مامىراجاي تىرلىك مازداتسىن دۇنيەنى

جەر-انامىز كەلبەتىنىڭ سوناۋ كوكتەن قاراعاندا ءتىل جەت­كىز­سىز سۇلۋ­لىعى, مولدىرلىگى, نازىك­تىگى قان­داي عالامات ەكەنىن عارىش­كەرلەر ايتىپ ءجۇر عوي. قۇدىرەت يەسى ادامزاتقا سىيلاعان سونداي كەرەمەت مەكەنىمىزدىڭ انەبىر قيىر­لارىندا زۇلمات وقيعالار بولىپ جاتقانىنا سەنگىڭ كەلمەيدى-اۋ. بىراق, وكىنىشكە قاراي, قايتەرسىڭ, دۇنيەگە اجال سەپكىسى كەلەتىن قاسكۇنەمدەر بار... قىرعي-قاباق كوزقاراستان, ءتۇرلى ەكونوميكالىق سانكتسيالار مەن باسقىنشىلىق əرەكەتتەن تۋىندايتىن سوعىستىڭ زاردابى قانداي بولارىن ايتىپ جاتۋ ارتىق. ەڭ وكىنىشتىسى, قۇربان بولا­تىنداردىڭ كوبى بەيبىت تۇرعىندار. ءارى بۇل ادام رەسۋرسىنىڭ ورنىن تولتىرۋ وتە قيىن. سول سەبەپتەن, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سوعىس­سىز əلەم قاجەتتىگىن كوتەرگەن ۇسى­­­نىسىن مەن دە قوس قولىمدى كوتە­رىپ قولدايمىن. يə, ادامزاتقا سوعىسسىز əلەم كۇرۋ قاجەت. ۆاشينگتوندا وتكەن يادرو­لىق قاۋىپسىزدىك ءجونىن­دەگى ءىV سام­ميت بەيبىتشىلىك سۇيگىش قوعام­داستىقتى ايرىقشا تولعاندىرعان وقيعا بولدى. ءبىز – كەلەر كۇن­دەر­دەن جاقسىلىق كۇتكەن, سول ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتىپ, ۇلگىلى كۇرەس ءجۇر­گىزىپ وتىرعان حالىقپىز. بىراق, جاھاندىق تەكەتىرەس بىرەسە انا جەردەن, بىرەسە مىنا جەردەن بۇرق ەتە ءتۇسىپ, تەرىس پيعىل بۇكىلəلەمدىك اۋقىمداعى قاسىرەتكە اينالىپ كەتپەسە ەكەن دەگەن ۋايىمدى مو­لاي­تىپ وتىر. حالىقارالىق بەي­بىت كەلىسىمدەردىڭ ەكپىنى تومەن­دەگەنىنە كوپتەگەن مىسال كەلتىرۋگە بولادى. وسى ورايدا, پرەزيدەنتىمىزدىڭ: «يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارت ءوزىنىڭ مىندەتتەرىن ورىنداي الماي وتىر. اجال سەبەتىن قارۋ مەن ونى دايىنداۋ تەحنولوگيالارى ءىرى دەرجاۆالاردىڭ قوسارلانعان ستاندارتتارىنىڭ سالدارىنان بۇكىل əلەمگە تاراۋدا. ولاردىڭ تەررورشىلاردىڭ قولىنا ءتۇسۋى – ۋاقىت وتە كەلە əبدەن بولۋى ءمۇم­كىن نəرسە», دەگەن ءسوزى ادام­زاتتىڭ قۇلاعىنا جەتكەي دەپ تىلەيمىن. حالىقارالىق تەرروريزم جويقىن سيپاتقا يە بولدى. ءتىپتى, شەكارادان شەكارا اسۋدا. جاعاڭدى ۇستاماي كور. ميلليونداعان بوسقىن, قالا­لاردىڭ قيراۋى, قۇندى تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ جو­يىلۋى – وسىنىڭ بə­رى جانىڭدى تۇرشىك­تىرەدى», – دەگەن ءسوز­دەرى پروگرەسسيۆتى كوز­قاراستاعى ادام­داردى ويلاندىرۋى ءتيىس. ءيا, جەر بەتىنىڭ مازا­سى كەتىپ تۇرعا­نىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ەلباسىمىز بۇل ءۇشىن قارۋلى قاقتى­عىستاردى توقتاتىپ, اسا قاۋىپتى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋدىڭ, ءəربىر داۋدى, ءتىپتى, ول قانداي ماڭىزدىلىققا يە بولسا دا, ءححى عاسىردىڭ سانالى ازاماتتارىنا تəن سابىرمەن, سارابدالدىقپەن شەشۋ كەرەگىن قۇلاققاعىس جاساپ كەلەدى. يادرو­لىق قارۋدى تاراتپاۋدى ۇسىنىپ قانا قويماي, بۇل باعىتتاعى باستاماسىن يادرولىق ارسەنالدان باس تارتۋ, سەمەي يادرولىق سى­ناق پوليگونىن جابۋ سىندى ناق­تى ىستەرىمەن دəلەلدەي بىلگەن ن.ءا.نازارباەۆ ءوز سوزىندە كەشەگى عاسىر مەن بۇگىنگى عاسىردىڭ ايىر­ماشىلىعىن, جاڭا عاسىرعا قادام باسقانداعى ادامداردىڭ ۇكىلى ءۇمىتىنىڭ قويۋ تۇتىنگە ارالاسىپ بارا جاتقاندىعىن, بىراق جەر بەتىنە بىزدەن كەيىن دە ادام بالا­سى كەلەتىندىگىن, ولارعا قيا­نات جاساۋعا حاقىمىزدىڭ جوق­تى­عىن ناقتى ءتۇسىندىرىپ بەردى. «Əلەم. XXI عاسىر» مانيفەسى دە وسى الاڭداۋشىلىقتان تۋىن­داعان­دىعى انىق. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ­داعى وراسان ەڭبەگىنەن باستاپ, جەر شارىنداعى بەيبىتشىلىك ءۇشىن تابان­دىلىقپەن ورىنداپ جۇرگەن قىزمەتىن جادىمىزدان وشىرمەۋگە, ۇرپاققا ناسيحاتتاۋعا ءتيىسپىز. اناۋ كەزدە وداق تاراپىنان جا­سال­عان قىسىمداردىڭ سان ءتۇرى­نە توتەپ بەرەرلىك سىندارلى دا جۇيەلى ساياسات جۇرگىزگەن ەلباسى­مىز حا­لىق ساناسىن وياتتى. سول كەزد­ە حال­قىمىزدىڭ وتانشىل ازاما­تى, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ قاي­­­راتكەر سەرىگى, دوسى ولجاس سۇلەيمەنوۆ ۇلكەن قولداۋ كور­سەتكەنى دە جاقسى ەسىمىزدە. «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسى قۇرىلعانىنان كەيىنگى بوي كوتەر­گەن حالىقتىق تولقۋلار جوس­پار­­­لانعان تالاي جارى­لىستىڭ الدىن الۋعا ءمۇم­كىندىك تۋعىزدى. سەمەي جەرى 40 جىل بويىنا جۇرگىزىلگەن سىناقتار سالدارىنان ەكولوگياسى بۇزىلىپ, حالىق ادام ايتقىسىز زارداپ شەكتى. 1949 جىلدىڭ 29 تامى­زىندا كسرو سەمەي پوليگونىندا تۇڭعىش رەت اجال اجداھاسى سانالعان اتوم بوم­باسىن سىناقتان وتكىزگەندە, جويقىن جارىلىس ابىرالىنىڭ دەگەلەڭ تاۋىن تىتىرەتە تەڭسەلتكەن عوي. جۇرت 40 جىل بويى مىڭ حيروسيمانىڭ كۇنىن كەشتى. بۇل ۇمىتىلماۋعا ءتيىس! سەمەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى پرەزيدەنت جارلىعىنىڭ يادرولىق قارۋسىز ەل مارتەبەسىنىڭ بيىگىن بەلگىلەگەن, ادامزات دامۋىنداعى بەيبىت قوعام ءۇشىن جاسالعان بىردەن-ءبىر باتىل تاريحي قۇجات ەكەندىگىن تورتكىل دۇنيە تۇگەل مويىنداپ وتىر. پوليگون زاردابىن جارتى عاسىرعا جۋىق تارتىپ, يادرولىق سىناقتان پايدا بولعان قايعى-قاسىرەتتەن ءبىر ءسات كوز اشىپ, باس كوتەرە الماي كەلگەن حالىق بۇل حاباردى زور ريزاشىلىق سەزىممەن قابىلداعانى دا جادىمىزدان نەگە ءوشسىن. بۇل شەشىم جەر شارىنىڭ ميلليونداعان ادامىنا قۋانىش سىيلادى, ادامزات بالاسىنىڭ بويىنا يادرولىق سىناقسىز ازات الەم قۇرۋعا بولاتىندىعى تۋرالى سەنىم ۇيالاتادى. يادرولىق قارۋدى يگەرۋ ار­قى­لى جەر-جاھانعا قوجالىق جاساۋعا ۇمتىلعان اشكوزدىلىككە توقتام جاساۋعا بولاتىندى­عىن قازاقستان الەمدىك قوعامداس­تىق­قا دالەلدەپ بەردى. 1992 جىلدىڭ 23 مامىرىندا قازاقستان مەملەكەتى سترا­تەگيالىق ماقساتتاعى جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىن شەكتەۋ جانە قىسقارتۋعا باعىتتالعان كسرو مەن اقش اراسىنداعى شارتقا سايكەس ليسسابون حات­تا­­ماسىنا قول قويىپ, ءوز ءمىن­دەت­تەمەسىن قالتقىسىز جاۋاپ­كەر­شىلىكپەن ورىندادى. بۇل يگى باستاما الەم جۇرت­شىلىعى تاراپىنان دا قىزۋ قولداۋعا يە بولىپ, 1992 جىلى امەريكا حالقى اقش كونگرەسىن يادرولىق سىناقتاردى توقتاتۋعا ءماجبۇر ەتتى. وسىنىڭ سوڭىن الا, 1995 جىلى تىنىق مۇحيتى ارالىنداعى فرانتسۋز پوليگونى قۇرىقتالدى. ال 1996 جىلى لوب-نور شولىندەگى قىتاي يادرولىق جارىلىس الاڭى دا ءوز ءۇنىن ءوشى­رىپ, حالىقارالىق موراتوري جاريا­لاندى. وسىنىڭ ءبارىن ءبىزدىڭ اقجايىق اۋدانىنىڭ جۇرتى دا جاقسى بىلەدى, باعالايدى. اۋدانداعى «تاۋەكەلدى ساربازدار» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى رەتىندە جاميعاتپەن ءجۇز­دەسۋلەردەن مەن سوعان ءاماندا ايقىن كوز جەتكىزىپ كەلەمىن. جۇرتىمىز تۇتاس ەلدەردى, كون­تينەنتتەردى جويىپ جىبەرۋ قاۋپى كۇشەيىپ وتىرعانىنا الاڭ­دايدى, اتوم اتاۋلىنىڭ تەك بەي­بىت ماقساتقا پايدالانىلۋىن جاق­تايدى. ادامنىڭ اسىل اقىل-ويى­, عىلىم مەن تەحنيكانىڭ جەتىستىكتەرى, اتوم ەنەرگەتيكاسى, البەتتە, ءوزىنىڭ يگىلىگىنە جۇمسالۋى كەرەك. اتومدى, ءتىپتى, بەيبىت ءتىر­لىك­كە جاراتۋدا اسا قىراعىلىق قا­جەتتىگىن دە حالقىمىز جاقسى بىلەدى. بۇگىندە 30 جىل تولعالى وتىرعان چەرنوبىل اەس-ىندەگى اپاتتىڭ ءوزى ادامزاتتىڭ ۇرەيىن ۇشىرعان اششى ساباق بولدى ەمەس پە. مەن سول كەزدەگى تسەلينوگراد ماڭىن­داعى اسكەري بولىمدە بورى­شىمدى وتەپ جۇرگەن جەرىم­نەن اتتانىپ, اپاتتى اۋىز­دىق­تاۋشىلاردىڭ اراسىندا بولعان ەدىم. سول كەزدە اۋدانىمىزدان چەرنوبىلگە اتتانعان 38 ازا­ماتتىڭ ىشىندەگى ەڭ جاسى مەن بولىپپىن. جانىڭدى كۇيزەل­تەتىنى سول, سولاردىڭ 14-ءى عانا قازىر بارمىز. ءوزىم ورال پەدي­نس­تيتۋتىنداعى وقۋىمدى دەنساۋ­لىعىما بايلانىستى اياقتاي الما­دىم. 1998 جىلى ءىىى توپ مۇگە­دەكتىگىنە شىقتىم. ەلباسىمىزدىڭ 29 تامىز كۇنىن جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋ­لارىن جويۋدىڭ بۇكىلالەمدىك كۇنى دەپ جاريالاۋ تۋرالى 2009 جىلعى مالىمدەمەسى بۇۇ-دا قولداۋ تاۋىپ, بۇل كۇن بۇگىندە حالىقارالىق يادرولىق قارۋعا قارسى ءىس-قيمىل كۇنى بولىپ بەلگىلەنگەنىنە بايلانىستى جىل سايىن اۋدانىمىزدا ءتيىستى شارا­لار وتەدى. بۇكىل الەمدى ءبىتىم­گەرشىلىككە شاقىرعان قازاق­ستان ليدەرىنىڭ قىزمەتى جەر پلا­نەتاسىنىڭ جاراقاتىنا شيپا بولار دارۋمەندەي باعالان­دى. ۆا­شينگتوندا 2010 جىلدىڭ 14 ءسا­ۋى­­رىندە وتكەن يادرولىق قاۋىپ­سىزدىك جونىندەگى ءى سامميتتەن باس­تاپ, وسىنداي ايتۋلى شارانىڭ 2012 جىلى سەۋلدە, 2014 جىلى گااگادا جالعاسىن تاپقانى, بيىل, مىنە, اقش-تا سوڭعى, قورى­تىندى IV سامميت وتكەنى, بۇ­لار­­­دىڭ ناتيجەلەرى جايىندا تۇر­­عىن­دارمەن اڭگىمەلەسىپ, جاس ۇرپاققا ۇعىندىرۋدامىز. يادرولىق قارۋسىزدانۋدىڭ تۇعىرناماسىن العاش جاساعان قازاق ەلىنىڭ جارقىن ۇلگىسىنە دەگەن الەمدىك قوعامداستىقتىڭ ورتاق پىكىرلەرىن حالىققا جەت­كىزىپ, بايتاق ەلىمىزدەگى بەيبىت احۋالىمىزدى ەڭبەكپەن, ۇل-قىزدارىمىزعا سانالى تاربيە بەرۋمەن نىعايتۋ حاقىندا ءدارىس­تەر وتكىزىلىپ تۇرادى. بۇگىنگى جەت­كىنشەكتەردىڭ, ەرتەڭ ەل تىزگىنىن ۇستايتىنداردىڭ بويىندا ومىرگە قۇشتارلىق, بەيبىتشىلىككە زالال كەلتىرۋگە تىرىسقانداردىڭ ارە­كەتىنە توزبەۋشىلىك, جەر بەتىندەگى ادامدى قىرىپ-جوياتىن قارۋ اتاۋلىنى الاستاۋعا ۇمتىلىس سەزىمى الاۋلاۋى كەرەك. ءيا, ەلباسىمىز «سوعىستىڭ تامىرىنا بالتا شابۋ – ادامزاتتىڭ ەڭ كۇردەلى وركەنيەتتىك مىندەتى» دەپ اتاپ كورسەتىپ, بۇل مەجەگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ادامزاتتىڭ ءوزىن وسى ۇعىمعا قاراي بەيىمدەپ, جەتەلەۋى قاجەتتىگىن جەتكىزدى جəنە ونىڭ مۇمكىندىگى قازىر بار ەكەندىگىن, ال كەيىن, ءتىپتى, مۇلدە كەش بولىپ كەتۋى ىقتيمال ەكەندىگىن, سونداي-اق, جەر بەتىن قان جوسا ەتكەن قىلمىسقا جاۋاپ بەرەتىن جاننىڭ قالماي, ونىڭ, ءتىپتى, قاجەتى دە بولماي قالۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ەسكەرتتى. اقىلدى ءسوز وي-زەردە­مىزدە ۇيالاۋى كەرەك. اتالى ءسوز, ساليقالى پىكىر تالايلارعا وي سالادى دەپ ويلايمىن. جەر بەتىندەگى قاراپايىم حالىققا كەرەگى, əرينە, وسى – تىنىشتىق, بەي­بىتشىلىك, ۇرپاقتاردىڭ باقىت­تى ءومىرى. عالامشاردىڭ ءار تۇكپىرىنەن كورىنسە ەكەن سول ساياسي ەرىك-ءجى­گەر! ادامزات تارتقان قاسىرەت از با؟ مازاسىز دۇنيەنىڭ مىسىن تىنىشتىق, بەيبىت تىرلىك باسقاي دەپ تىلەيىك. اسقار ابدولوۆ, «تاۋەكەلدى ساربازدار» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى باتىس قازاقستان وبلىسى, اقجايىق اۋدانى