كەشە قازاقتىڭ وزگە جۇرتتان كەم بولماي, تەڭ بولۋىن اڭساپ, سول جولعا قىزمەت ەتۋدە جاسىنداي جارقىلداپ, ءوزىنىڭ قىسقا عۇمىرىن سارپ ەتكەن قازاقتىڭ ارداقتى ۇلدارىنىڭ ءبىرى سماعۇل سادۋاقاسوۆتىڭ رۋحى تۋعان جەرىنە ورالدى.
وتكەن جىلدىڭ سوڭعى نومىرىندە «ەگەمەن» سماعۇل سادۋاقاسوۆتىڭ ماسكەۋدىڭ «دونسكوي موناستىرىندەگى» قورىمىندا 78 جىل بويى ساقتالعان سۇيەگىنىڭ ك ۇلىن قايتارۋعا قول جەتكىزىلگەنىن قۋانىشپەن جەتكىزگەن ەدى. كەنەسارىنىڭ باسىن تابا الماي, كەيكىنى قايتارا الماي, ال كوپتەگەن باسقا الاش ارداقتىلارىنىڭ سۇيەگىنىڭ ءوزى قايدا قالعانىن بىلە الماي جۇرگەندە بۇل شىن مانىندەگى قۋانىشتى حابار ەدى.
سماعۇل اعامىزدىڭ قۇتىعا سالىنعان ك ۇلى دون شىركەۋىنىڭ (قازىر شىركەۋ بولعان) قابىرعاسىنا بىتەپ تاستالعانىن بىلگەن ۇلتجاندى ازامات, بەلگىلى قوعام قايراتكەرى سابىر قاسىموۆ ونى ەلگە اكەلۋ ءۇشىن قوپارىپ الۋعا ماسكەۋ بيلىگىنەن رۇقسات العانىن اتالمىش ماقالامىزدا ايتقان بولاتىنبىز. قازاقستان بيلىگى دە بۇل حابارعا وڭ قاباقپەن قاراپ, ارداقتى ەردى تۋعان ەلگە اكەلىپ, قۇرمەتپەن جەرلەۋدى ۇيىمداستىرۋ جونىندە تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. بىراق سول شارانى تەزىرەك ۇيىمداستىرۋ جاعى ءتۇرلى سەبەپتەرمەن كەشەۋىلدەي بەردى. ەلىمىزدىڭ قوعام قايراتكەرلەرى, بىلىكتى ازاماتتار «بەرىپ تۇرعاندا تەزىرەك الىپ كەلۋ كەرەك قوي, ەرتەڭ تاعى ءبىر بيۋروكراتتىق كەدەرگىلەر تۋىپ قالار» دەپ وسىعان قاتتى الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ جۇرەتىن. سول سەبەپتى باستاماشى توپ قۇرىلىپ, ولار سماعۇلدىڭ ك ۇلىن جولاۋشىلار ۇشاعىمەن جەتكىزۋدى شەشكەن بولاتىن. قاڭتاردىڭ 19-ىندا ءماسكەۋگە باراتىن سەگىز ادامنان تۇراتىن توپ قۇرىلدى. بىراق جاعدايدى ەكشەي كەلە, ماسەلەنى كۇردەلەندىرۋدىڭ قاجەتى جوق, سوندىقتان ساياسي قايراتكەرلەردىڭ بارۋى ءمىندەت ەمەس, تەك عىلىم, باق وكىلدەرى جانە تۋىستارىنان تۇراتىن شاعىن توپ بارسىن دەگەن شەشىم قابىلداندى. ءسويتىپ, بەلگىلى سماعۇلتانۋشى عالىم, ۇلتجاندى ازامات ديحان قامزابەك ۇلى باستاعان ءتورت ادام جولعا شىقتىق. ولاردىڭ اراسىندا سماعۇلدىڭ اتالاس اعايىنى قاپار ايتۋعانوۆ اقساقال, اسىل ەردىڭ تۋعان جەرىندە «جارقىن» شارۋا قوجالىعىن قۇرىپ وتىرعان كاسىپكەر عيمادەدين وجاروۆ جانە وسى جولداردىڭ اۆتورى بولدى.
ءبىزدى ماسكەۋدە قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سەرىكقالي بايمەنشە قارسى الدى. ەرتەسىنە ەلشىلىكتىڭ حاباردار ەتۋىمەن جينالعان ءبىر توپ دياسپورا وكىلدەرىمەن بىرگە «دونسكوي موناستىرگە» جول تارتتىق. توپ ىشىندە ماسكەۋ جاميعي مەشىتىندەگى قازاق قاۋىمداستىعىنىڭ يمام-حاتيبى مارات حازىرەت ارشاباەۆ, قازاق مادەنيەتى «مۇراگەر» ۇيىمىنىڭ مۇشەسى حايدار قۇماربەكوۆ اقساقال جانە وسى ۇيىمنان امانعالي عۇبايدۋللين, اقسايىن نامازوۆ, وسىندا شىعاتىن «قازاق ءتىلى» گازەتىنىڭ رەداكتورى ورىنباسار قۋاندىقوۆ, ەلشىلىك قىزمەتكەرلەرى, «قازاقستان» مەن «حابار» تەلەارنالارىنىڭ ماسكەۋلىك تىلشىلەرى جانە ت.ب. بولدى.
بارلىق موناستىرلەر سياقتى «دون» دا بيىك دۋالمەن قورشالعان ەكەن. ونىڭ اۋماعىنداعى بۇرىنعى كرەماتوري قازىر قايتادان شىركەۋگە اينالدىرىلىپتى. اۋلاسىنىڭ قارىن كوڭىلدى جۇمىسكەرلەر قاۋقىلداسىپ ءجۇرىپ, كۇرەپ جاتىر. اينالانىڭ ءبارى باستارىنا ۇلكەندى-كىشىلى كرەستەر قويىلعان ورىس مولالارى. زيرات كەڭسەسى ءبىر شاعىن عيماراتتا ەكەن, ءبىزدىڭ كەلەتىنىمىزدەن الدىن-الا حاباردار بولعان ونىڭ باستىعى س.تريفونوۆ ءبىزدى ورنىندا قارسى الدى. راسىمدىك قاعازداردى تولتىرىپ, «ساقتاعانى ءۇشىن» اقشا تولەنگەن سوڭ, ول سابىر قاسىموۆتىڭ سەنىمحاتىمەن بارعان ديحان قامزابەك ۇلىنىڭ قولىنا بارلىق قۇجاتتاردى ۇستاتتى. سونىڭ ىشىندە 1933 جىلعى كرەماتسيا تۋرالى انىقتاما دا ءجۇر. اسىعىس تولتىرىلعانى كورىنىپ تۇر, جازبالارعا قايتا-قايتا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلىپتى.
مىنە, ناعىز جان تولقىتار ساتكە دە جەتتىك. وسىدان 78 جىل بۇرىنعى وقيعانى سابەڭنىڭ جارى ءماريام اپاي سۋرەتتەپ ايتقان جەرگە دە كەلدىك. سماعۇلدىڭ ارباعا سالىنعان ءمايىتىنىڭ سوڭىندا قايىن اتاسى ءاليحان بوكەيحانوۆ پەن جارى ەليزاۆەتا سادۋاقاسوۆانىڭ كەلە جاتقانىن ەسكە العان ەدى ول. سابەڭ ولاردىڭ جانىنا بارىپ, كوڭىل ايتقانىن دا اپامىز ايتىپ كەتكەن. ءبىز دە ءدال سول جەردە تۇرمىز. ۋا, داريعا, قايران اۋمالى-توكپەلى دۇنيە-اي, دەسەڭشى. ەندى سول وقيعادان 78 جىل وتكەندە تاۋەلسىز قازاقستاننان كەلىپ, ارىسىمىزدىڭ ك ۇلىن الىپ كەتكەلى تۇرمىز...
قازاق حالقى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزىپ, ءوز بيلىگى ءوز قولىنا كوشكەن ەل بولماسا سماعۇلدى كىم ىزدەگەندەي ەدى؟ كەزىندە ەسىمىنىڭ ءوزىن اۋىزعا العىزباي, الدا-جالدا ايتىپ قالعان ادام بولسا جازاعا ۇشىراتقان دا كەزدەر بولدى عوي. سونداعى سماعۇلدىڭ بار جازىعى – ەلىنىڭ ادامزات كوشىنەن قالماۋى جولىندا ارپالىسقاندىعى عانا.
ءبارىمىز شىركەۋدىڭ ىشىنە ەندىك. ول ءبىرشاما كەڭ ەكەن, ەسىكتىڭ تۋرا قارسىسىنداعى توردە كرەماتوريدىڭ پەشى بولىپتى. وسى جەرگە بۇرىن دا كەلگەن ديحان قامزابەك ۇلى وعان دەيىن تەمىر رەلستەردىڭ بولعانىن ەسكە الدى. بىراق قازىر ونداي جوق, پەشتىڭ ورنىنا وبرازدار قويىلىپ, ول جەر ءشىركەۋدىڭ تورىنە اينالعان.
سول جاق بۇيىرىنەن شىققان بولمەگە ەندىك. بۇل دۋالى ۇزىن, سوپاقتاۋ بولمە ەكەن. بارلىق قابىرعالارىنا ادامداردىڭ كۇلدەرى قۇتىلارمەن قويىلىپ, بەرگى بەتى شىنىمەن جابىلىپ, بىتەلىپ تاستالعان. كۇلدىڭ كىمدەردىكى ەكەنى قۇتىلاردا كورسەتىلىپ تۇر. ولاردىڭ ءوزى ءارتۇرلى, كەيبىرىنىكى قاراپايىم, ال كەيبىرى ءمارمار تاستان قاشالىپتى. سوندىقتان ونى تۋىستارى مەن دوستارى جاساتقانى ءبىلىنىپ تۇر. سماعۇل اعامىزدىكى دە ءمارمار تاستان قاشالىپ, ويۋلاپ جاسالعان دۇنيە ەكەن. سوعان قاراعاندا, قايىن اتاسى جاساتسا كەرەك.
مارات حازىرەت مارقۇمنىڭ رۋح شاريفىنە باعىشتاپ قۇران وقىدى جانە اللادان ءمايىتتىڭ ك ۇلىن الۋ نيەتىمىزدى قولداۋىن سۇراپ, باتا قىلدى. وسىدان كەيىن عانا شىركەۋ قىزمەتكەرى ارناۋلى اسپاپتارمەن بەتكى شىنىنى قوپاردى. ءمارمار قۇتى زىلدەي ەكەن, ديحان مەن سەرىكقالي ونى ەپپەن جەرگە زورعا ءتۇسىردى. ورنىنا ادەيى سول ءۇشىن قازاقستاننان جاساتىپ اكەلىنگەن تاقتا-بەلگى قويىلدى. وندا: «بۇل جەردە 1933-2011 جىلدارى قازاقستاننىڭ مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ساياسي رەپرەسسيا قۇربانى سماعۇل سادۋاقاسوۆتىڭ سۇيەگىنىڭ ك ۇلى تۇردى. استانا قالاسىنا جەرلەندى» دەگەن سوزدەر قازاق-ورىس تىلدەرىندە جازىلىپتى.
ايتا كەتەتىن ءجايت, وسى «دونسكوي موناستىردە» ءا.بوكەيحانوۆ, ن.نۇرماقوۆ سياقتى رەپرەسسيا قۇربانى بولعان ارىستارىمىزدىڭ دا سۇيەگى كوپپەن بىرگە «باۋىرلاستار زيراتىنا» جەرلەنىپتى. «ولاردىڭ سۇيەگىن انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس, تەك وسى جەرگە ولاردىڭ ەسىمدەرى جازىلعان ءبىر تاسبەلگى ورناتۋىمىز كەرەك-اق», دەيدى سەرىكقالي بايمەنشە.
وسى كۇنى تۇندە سماعۇلدىڭ ك ۇلىن ەلشىلىك قىزمەتكەرلەرىنىڭ كومەگىمەن ەشقانداي كەدەرگىسىز ءوزىمىزدىڭ ۇشاققا ەنگىزە الدىق. استانا اۋەجايىندا قازاقتىڭ قايسار ۇلى سماعۇلدىڭ رۋحىن قوعام, مادەنيەت, ساياسات قايراتكەرلەرى, باق وكىلدەرى مەن ستۋدەنتتەر قاۋىمىنان تۇراتىن قالىڭ توپ زور سالتاناتپەن قارسى الدى. اۋەجايدىڭ ۇستىندە كۇشەيتىلگەن داۋىسپەن: «874-ءشى رەيسپەن ماسكەۋدەن قازاقتىڭ اسا كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى سماعۇل سادۋاقاسوۆتىڭ رۋحى ورالدى» دەپ ايتىپ تۇردى. كوپتەگەن ادامداردىڭ كوزدەرىنەن جاس شىعىپ كەتكەندىگىنىڭ كۋاسى بولدىق. اۋەجايدىڭ تومەنگى زالىندا شاعىن ميتينگ بولىپ, وندا ن.وراز, د.قامزابەك ۇلى, ن.ايتوۆ, س.نەگيموۆ جانە باسقالار ءسوز سويلەدى. وسىدان كەيىن سماعۇل سادۋاقاسوۆ سۇيەگىنىڭ ك ۇلى جەرلەۋ ماسەلەسى شەشىلگەنشە ۋاقىتشا ساقتاۋعا بەلگىلەنگەن ورىنعا جەتكىزىلدى.
جاقسىباي سامرات.
استانا – ماسكەۋ – استانا.
