكىلدەرىنە رەفەرەندۋمداعى سۇراققا «ءيا» دەپ جاۋاپ بەرەيىك دەپ ۇندەۋ دە قابىلدادى. سايرام اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, ارداگەر ك. يۋسۋۆاليەۆ ءوز سوزىندە:«رەفەرەندۋم ەلىمىزدىڭ ىشكى تىرلىگى, حالىقتىڭ اتا زاڭىمىزدا قاراستىرىلعان قالاۋى. سوندىقتان ەشكىمگە الاڭداماي ەلباسىمىزعا كوپشىلىكتىڭ قالاۋىن قولداپ, رەفەرەندۋم تۋرالى وڭ شەشىم قابىلداۋدى سۇرايمىز», دەدى. حالقىمىز ءسىزدىڭ تالاي-تالاي باستامالارىڭىزدى قولداپ, ءوزىڭىزدىڭ باسشىلىعىڭىزبەن ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتتى. ەندى كەزەك ءسىزگە كەلدى. ءسىز دە حالقىمىزدىڭ وسى ءبىر باستاماسىن قولداڭىز.* * *
زينايدا فەدوتوۆا: رەفەرەندۋم كونستيتۋتسياعا سايكەس كەلەدى
مەنىڭ ەسىمە 1990 جىلدىڭ 24 ساۋىرىندەگى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ ءجۇرگەندە دەپۋتاتتاردىڭ پرەزيدەنت لاۋازىمىن قۇرۋ تۋرالى ءبىر اۋىزدان داۋىس بەرگەن ءساتى ءجيى تۇسەدى. پارلامەنتتىڭ سول وتىرىسىندا ءبىز ءسىزدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, پرەزيدەنتتىككە سايلاعان ەدىك. ودان كەيىن دەپۋتاتتار سايلاۋ تۋرالى العاشقى زاڭدى قابىلدادى, سونداي-اق ءبىز العاشقى بۇكىلحالىقتىق سايلاۋ وتكىزۋ دايىندىعىنا دا بەلسەنە قاتىستىق. بۇگىندە قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتى ءوزىن اقتاپ كەلەدى دەپ نىق سەنىممەن ايتۋىمىزعا ابدەن بولادى. كەز كەلگەن تاۋەلسىز مەملەكەت ءوزىنىڭ الدىنا ناقتى جاۋاپتى قاجەت ەتەتىن ەكى قيىن ماسەلەنى قويادى. ولار: مەملەكەتتىك قۇرىلىستى باسقارۋ ۇلگىسى مەن مەملەكەتتىك باسقارۋ ۇلگىسىن دۇرىس تاڭداۋ. تاۋەلسىز قازاقستان باستاپقى كەزدەن-اق نەگىزگى وسى باعىتتاردى زەرتتەپ, زەردەلەپ, دۇرىس تاڭداي ءبىلدى. ونىڭ ناتيجەسىن ءبۇگىندە بارلىق قازاقستاندىقتار سەزىنۋمەن بىرگە, شىنايى تۇردە كورىپ وتىر. سونىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدە بيلىك تارماقتارى اراسىندا ءوزارا تۇسىنىستىك قالىپتاستى جانە تۇراقتىلىق قامتاماسىز ەتىلدى. قازاقستاندا بيلىك داعدارىسىن بولدىرماۋعا, ونىڭ الدىن الىپ, ءوزارا ءتۇسىنىستىكتى نىعايتۋعا بارلىق مۇمكىندىكتەر بار. ال بيلىك داعدارىسىنىڭ نەگە اپارىپ سوقتىراتىنىن كوپشىلىك جاقسى بىلەدى, تەرەڭ تۇسىنەدى. بۇعان ناقتى مىسالدى بىرقاتار كورشى ەلدەردەگى جاعدايلاردان كورۋگە بولادى. قازاقستاندا ونداي كەلەڭسىز جاعدايلار, قايعىلى وقيعالار بولعان جوق, وعان جول بەرىلمەدى. مىنە, وسىلار ەلىمىزدىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنداعى جەتىستىكتەرىن قامتاماسىز ەتتى. پرەزيدەنتتىك باسقارۋ ۇلگىسى جان-جاقتى دامىتىلۋدا. ال پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتىڭ ۇعىم-ماعىناسى اسا اۋقىمدى. پرەزيدەنتتىك باسقارۋ ۇلگىسى, الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, بيلىك تارماقتارىندا تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەدى. سونىمەن قاتار, بيلىك تارماقتارىنىڭ ءبىر-بىرىنەن وكىلەتتىكتەرىن اسىرۋعا جول بەرمەيدى. بارلىعى مەملەكەت باسشىسىنىڭ قول استىندا جانە باقىلاۋىندا بولادى. قازىرگى كەزدە قازاقستاندىقتار تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىك مەرزىمىن 2020 جىلدىڭ 6 جەلتوقسانىنا دەيىن ۇزارتۋ تۋرالى رەفەرەندۋم وتكىزۋ جونىندە باستاما كوتەرىپ وتىر. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, مەن ايتار ەدىم, وسى جيىرما جىل ىشىندە كوپتەگەن يگى باستامالار كوتەرىپ, ولاردى تابىستى ءجۇزەگە اسىرا بىلگەن سىزگە حالىقتىڭ قولداۋىنا سەنىم ارتۋىڭىزعا نەگە بولماسقا؟ حالىق ءسىزدى ءار كەزدە دە قولداپ كەلدى, ءسىزدىڭ سوڭىڭىزدان ەردى. ولار ءسىزدىڭ ۇستانعان ساياساتىڭىزدىڭ دۇرىستىعىنا, جۇزەگە اسىرعان رەفورمالارىڭىزعا سەندى, زور سەنىم ارتتى. ال بۇگىن حالىق باستامامەن شىعىپ وتىر. بۇل قازاقستاندىقتاردىڭ ءوز پرەزيدەنتىنە, ونىڭ ساليقالى ساياساتىنا بەرىلگەن جوعارى باعاسى, كورسەتىپ جاتقان زور قولداۋى دەپ بىلەمىن. رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا داۋىس بەرۋگە قۇقى بار ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ 5 ميلليوننان استام ازاماتى سىزگە رەفەرەندۋم ءوتكىزۋدى قولداۋ جونىندە ۇسىنىس جاساپ وتىر. ءبىز حالىقتىڭ وسى ۇسىنىسىنا نازار اۋدارۋىمىز قاجەت. ويتكەنى, وسىنداي باستاما كوتەرۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىندا قاراستىرىلعان. ءبىز ءسىزدى ەرەكشە تۇلعا رەتىندە جاقسى بىلەمىز, شەشىم قابىلداۋ ءسىز ءۇشىن وڭاي ەمەس ەكەندىگىن دە تۇسىنەمىز. قازاقستاندىقتار سىزگە سەنىم بىلدىرە وتىرىپ, ءسىزدىڭ الداعى كەزەڭدەردە دە ەلىمىزدى باسقارۋىڭىزدى قالايدى. بۇل قازاقستاندىقتاردىڭ ەركى جانە ونى ءسىزدىڭ تىڭداۋىڭىز قاجەت دەپ بىلەمىز. پارلامەنتتىڭ قوس پالاتاسى رەفەرەندۋم وتكىزۋگە قاتىستى زاڭ قابىلدادى. ول قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا سايكەس كەلەدى, پارلامەنت كونستيتۋتسيا شەڭبەرىنەن شىققان جوق. پارلامەنت بيلىكتىڭ زاڭ شىعارۋشى وكىلدى ورگانى, ال حالىق ونى سايلاعان ەرىكتى كۇش بولىپ تابىلادى. سوندىقتان مەن تاجىريبەلى زاڭگەر رەتىندە رەفەرەندۋم وتكىزۋدىڭ قايشىلىعى جوق دەپ ەسەپتەيمىن. رەفەرەندۋم كوپتەگەن ماسەلەلەر بويىنشا شەت مەملەكەتتەردە – يتاليا, فرانتسيا, اۆستراليا, شۆەيتساريا, شۆەتسيا, باسقا دا ەلدەردە ءجيى وتكىزىلەدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, ءبىز سىزبەن جيىرما شاقتى جىلدان بەرى بىرگە جۇمىس ىستەپ كەلەمىز. ءسىز قانداي دا ءبىر شەشىم قابىلدايتىن كەزدە, ەڭ الدىمەن, ەل كونستيتۋتسياسىن باسشىلىققا الاسىز. ويتكەنى, مەملەكەت باسشىسى كونستيتۋتسيانىڭ كەپىلى بولىپ تابىلادى. بۇعان ءسىزدىڭ پارلامەنتتە قابىلدانعان زاڭدى كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قاراۋىنا جىبەرگەنىڭىز ناقتى دالەل. مەن 5 ميلليوننان استام ەلەكتوراتتىڭ رەفەرەندۋم وتكىزۋ جونىندەگى ۇسىنىسىنا قولداۋ بىلدىرەدى دەگەن ويدامىن.* * *
ءاليحان بايمەنوۆ: قولداۋعا تۇراتىن باستاما دەپ ەسەپتەيمىز
پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىك مەرزىمىن 2020 جىلدىڭ 6 جەلتوقسانىنا دەيىن ۇزارتۋ تۋرالى رەفەرەندۋم وتكىزۋ جونىندەگى باستاماشى توپتىڭ جينالىسى ءوتىپ, قول جيناۋ باستالعان سوڭ, ءبىزدىڭ بارلىعىمىز دا ۇلكەن تولعانىس ۇستىندەمىز. باستاماشى توپتىڭ ايتا الماعان ۋاجدەرى دە كوپ ەكەنى بەلگىلى. بۇل تۇرعىدان ايتارىم, ءبىز ءۇشىن كىمنىڭ نە ايتقانى ماڭىزدى ەمەس, ەڭ ماڭىزدىسى – ەل قالاي داميدى؟ وسى باستامانىڭ ەل دامۋىنا, سونىمەن قاتار, تاۋەلسىزدىكتىڭ باياندىلىعىنا قانداي اسەرى بولادى؟ ايتىلماعان ۋاجدەردىڭ ىشىندە, اسىرەسە, سوڭعى كەزدەرى كورىنىس بەرە باستاعان ءبىزدىڭ ءىرى الپاۋىت كورشىلەرىمىزدىڭ ويانىپ كەلە جاتقان ارانى مەن تابەتىن اۋىزدىقتاۋ بار. ويانىپ كەلە جاتقان وسى اران مەن تابەتتى اۋىزدىقتاۋدا جانە ولارمەن تەپە-تەڭدىكتى ۇستاۋدا ءسىزدىڭ جەكە بەدەلىڭىز بەن جەكە ساياسي سالماعىڭىزدىڭ ماڭىزدىلىعى ءسوزسىز. تاياۋ ارادا ءسىزدىڭ وسى قاسيەتتەرىڭىزدىڭ ءبىزدىڭ ساليقالى دا سىندارلى ساياساتىمىزدى ءتۇبەگەيلى ورنىقتىرۋ ءۇشىن قاجەتتىلىگى دە ءسوزسىز. سوندىقتان 5 ميلليوننان استام ادام قولدارىن قويىپ, يگى جاقسىلار قوستاسا, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇل قولداۋعا تۇراتىن باستاما دەپ ەسەپتەيمىز. سونىمەن قاتار, مۇنىڭ ءوزى ەل تاعدىرىن ويلاپ جۇرگەن ءبىز ءۇشىن دە, كوپشىلىك ءۇشىن دە ءبىر رەتتىك ناۋقان ەمەس. بۇل جاڭا ىستەرگە, جاڭا رەفورمالارعا سونى سەرپىن بەرەتىن ءسات دەپ تۇسىنەمىز. وسىعان بايلانىستى مەنىڭ ۇسىنىسىم, رەفەرەندۋمعا دەيىن ءسىزدىڭ جانىڭىزدان «امانات» اتتى توپ قۇرىلسا. سول توپ ءارتۇرلى كوزقاراسى بار ازاماتتاردىڭ, ساياسي كۇشتەردىڭ ۇسىنىستارىن قورىتىپ, رەفەرەندۋمنان سوڭ, سالتاناتتى تۇردە سىزگە تابىس ەتەتىن بولسا. مەن ءوزىم «امانات» توبىنا ۇسىنۋعا لايىق دەپ ەسەپتەيتىن بىرنەشە ماسەلەنى اتاپ وتەر ەدىم. ءبىرىنشىسى – ءسوزسىز, رۋحانيات ماسەلەسى. رۋحانيات ماسەلەسىندە قازاقستان ءۇشىن دە جانە جالپى ورتالىق ازيا ءۇشىن دە الداعى 20-30 جىلداعى ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – ءدىن مەن مەملەكەتتىڭ قارىم-قاتىناسىنىڭ ەڭ وڭتايلى مودەلىن تابۋ. بۇل ىستە مەملەكەتتىڭ ساياساتى دا ماڭىزدى, ءدىني احۋالدىڭ جانە ءدىنباسىلاردىڭ جاسامپازدىق ءىسى دە ماڭىزدى. تاياۋدا مەن ءبىر مولدانىڭ ۋاعىزىن تىڭدادىم. جارتى ساعاتقا سوزىلعان ۋاعىزدىڭ 90 پايىزى و دۇنيە تۋرالى بولدى. سودان مەن: «وۋ, اعايىن, قاسيەتتى قۇران كارىمدە دە, حاديستە دە ەكى دۇنيەنىڭ قىزىعىن كورسەت دەمەۋشى مە ەدى؟» دەپ ايتۋىما تۋرا كەلدى. ەندەشە, ءدىنباسىلارىمىز دا, ولارعا كومەكشى بولاتىنداي عالىمدارىمىز بەن فيلوسوفتارىمىز دا قازىرگى كوپشىلىكتىڭ يماندىلىققا بەت بۇرعان زامانىندا جاسامپازدىق تۋرالى, بۇ ءدۇنيەدەگى ەڭبەك پەن ءبىلىم تۋرالى دا ايتۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. ەكىنشىدەن, بۇل ونجىلدىق قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە نىعايىپ, قاناتىن كەڭىنەن جايىپ, شىنايى دۇنيەتانىم, عىلىم, ءبىلىم قۇرالى بولاتىن كەزەڭ بولۋى ءتيىس دەگەن وي. وسىعان بايلانىسى بار تاعى ءبىر ماسەلە, بۇل ءبىزدىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىكتىڭ باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىگى, اقپاراتتىق كەڭىستىكتىڭ تاۋەلسىزدىگى. ءۇشىنشى ۇلكەن ماسەلە, بۇل ەڭبەككەرلەردىڭ مۇددەسىن قورعاۋدا كاسىپوداقتاردىڭ ءرولىن كوتەرۋ. تۇبەگەيلى كەلگەندە تەك بيلىك قانا ەمەس, ءبىرىنشى كەزەكتە كاسىپوداقتار جۇمىس بەرۋشىلەرمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋ ارقىلى ەڭبەكتىڭ ابىرويلىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە پارمەنى جەتكىلىكتى بولۋعا ءتيىس. ءتورتىنشى ماسەلە, ءماسليحاتتار مەن ءماجىلىستىڭ ساياسي جۇيەدەگى ءرولىن كۇشەيتۋ. ءماسليحات پەن ءماجىلىستىڭ جەرگىلىكتى جەرلەردە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ءرولىن كۇشەيتۋ ارقىلى ءبىز ءار ازاماتتىڭ ورتاق ءىستى باسقارۋداعى ءرولىن كوتەرەمىز.
