بيولوگيالىق فوسفور تىڭايتقىشى

ونىڭ ارتىقشىلىعى نەدە؟ بۇكىل دۇنيەجۇزى بويىنشا دەگراداتسياعا ۇشىراعان اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىنىڭ اۋقىمدى ايماقتى الىپ جاتقانى بارشاعا بەلگىلى جانە ولاردىڭ سانى جىلدان جىلعا ۇزدىكسىز وسۋدە. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قاراماعىنداعى ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىلشارۋاشىلىق ۇيىمىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, (فاو) سوڭعى 5 جىلدا جەردىڭ جاسىل جامىلعىسى 30 پايىزعا دەيىن قىسقارادى دەپ كۇتىلۋدە, بۇل دەگەنىمىز, اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىن ەگۋگە پايدالاناتىن جەرلەر قۇنارىنىڭ بارىنشا تومەندەپ, ەگىن ەگۋگە جارامسىز بولىپ, شارۋاشىلىق اينالىمىنان شىعىپ قالۋ قاۋپىن مەڭزەپ وتىر. توپىراق قۇنارىنىڭ كۇرت تومەن­دەۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى اۋىل­شارۋاشىلىق داقىلدارىنان جوعارى ءونىم الۋ ءۇشىن توپىراققا بەرىلەتىن مينەرالدى تىڭايتقىشتار مولشەرىنىڭ وتە جوعارى دارەجەدە ەكەندىگى داۋسىز. ارينە, توپىراقتى مينەرالدى ازوت جانە فوسفور تىڭايتقىشتارىمەن قورەكتەندىرگەندە, تەك سول جىلى عانا ەداۋىر ۇستەمە ءونىم الىناتىنى بەلگىلى, دەگەنمەن, بۇل ءونىم ۋاقىتشا ءونىم, ال كەرىسىنشە, تىڭايتقىشتاردىڭ شامادان تىس كوپ بەرىلۋى توپىراق قۇنارىنا كەرى اسەرىن تيگىزەتىنى انىق. دەمەك, توپىراق قۇنارىنىڭ تومەندەۋى نەمەسە ارتۋى, وعان بەرىلەتىن مينەرالدى تىڭايتقىشتاردىڭ مولشەرىنە دە ءتى­كەلەي بايلانىستى. سوندىقتان دا اۋىل­شارۋاشىلىق داقىلدارىن قورەكتىك ەلەمەنتتەرمەن قورەكتەندىرگەندە, وسىمدىك­كە قاجەتتى مولشەردە عانا قورەك­تەندىرۋ قاجەت. وسىنداي اۋىلشارۋاشىلىق داقىل­دارىنا قاجەتتى, نەگىزگى قورەكتىك ەلەمەنت­تەردىڭ ءبىرى فوسفور بولىپ تابىلادى. توپى­راقتا فوسفور ەكى تۇردە  كەزدەسەدى – مينەرالدى جانە ورگانيكالىق. ور­گا­­­نيكالىق فوسفور جوعارعى جانە تومەنگى ساتى­لى وسىمدىكتەردىڭ, جانۋارلار مەن ميكرو­اعزالاردىڭ تىرشىلىك ارەكەتتەرىنىڭ نەگىزىندە تۇزىلەدى دە ءتۇرلى توپىراقتاردىڭ قۇرامىندا 30-45 پايىزدى قۇرايدى. توپىراقتاعى ورگانيكالىق زاتتاردىڭ بارلىق تۇرلەرى تابيعي جاعدايدا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ىدىراۋ جانە ءتۇزىلۋ پروتسەستەرى ارقىلى ۇزدىكسىز وزگەرىستەرگە ۇشىراپ وتى­رادى. توپىراقتىڭ بيولوگيالىق بەل­سەندىلىگى نەعۇرلىم جوعارى بولسا, ونداعى ىدىراۋ پروتسەستەرى دە  سوعۇرلىم قارقىندى جۇرەدى, ياعني ورگانيكالىق زاتتاردىڭ قۇرامىنان وسىمدىككە ءسىڭىمدى فورمادا فوسفور مولشەرى ءبولىنىپ شىعادى. مەجەلى ءونىم الۋ ءۇشىن ورگانيكالىق زاتتاردىڭ قۇرامىنان بولىنگەن فوس­فوردىڭ مولشەرى, ارينە, جەت­كىلىك­سىز. سوندىقتان دا, ورگانيكالىق تىڭ­ايت­قىشتارمەن قاتار مينەرالدى تىڭ­ايتقىشتاردى دا قوسىمشا  قولدانۋ قا­جەت. مۇنداعى ەسكەرەتىن جايت, مينەرالدى فوسفور تىڭايتقىشتارمەن وسىمدىكتەردى قورەكتەندىرگەندە قۇرامىنا بايلانىستى ءارتۇرلى اسەر ەتەدى. اسىرەسە, توپىراققا ەنگەننەن سوڭ فوسفاتتار ولارمەن حيميالىق رەاكتسيالارعا تۇسەدى, مۇنىڭ سالدارىنان وسىمدىكتەر ولاردىڭ از بولىگىن عانا ءوز بويىنا سىڭىرە الادى, ال نەگىزگى بولىگى ءوسىم­دىكتەر سىڭىرە المايتىن تۇرلەرگە اينالىپ كەتەدى. رەسپۋبليكامىزدا 70 پايىزدان استام ەگىستىك جەرلەرىندەگى توپىراقتا وسىمدىككە ءسىڭىمدى فوسفوردىڭ مولشەرى وتە تومەن. قازاقستاننىڭ توپىراقتارىنىڭ بەتكى قۇنارلى قاباتىنداعى فوسفوردىڭ جالپى مولشەرى ورتا ەسەپپەن گەكتارىنا 3,0-5,0 توننانى قۇرايدى, ونىڭ ىشىندە فوسفوردىڭ وسىمدىككە ءسىڭىمدى تۇرىنە كەلەر بولساق, گەكتارىنا 0,1-0,2 توننادان اسپايدى. ياعني, فوسفوردىڭ بەس تونناسىنان ءبىر ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭدە, وسىمدىك  شامامەن 150-200 كيلو عانا سىڭىرە الادى. وسىعان وراي, توپىراقتاعى فوسفوردىڭ جالپى مولشەرى مەن وسىمدىككە ءسىڭىمدى ءتۇرىنىڭ اراسىندا ايتارلىقتاي الشاقتىق بايقالادى.ءتىپتى, قۇرامىندا فوسفوردىڭ جوعارى مولشەرى بار مينەرالدى تىڭايت­قىشتاردى توپىراققا ەندىرگەننىڭ ءوزىن­دە, وسىمدىكتەرگە وتە تومەن دەڭگەيدە ءسىڭى­رىلەدى. مىسالى, ءبىر ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭدەگى قۇرامىندا فوسفور مولشەرى وتە جوعارى قوس سۋپەرفوسفاتتىڭ وسىمدىكتەرگە ءسىڭىرىلۋ كوەففيتسيەنتى 8-10 پايىزدى عانا قۇرايدى, قالعان 90-92 پايىزى جىل سايىن توپىراقتا «قاجەتسىز» قور بولىپ جينالا بەرەدى. اۋىل شارۋاشىلىعىندا فوسفوردىڭ ءرولى نە ءۇشىن ماڭىزدى؟ ول وسىمدىك داندەرىنىڭ ءپىسىپ-جەتىلۋ پروتسەسىن جىلدامداتادى, سۋىققا توزىمدىلىكتى ارتتىرادى, قىس مەزگىلىندە وسىمدىكتەردىڭ ءتىر­­شىلىگىن سۋىقتان ساقتاپ قالۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. دەمەك, بۇگىنگى كۇننىڭ نەگىزگى تالاپتارى اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنان مەجەلى ءارى تۇراقتى تۇردە ءونىم الۋ, ءويت­­كەنى شارۋاشىلىقتارعا باعاسى قول­جەتىمدى جانە ەكولوگيالىق تازا ءارى پايدالانۋعا ءتيىمدى تىڭايتقىشتار قاجەت بولىپ وتىر­عان­دىعى بارشا جۇرتقا ايان. ياعني فوسفور تىڭايتقىشتارىنىڭ وسىنداي بالاما ءتۇرىن ويلاپ تاۋىپ, ولاردى وندىرىسكە ەن­گىزۋ عا­لىم­داردىڭ الدىندا تۇرعان ۇلكەن مىندەت. وسىنداي عىلىمي-زەرتتەۋلەردىڭ ءبىرى – توپىراقتا بىرنەشە جىلدان بەرى جينالعان وسىمدىكتەر وزدىگىنشە پايدالانا المايتىن فوسفات تۇرلەرىن – اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنا ءسىڭىمدى تۇرلەرىنە اينالدىرا الاتىن ميكرواعزالاردى قولدانۋ بولىپ تابىلادى. تابيعاتتا تەك وسى اعزالار عانا فوسفوردىڭ ەرىمەيتىن ءتۇرىن ەريتىن تۇرىنە اينالدىرۋ قابىلەتىنە يە. سونىمەن, فوسفاتتاردى وسىمدىكتەرگە ءسىڭىمدى تۇرگە اينالدىرۋدا قولايلى ءارى قاۋىپسىز ءادىس, ول ميكرواعزالار نەگىزىندە جاساعان ميكروبيولوگيالىق پرەپارات بولىپ ەسەپتەلىنەدى. بۇل اتالعان پرە­­پارات توپىراقتا بىرنەشە جىلدان جينالعان «قاجەتسىز» جاتقان فوسفور تىڭايت­قىش­تارىنىڭ ەداۋىر بولىگىن شامامەن ءبىر ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭنىڭ وزىندە-اق 20-30 پايىزىن وسىمدىككە ءسىڭىمدى تۇرىنە اينالدىراتىنى عىلىمي تۇردە تولىق دالەلدەندى. وكىنىشكە قاراي, قازاقستاندا بۇگىنگى كۇنى نەگىزىنەن شەتەلدىك بىرەن-ساران بيوپرەپاراتتار قولدانىلىپ ءجۇر. نارىقتا ولارعا ۇقساس وتاندىق بيوپرەپاراتتار مۇلدەم جوق دەۋگە بولادى. ەسكەرەتىن جايت, ءبىز ءۇشىن شەتەلدىك پرەپاراتتاردىڭ تيىمدىلىگى وتە تومەن, ويتكەنى, ولاردىڭ قۇرامىنا كىرەتىن باكتەريالار قازاق­ستاننىڭ توپىراق جانە كليماتتىق جاعدايلارىنا بەيىم­دەل­مەگەندىكتەن, ولاردىڭ اۋىل­شارۋا­­­شى­لىق داقىلدارىنىڭ ءونىمى مەن توپىراقتىڭ قۇنارىن ارتتىراتىن بيولوگيالىق بەل­سەندى قاسيەتتەرى تومەن بولىپ سانالادى. وسى ماسەلەنى شەشۋ ماقساتىندا ميك­رو­بيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا ينستي­تۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرى فوسفوردىڭ كۇردەلى, وسىمدىك سىڭىرە المايتىن تۇرلەرىنەن وسىمدىكتەر تەز وڭاي سىڭىرە الاتىن تۇرلەرىنە اينالدىرا الاتىن, جوعارى بەلسەندى قابىلەتى بار ارنايى سۇرىپتالعان باكتەريالاردىڭ نە­گىزىندە وتاندىق جاڭا باكتەريالدىق بيوپرەپارات ازىرلەپ شىعاردى. بيوپرەپارات ۋىتتى ءارى پاتوگەندى ەمەس جانە فيتوتوكسيندى قاسيەتى جوق, ياعني اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنا زيانى تيمەيدى. بيوپرەپاراتتى قولدانۋ ەكولوگيالىق جاعىنان قاۋىپسىز جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ تالاپتارى­نا تولىعىمەن سايكەس كەلەدى. بيوپرە­پاراتتاردى قولدانۋ ءتاسىلى وتە قارا­پايىم, كەز كەلگەن شارۋا قوجالىقتارى پايدالانۋعا ىڭعايلى جانە قولجەتىمدى. تۇقىمدىق ءداندى سەبەر  الدىندا باك­تەريالاردىڭ ءتىرى جاسۋشالارى نەگىزىندە جاسالعان بيوپرەپاراتپەن وڭدەيدى دە توپىراققا ەگەدى. اتالعان بيوپرەپاراتتى قولدانعاندا توپىراقتاعى فوسفوردىڭ ەرىمەيتىن تۇرلەرىن 20-30 پايىزعا دەيىن وسىمدىككە قولايلى ءارى ءسىڭىمدى تۇرىنە اينالدىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سوڭعى ەكى جىلدا بۇل بيوپرەپارات الماتى, وڭتۇستىك قازاقستان جانە قىزىلوردا وبلىستارى شارۋا قوجا­لىقتارىندا اۋقىمدى كولەمدەگى سويا مەن ماقتا ەگىستىكتەرىندە دالالىق سىناقتان ءوتىپ جانە ونىڭ تيىمدىلىگىنىڭ جوعارى ەكەندىگى دالەلدەندى. سويانىڭ ءونۋى مەن وسۋىنە بيوپرەپاراتتىڭ وڭ اسەر تيگىزەتىنى بايقالدى, وسىمدىكتىڭ بيوماسساسى 1,8-2,0 ەسە, ساباعىنىڭ  ورتاشا ۇزىندىعى 20-25 پايىز ءوستى, ال سويا بۇرشاعىنىڭ سانىنا كەلەتىن بولساق 30 پايىزعا ارتقانى بايقالدى. سونىمەن بىرگە, ءونىمى مينەرالدى فوسفور تىڭايتقىشتاردى قولدانۋمەن سالىستىرعاندا 20-30 پايىزعا جۋىق ارتقانى انىقتالدى. قورىتا ايتار بولساق,  ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا ينستيتۋتىندا جاسالعان بيوپرەپارات – كەڭ اۋقىمدا قولدانىلۋعا دايىن قازاقستانداعى بىردەن-ءبىر وتاندىق پرەپارات. رەسپۋبليكامىزدىڭ نارىعىندا كەزدەسەتىن وسى تەكتەس شەتەلدىك پرەپاراتتاردان 2-3 ەسە ارزان ءارى الدەقايدا ءتيىمدى. ەگەر بۇل ماسەلەنى ەكونوميكالىق تۇرعىدان قاراستىراتىن بولساق, مينەرالدى فوسفورلى تىڭايتقىشتىڭ شىعىن نورماسى توپىراقتىڭ تۇرلەرىنە بايلانىس­تى ءبىر گەكتارعا شامامەن 150-200 كيلونى قۇراسا, تەڭگەگە شاققاندا, كەتكەن شىعىن ورتا ەسەپپەن 20-26 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. بۇل مەزەتتە, وتاندىق ءفوسفاتسىڭىرۋشى بيوپرەپاراتتىڭ گەكتارلىق مولشەرى بار بولعانى 200-300 گرامدى قۇرايدى, ال تەڭگەمەن ەسەپتەگەندە گەكتارىنا 0,8-1,0 مىڭ تەڭگە عانا شىعىندى قۇرايدى, ياعني مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى قولدانۋمەن سالىستىرعاندا 20-25 ەسە ارزان. اتالعان بيوپرەپاراتتى قولدانۋ حيميالىق فوسفور تىڭايتقىشتاردىڭ قولدانىلۋىن بارىنشا تومەندەتەدى, كەرىسىنشە, وسىمدىكتىڭ فوسفور ەلەمەنتىنە دەگەن قاجەتتىلىگىن  جاقسارتىپ, توپىراق­تىڭ قۇنارىن ارتتىرادى. امانكەلدى سادانوۆ, بعم عك ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى  الماتى