ىزگىلىككە ءىز اشار باتىل قادام
تەپە-تەڭدىكتە تەربەلەيىك
قازىرگى كەزدە ءبىر كەزدەرى تۇتاس ءبىر جۇيە قۇراپ كەلگەن ورنىقتى الەمدىك ءتارتىپتىڭ بۇزىلا باستاعانىنىڭ بەلگىلەرىن انىق بايقاۋعا بولادى. بۇل, اسىرەسە, حالىقارالىق قاتىناستارداعى الەۋمەتتىك ورتانىڭ بۇزىلا باستاعانىنان اڭعارىلادى. ەگەر ۆەستفال, ۆەنا, ۆەرسال جۇيەلەرى قانداي دا ءبىر تۇسىنىككە سايكەس كەلىپ, ولاردى تۇسىندىرۋگە جانە بولجاۋعا بولاتىن بولسا, قازىرگى حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ قۇرىلىمى ءوزىنىڭ تەپە-تەڭدىگىن جوعالتىپ, قارىم-قاتىناستاردىڭ قاتەر توندىرەتىن ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسىلىق ۇستانىمدارىن قابىلداعانداي. بۇگىندە تالاپ ەتۋ, سانكتسيالار, كۇش كورسەتۋ مەن قوقان-لوقى جاساۋ سەكىلدى ءداستۇرلى ەمەس ءتاسىلدەر, حالىقارالىق ديپلوماتيانىڭ ادەتتەگى سويلەسۋ ءتىلىنە اينالدى. ءوزارا قارىم-قاتىناستىڭ مۇنداي سيپاتى مەملەكەت تۇرماق, ادامداردىڭ ءوزىن ەشقاشان جاقىنداستىرا العان ەمەس. قازىرگى دۇنيەدەگى قاراما-قايشىلىقتار كوپ جاعدايدا بەيبىت تۇرعىنداردىڭ ولىمىنە الىپ كەلەتىن قاتال كۇرەسپەن شەشىلىپ جاتىر. يادرولىق سىناقتار ءالى دە بولسا جالعاسىپ, جەكەلەگەن ەلدەردىڭ كوشباسشىلارى وزدەرىنىڭ كەۋدەمسوقتىقتارى ارقىلى جاھاندىق قاۋىپسىزدىككە ايتارلىقتاي قاتەر ءتوندىرىپ وتىر. الەمدىك جانە جەكەلەگەن ەلدەر اراسىنداعى سوعىستار ءتاجىريبەسى كورسەتىپ وتىرعانداي, بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە قاراما-قايشىلىقتار تۋعىزاتىن كەز كەلگەن كەلىسپەۋشىلىكتىڭ اقىرى ءۇلكەن سوعىس ءورتىن تۇتاندىرۋعا الىپ كەلۋى ابدەن ىقتيمال. وكىنىشكە قاراي, مۇنداي قاراما-قايشىلىقتار كۇن وتكەن سايىن كوبەيە ءتۇسىپ كەلەدى. مۇنىڭ بارىنە اۋەلدە ءۇنسىز عانا توزۋگە بولار, بالكىم, ال كەيىن بارىنەن دە كەش قالامىز – بەيبىتشىلىكتى, پلانەتانى, ياعني جەر وركەنيەتىن جوعالتىپ الۋىمىز ابدەن مۇمكىن. مىنە, ەلباسىنىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىندە ناق وسى ماسەلە قابىرعاسىنان قويىلادى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازىرگى تاڭدا قاۋىپسىزدىك جاھاندىق ماڭىزعا يە ەكەنىن, ويتكەنى, جەكەلەگەن مەملەكەتتىڭ, جەكەلەگەن ۇلتتار مەن كوشباسشىلاردىڭ مۇددەلەرى تۇرعىسىنان قاراۋعا كەلمەيتىن شەتىن ماسەلە ەكەنىن ناقتى مىسالدارمەن كورسەتىپ بەردى. قازاقستان باسشىسىنىڭ كەيبىر باستامالارى بۇرىن دا وسى كوكەيكەستى ماسەلەنى اينالىپ وتپەيتىن, بىراق ولار اتالعان مانيفەستەگى سەكىلدى وتكىرلىك پەن تۇجىرىمدامالىققا يە ەمەس ەدى. الەم اسكەري-ونەركاسىپ كەشەنىنە قارجىنى ەسەلەپ ۇلعايتىپ, قارۋلانۋ ۇدەرىستەرىن جالعاستىرىپ جاتىر. سوندىقتان مانيفەستە جاھاندىق قاۋىپسىزدىك جايىن پاراسات پەن اقىل تەزىنە سالۋ ارقىلى شەشۋ كولدەنەڭ تارتىلىپ وتىر. سانجار بوقاەۆ, ساياسي عىلىمدار دوكتورى استاناءححى عاسىرعا تىنىشتىق قاجەت
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى اتالعان سامميتتە وسىلاي دەي وتىرىپ, بۇكىل ادامزاتتى تولعاندىرىپ وتىرعان, تەك قانا تولعاندىرىپ ەمەس-اۋ, وتكىر ۇستارانىڭ جۇزىندە جۇرگەندەي ۇرەيلەندىرىپ وتىرعان ەڭ شەتىن ماسەلەنى ءار قىرىنان تارقاتىپ بەردى. ويتكەنى, قازىر الەمنىڭ ءار ەلىندە دۇركىن-دۇركىن لاڭكەستىك شابۋىلدار, جويقىن جارىلىستار مەن توپ-توبىمەن باس ساۋعالار تىنىش مەكەن ىزدەگەن بوسقىنداردىڭ شىرقىراعان جان داۋىسى ەستىلىپ جاتىر. بۇعان ارينە, مامىراجاي تىرلىك كەشىپ وتىرعان ەلدەردىڭ تىنىشتىعىن تۇلەن تۇرتكەندەي بۇزىپ, سول ارقىلى الەمدى ۇرەيدە ۇستاعىسى كەلەتىن سىرتقى كۇشتەردىڭ اسەرى تيگەنى داۋسىز. ونىڭ ۇستىنە كەيبىر ەلدەردىڭ وزدەرىندە يادرولىق قارۋدىڭ ءتۇر-ءتۇرىن سىناقتان وتكىزگەنىن, ءسويتىپ, ادامزاتقا سەس كورسەتۋگە بەيىم ەكەنىن تانىتاتىندارى شوشىندىرماي قويمايدى. وسىعان بايلانىستى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «ءححى عاسىر: سوعىسسىز الەم» اتتى كەڭ اۋقىمدى باعدارلاما ۇسىنىپ وتىر. مۇنداعى باستى ماقسات – كۇللى ادامزات ءۇشىن سوعىسسىز الەم ورناتۋ. شىندىعىن ايتسام, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە ادامزاتتىڭ بولاشاعى ءۇشىن جويقىن زاردابى بولاتىن يادرولىق قارۋ سىناقتان وتكىزىلەتىن سەمەي پوليگونى بولدى. الايدا, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ەلباسى تاجال اپانى سانالعان سول پوليگوندى جابۋعا, ءسويتىپ, يادرولىق قارۋدان باس تارتۋعا بايلانىستى تاريحي شەشىم قابىلدادى. وسىلايشا, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى دۇنيەجۇزىندە يادرولىق قارۋدان باس تارتقان بىرەگەي مەملەكەتتىڭ باسشىسى رەتىندە تانىلدى. راس, ەلباسى بۇل شەشىمدى ءوزىنىڭ جەكە مۇددەسى ءۇشىن ەمەس, بولاشاق ۇرپاقتىڭ بەيبىت ءومىرى ءۇشىن قابىلدادى. الايدا, الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە مۇنداي شەشىم قابىلداۋعا اسىقپايتىندىعى ويلاندىرادى. دەگەنمەن, الەم ەلدەرىنىڭ ءبىر-بىرىمەن قىرعي-قاباق كوزقاراستا بولۋىنىڭ زارداپتارىن بەيبىت تۇرعىندار تارتاتىنى داۋسىز. سول سەبەپتەن, نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بىرىنشىدەن, قازىرگى كەزدەگى بىردە-ءبىر سوعىستا جەڭىمپاز بولمايدى جانە بولا دا المايدى, وندا ءبارى دە جەڭىلەدى. ەكىنشىدەن, جاڭا سوعىستا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋلار – يادرولىق, حيميالىق, بيولوگيالىق جانە عىلىم جەتىستىگى نەگىزىندە ويلاپ تابىلاتىن باسقا دا كەز كەلگەن قارۋ ءتۇرلەرىن قولدانۋدان قاشىپ قۇتىلۋ مۇمكىن بولمايدى. بۇل بۇكىل ادامزاتتىڭ قىرىلۋىنا الىپ كەلەدى. جانە وسىعان كىمنىڭ جاۋاپ بەرەتىنىن انىقتاۋدىڭ ءوزى دە كەش بولادى جانە جاۋاپ بەرەتىن ادام دا تابىلمايدى. وسى ىقتيمال قاۋىپ-قاتەردى قازىرگى ۇلتتىق ليدەرلەر مەن ساياساتكەرلەر جانە ولاردىڭ كەيىنگى بۋىن وكىلدەرىنىڭ بارلىعى اكسيوما رەتىندە ءتۇسىنۋگە ءتيىس. ۇشىنشىدەن, مەملەكەتتەر اراسىنداعى بارلىق تالاس-تارتىستاردى رەتتەۋ ءۇشىن بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىككە تەڭ جاۋاپكەرشىلىك, ءوزارا قۇرمەت جانە ىشكى ىسكە ارالاسپاۋ قاعيداتتارىنا بەيىمدەلگەن بەيبىت ۇنقاتىسۋلار مەن سىندارلى كەلىسسوزدەر نەگىز بولۋى كەرەك. الەمدىك قوعامداستىق ءىس-قيمىلىنىڭ تۇتاستىق الگوريتمدەرىن مىنا باعىتتار بويىنشا وسى كەشەندى نەگىزدە ءتۇزۋ كەرەك», دەپ پايىم جاسادى. بۇل – وتە ورىندى جانە دەر شاعىندا ايتىلعان پىكىر. مۇنى, ءتىپتى, جاي پىكىر دەۋگە دە بولمايدى. ويتكەنى, قاۋىپ-قاتەرگە تولى سوعىستىڭ بولاشاقتا قولدانىلاتىن قارۋ ءتۇرلەرىنىڭ اتىن اتاۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. حيميالىق, بيولوگيالىق قارۋلاردىڭ تەك نىساناعا الىنعان نۇكتەسىن عانا ەمەس, ەڭ قاتەرلىسى, جەر بەتىندەگى تىرشىلىك جويىپ جىبەرۋگە قاۋقارلى ەكەندىگى ادامزاتتىڭ جانىن تۇرشىكتىرەدى. مۇنداي قارۋ قولدانۋدىڭ قۇتىلۋدىڭ, دالىرەك ايتقاندا, الدىن الۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – سوعىسسىز الەم قۇرۋعا قول جەتكىزۋ. ءبىزدىڭ ەلباسىمىز تەك قازاقستاندىقتاردىڭ عانا ەمەس, ءتورتكىل دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن مەكەن ەتكەن بارشا ادامزاتتىڭ كەشەگى بەيبىت بولۋىن, كەلەر ۇرپاقتىڭ الاڭسىز ءومىرىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزىن كوتەرىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى ءوزىنىڭ «الەم. ءححى عاسىر» اتتى مانيفەسىندە سوعىسسىز الەم قۇرۋدىڭ قاجەتتىگىن كورسەتىپ بەردى. ەلباسىنىڭ «ءولىم سەبەتىن قارۋلاردى عارىش كەڭىستىگىنە, الەمدىك مۇحيتتىڭ بەيتاراپ سۋلارىنىڭ تۇبىنە, اركتيكاعا ورنالاستىرۋعا تىيىم سالاتىن جاھاندىق شەشىم قابىلداعان ءجون. جاپپاي قىرىپ-جوياتىن جاڭا قارۋ تۇرلەرىن جاساۋ ءۇشىن عىلىمي جاڭالىقتاردى پايدالانۋعا تىيىم سالاتىن حالىقارالىق قۇجات ازىرلەپ, ونى ورىنداۋدى مىندەتتەۋ ماڭىزدى. بۇۇ-دا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ جاساۋ جانە جەتىلدىرۋ ءۇشىن پايدالانۋعا بولاتىن عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ تىركەۋ رەەسترىن قۇرعان ابزال», دەۋىنىڭ عالامدىق پروبلەماعا ازاماتتىق الاڭداۋشىلىعى اڭعارىلادى. ءححى عاسىردا الەمگە تىنىشتىق كەرەك! ءدال وسىلاي دەپ الەمدە بىردە-ءبىر مەملەكەتتىڭ باسشىسىنىڭ, بىردە-ءبىر قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرىنىڭ جان داۋىسى شىعا شىرىلداعان جوق, جانايقايى دا ەستىلمەدى. جاھان جۇرتىنىڭ تىنىشتىعى ءۇشىن, كەلەشەك ۇرپاقتىڭ بەيبىت ءومىرى ءۇشىن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇندەۋ تاستاۋىن الەمنىڭ بارشا تۇرعىنى قولدايدى. ويتكەنى, ءححى عاسىردا الەم جۇرتىنا تۇنىعى لايلانبايتىن تىنىشتىق, مامىراجاي بەيبىت ءومىر كەرەك. اليا بەكقوجيەۆا, اتىراۋ وبلىستىق كاسىپكەرلەر جانە جۇمىس بەرۋشىلەر وداعىنىڭ ءتورايىمى, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى اتىراۋبەيبىت ءومىر – بالالارىمنىڭ باعى
مەن كوپبالالى انامىن, جەتى ۇل-قىز تابيەلەپ ءوسىردىم. ۇلكەندەرىم وتاۋ قۇرىپ, نەمەرە سۇيگىزدى, ماماندىق الىپ ەڭبەككە ارالاستى. ارقايسىسى ءوز وتباسىن تەربەتىپ وتىر. كىشى قىزىمنىڭ ءوزى جوعارى وقۋ ورنىندا وقىپ ءجۇر. ەشنارسەدەن كەندە ەمەسپىز, ادال ەڭبەك ويلاعان ماقساتىڭا جەتكىزەدى. شۇكىرلىك دەيمىز. ويلاپ وتىرسام, وسىنىڭ بارلىعى دا بەيبىت ءومىردىڭ ارقاسى. قازاق «قولى قيمىلداعاننىڭ اۋزى قيمىلدايدى» دەيدى. ەڭبەك ەتكەن ادامنىڭ ناپاقاسى ىلعي دا تابىلادى. ال وق داۋىسى تىنباعان ەلدەردە ادامداردىڭ ماڭداي تەرى سور, كەدەيشىلىك تە, بوسقىنشىلىق تا سول جەردە بولاتىنىن كۇندەلىكتى اقپاراتتاردان كورىپ, ءبىلىپ وتىرمىز. مەملەكەتتەر اراسىنداعى ساياسي تەكەتىرەستەردىڭ سوڭى قارۋ كەزەنۋگە ۇلاسىپ, انا بالاسىنان, بالا اكەسىنەن ايىرىلىپ, اڭىراپ قالىپ جاتىر. بەيبىت ءومىرسىز بالالارىمنىڭ بولاشاعىن ەلەستەتۋگە قورقامىن. لاڭكەستىك جارىلىستاردان جازىقسىز ادامدار ءولىپ, مۇگەدەك بولىپ قالعاندار قانشاما؟ وسىنىڭ بارلىعى دا ادامزات وركەنيەتى تولىسقان ءححى عاسىر ءۇشىن اقىلعا سىيىمسىز كورىنىس بولىپ تۇرعانى ايان. نۇرسۇلتان نازارباەۆ مانيفەسىندە «اسكەري قاۋىپ بۇكىلالەمدىك اۋقىمداعى قاسىرەتكە اينالۋى مۇمكىن», دەدى. عىلىمنىڭ دامۋ جەتىستىكتەرى بەيبىت ومىرگە ەمەس, ءولىم سەبەلەيتىن يادرولىق قارۋ-جاراققا جۇمسالسا, جاھاندىق ولشەمدەگى جۇدىرىقتاي جەردىڭ – جەر-انانىڭ دا شىدامى شەكسىز بولماۋى مۇمكىن. دۇنيەجۇزىندەگى حالىقارالىق قاتىناستا وزگەلەرگە وكتەمدىك تانىتۋدى, كەيبىر مەملەكەتتەردىڭ جانجالعا ەرىك بەرۋىن الەم حالقى الاقانداعىداي كورىپ وتىر. ءبىزدىڭ دانا حالقىمىزدا سوزگە توقتاۋ ەڭ جاقسى قاسيەتتىڭ, تەكتىلىكتىڭ, ىزگىلىكتىڭ نىشانى بولىپ تابىلادى. سوعىس قاۋپى وزگە پلانەتالاردان ءتونىپ تۇرعان جوق قوي. يادرولىق قارۋدى ءوندىرىپ, سىناپ جاتقان دا, مەملەكەتتى, اسكەري بلوكتاردى, ۇيىمداردى باسقارىپ وتىرعان دا ادامدار. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى سەكىلدى حالىقارالىق ۇيىمدار تاراپىنان ۇسىنىلعان يادرولىق قاۋىپسىزدىك, قارۋلانۋعا قارسى, حالىقارالىق جاعدايلاردى رەتتەۋ جونىندەگى پاتۋالاعان شارتتار مەن قۇجاتتاردىڭ كەيبىر مەملەكەتتەر تاراپىنان جۇرە تىڭدالاتىنى دا بايقالادى. ولار ادامزات الدىنداعى جاھاندىق جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنسە ەكەن دەپ ويلايمىن. مەن ساياساتكەر ەمەسپىن. بىراق كوكىرەگى اشىق, كوزى قاراقتى جاننىڭ بارلىعى دا بۇگىنگى لاڭكەستىك پەن سوعىس قاۋپىنىڭ كۇشەيگەنىن, ەلباسىمىزدىڭ بەيبىتشىلىك قازىعىنىڭ بوساڭسىماۋى ءۇشىن اتسالىسىپ جۇرگەن قاجىرلى ەڭبەگىن ءبىلىپ تە, باعالاپ تا وتىر. انانىڭ بارلىعى دا الدىمەن تىنىشتىقتى تىلەيدى. قازەكەمنەن ءسوز قالعان با, «ادام قايعىسىز ىشكەن قارا سۋعا سەمىرەدى» دەيدى. قاڭعىعان وقتىڭ قاي كۇنى وزىنە تيەرىن ويلاعان انا مەن بالانىڭ ۇيقىسى كەلە مە؟ ءبىزدىڭ ەلىمىز وسىنداي قايعىدان ادا ەكەنىنە شۇكىرشىلىك ەتەمىن. ۆاشينگتونداعى يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميت اياسىندا سويلەگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ سوزىندە ايتىلعان ماڭىزدى ماسەلەلەر مەن ۇسىنىستار, باستامالار الەم جۇرتشىلىعىنىڭ كوڭىل تورىنەن ورىن الاتىنىنا سەنىمدىمىن. قارلىعاش بالاپانوۆا, «شاڭىراق-قوستاناي» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ءتورايىمى, «التىن القا» يەگەرى قوستاناي
