ۇمىتىلماس ۇلكەن قاسىرەت

قازىرگى اعا ۇرپاق ولاردىڭ تالايىن باس­تان وتكەرگەن. وسى بۋىننىڭ ءبىر وكىلى جەرگىلىكتى «پاميات» قوعامدىق قورىنىڭ توراعاسى بولات ساعىندىقوۆ سوعىس دەگەن ءسوزدى ەستىسە, ازا بويى قازا بولاتىنىن جاسىرمايدى. – بولات اعا, مىنا زامان نە بولىپ بارادى: ادامدار قا­تى­گەزدەنىپ كەتتى مە, الدە بارلىق «كىنانى» جاھاندانۋ داۋىرىنە اۋدارا سالامىز با؟  – «زامانىڭ تۇلكى بولسا, تازى بولىپ شالدىڭ» كەرىن كەلتىرىپ جاتقان – ءوزىمىز. قارىشتى تەحنولوگيالىق دامۋدىڭ ءجونى وسى ەكەن دەپ تۇراق­تىلىق, سەنىم مەن قاۋىپسىزدىك احۋالىن قالىپتاستىرۋدىڭ ورنىنا ءجون-جوسىقسىز قۋاتتى قارۋلانۋدىڭ, اسكەري-ونەركاسىپتىك كەشەننىڭ الەۋە­تىن ارتتىرا بەرسەك, ونىڭ سو­ڭى ادامزات ومىرىنە زور قاتەر ءتون­دىرەتىنىن ەلەمەۋ مۇمكىن ەمەس. قازاق – جاقسىلىقتى قاشاندا الدان كۇتەتىن, قانشا قينالسا دا, ءۇمىتىن ۇزبەيتىن تاۋبەشىل حالىق. نەبىر تىعىرىققا تىرەلسە دە, الدىمەن اقىل-ويلارعا, پاراساتتى شەشىمدەرگە جۇگىنىپ, تىعىرىقتان شىعۋ جولدارىن قاپىسىز تاۋىپ وتىرعان. ۇلتىمىزدىڭ مارعاسقا ۇلى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتا-بابالارىمىزدىڭ عاسىرلاردان جالعاسىپ, قانىمىزعا سىڭگەن, ۇلتتىق بولمىسىمىزدىڭ ءبىر بولشەگىنە اينالعان, ونسىز ىشكەن اسىمىز بويىمىزعا سىڭبەيتىندەي, باتقان كۇنىمىز اتپايتىنداي كورىنەتىن بەيبىت ۇعىمدار مەن پاراساتتى بايلامداردى تەمىرقازىق ەتىپ وتىراتىنى قازاقستان تاجىريبەسىندە مول. جەكەلەگەن تۇلعالاردىڭ ءبىر اۋىز ءسوزى وڭمەڭدەپ العا ۇمتىلعان تالايلاردىڭ مىسىن باسىپ, ارىنىن توقتاتقان. كوپشىلىكپەن, جۇرت­شىلىقپەن ساناسۋعا ءماجبۇر ەتكەن. ەلباسىنىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءىV سامميتتە سويلەگەن ءسوزىن تىڭداي وتىرىپ, بويىمىزداعى ۇرەي-قورقىنىشتىڭ ورنىن كەلەشەككە دەگەن سەنىم كۇشى ەسەلەي ءتۇس­كەندەي اسەر الدىم. نەگە دەيسىز عوي؟ بىرىنشىدەن, پرەزيدەنتىمىز «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىن جاريا­لاۋ ارقىلى جاھان جۇرتشىلىعىن قاۋىپتى قاتەردىڭ الدىن الۋعا, وعان قارسى كۇش بىرىكتىرۋگە شاقىردى. ەكىن­شىدەن, ءوزارا كەلىسپەۋشىلىك, قىر­عي-قاباق جانجالداردان گورى ال­دىڭعى ورىنعا عالامدىق پروب­لە­ما­لاردىڭ شىققانىن, ولار­دىڭ ءىشىن­دە يادرولىق جارىلىس قاۋپىنىڭ الەۋەتىن ازايتۋ, ادامزات ءومىرىن بىراق ساتتە جوق قىلاتىن اسا قۋات­تى قارۋ-جاراقتاردىڭ تارالۋىنا تىيىم سالماي جاعدايدىڭ ەش­قا­شان تۇزەلمەيتىنىن ۇقتىردى. ءۇشىن­­شىدەن, قاۋىپسىزدىكتىڭ ءوڭىر­لىك جۇيە­لەرىن قۇرۋ ۇدەرىسىن جەدەل­دەتۋدى ۇسىندى. «ءححى عاسىر: سوعىس­سىز الەم» كەڭ اۋقىمدى باعدار­لامانىڭ ءتۇيى­نىندە بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ بو­يىنشا دەرجاۆالاردىڭ ۇيلەسىمدى ءىس-قيمىلدارى مەن بۇۇ-نىڭ كوپقىرلى وپەراتسيالارىنىڭ ناتيجەسىندە تۇ­تاس­تاي جانجال­دار مەن سوعىس­تاردى رەتكە كەل­تىرۋ ءمۇم­كىن­دىك­­تەرى اقىل-پا­را­ساتتار ارقىلى شەشىلگەنىن, سون­دىقتان مەملەكەت باسشىلارى مەن ساياساتكەرلەرگە ادامزات ءۇشىن زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەتىنىن, قازىر جانە تاياۋ بولا­ش­اق­تا بۇدان كوكەيكەستى مىندەت جوق­تىعىن العا تارتتى. وكىنىشتىسى سول, ادامزاتتى ءولىم قۇشاعىنا بولەپ, دۇنيەنىڭ استان-كەستەنىن شىعارعان ەكى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستى باستان وتكەرسەك تە, ساباق العانىمىز شامالى. قازىر كىشىگىرىم سوعىستاردىڭ ەكپىنى بارعان سايىن  كۇشە­يىپ, ۇدەپ بارادى. ولاردىڭ قاھارلى ۋىتى, جەر-اناعا تونگەن قاۋپى ورا­سان. وسىنداي تەكەتىرەستەر سالدارىنان لاڭكەستىك ارەكەتتەر دە جاندانىپ, كەڭ اۋقىمدى تەررورلىق ايماقتار پايدا بولدى. بارىنەن دە كەيبىر جەتەكشى ەلدەردىڭ قيت ەتسە يادرولىق قارۋعا جارماسۋ ارقىلى قوقان-لوقى كورسەتۋى, ماسەلەنى ساياسي كەلىسىمدەرمەن ەمەس, تەك كۇشپەن شەشۋگە ۇمتىلاتىنى شوشىندىرادى. – ۆاشينگتوندا وتكەن يادرو­لىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سام­ميتتىڭ وتە جوعارى بولعانىن, وندا ەلباسىنىڭ سويلەگەن ءسوزى, ايتىلعان باتىل ويلارى مەن ۇسىنىستارى ادامزاتقا تىنىش, بەيبىت ءومىر اۋاداي قاجەت ەكەنىن الەمگە تاعى ءبىر پاش ەتتى. وزگە ەلدەر باسشىلارى مەن ساياساتكەرلەر ءۇشىن ءتالىم الارلىق تاجىريبەلەرگە توقتالىپ وتسەڭىز. – ەل تۇتاستىعىنىڭ تايعا تاڭبا باسقانداي ۇلى بەلگىسى – تاۋەل­سىز­دىك. ونى انىق سەزىنۋ ءۇشىن ەگە­مەن­دىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىن ەسكە الۋ ارتىقتىق بولماس. سول كەزدەن باستاپ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى حالىق­تار اراسىن­دا دۇرىس, تەڭ سايا­سات ۇستانۋدىڭ ارقاسىندا بەرىك ءبىر­لىگىمىز باياندى تىرلىگىمىزگە ۇلاسىپ, ورتاق ماقسات جولىندا جۇمىلا جۇمىس ىستەپ كەلەمىز. پرەزيدەنتىمىز «ءوزارا تۇسىنىستىك, ءوزارا سىيلاستىق, ءوزىڭ ءومىر ءسۇرىپ جاتقان جەرىڭدى سىيلاۋ, سول جەردىڭ بايىرعى ءتول حالقىنىڭ ادەت-عۇرپىن, سالت-سانا­سىن, ءتىلىن, ءدىنىن سىيلاۋ. بەرە­كە, بىرلىك وسىنداي» دەگەن ۇستا­نىمىن ەش وزگەرتكەن ەمەس. ايتپاي ما, «وتان وت باسىنان باستالادى» دەپ. ەگەردە ءوز ءىشى­مىزدە باسىمىز بىرىكپەي, ىرىڭ-جىرىڭعا, ۋ-شۋعا جول بەرىلىپ جاتسا, كىمگە ونەگە كورسەتىپ, اقىل ايتىپ جارىتارسىڭ؟ ماسەلە ەلى­مىزدىڭ قاجەتىنە ەكونوميكا­لىق, ساياسي, ديپلوماتيالىق قا­رىم-قاتىناستاردى ورايلاس­تىرا جاساپ, ساباقتاستىقپەن وربىتە بىلۋدە. وسى جەردە 1993 جىلعى سۇح­باتىنداعى: «ەل تىنىش بولسا, ەلباسىنىڭ دا جانى تىنىش بولادى. تى­نىشتىق نازارباەۆ ءۇشىن عانا كەرەك دە­گەن شولاق ويدان اۋلاق بول­عان ءجون. تىنىشتىق ەڭ اۋەلى ەلگە كەرەك. بۇل – مەن بو­لا­يىن, باسقا بولسىن, كەز كەل­گەن پرەزيدەنتتىڭ ماقساتى. مەم­لەكەتتىك يدەولوگيانىڭ دا, ۇلت­تىق يدەولوگيانىڭ دا باس­تى مۇراتى. مۇنداي مۇراتتان قورقۋعا بولمايدى. مۇنسىز ەل بولۋ, جۇرت بولۋ, بولاشاقتا قاي جولمەن جۇرەتىنىمىزدى انىقتاۋ قيىن», دەگەن پايىمدارى ماني­فەستەگى «ميلليونداعان ادامدى بارعان سايىن مىناداي سۇراقتار تولعاندىرادى. الەمدەگى جاعداي قاي باعىتتا داميتىن بولادى؟ جەتەكشى دەرجاۆالار اراسىنداعى قاراما-قايشىلىق­تار ولاردىڭ اراسىنداعى جاڭا ۇزاق مەرزىمدى قارسى تۇرۋشىلىققا ۇلا­سىپ كەتپەي مە؟ قاي ەلدەر جاھاندىق ءجا­نە وڭىرلىك دەرجاۆالار جۇرگىزىپ وتىر­عان «پروكسي-سوعىستاردىڭ» كەلەسى قۇر­­باندىعىنا اينالۋى مۇمكىن؟ ءازىر­­گە گۇلدەنىپ تۇرعان كىمنىڭ جەرىن تانك­تەردىڭ شىنجىر تابانى تاپتاپ, سناريادتاردىڭ جارىلىسى بورشالايدى؟ قاي قالالاردا بالالار زىمىراندار وتىنان ءولىم قۇشا باستايدى؟» – دەگەن تەرەڭ تولعانىستارمەن تولىق ۇندەسەتىنىن اڭعارماۋ مۇمكىن ەمەس. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى بىرەۋ-اق: ادامزات وتە ءبىر اۋىر كەزەڭ­گە اياق باستى, ونىڭ جۇگى دە, سال­­ماعى دا اۋىر. اينالامىز سىناپ­تاي سىرعىپ, ءارلى-بەرلى تولقىپ تۇر. ءىش­تەن ىدىراپ, سوگىلىپ جاتقان ەلدەر قانشاما! ونىڭ سالدارىنان مە­ملەكەتتىك تۇتاستىق شايقالۋدا. بۇرىن-سوڭدى ادامزات باسىنا ءدال وسىنداي زور قاۋىپ تونبەگەن. ونىڭ قاسىرەتىن ەلباسى قولمەن قويعانداي ءدال سيپاتتاپ بەردى. ونى ەلەمەۋ, ەسكەر­مەۋ – ادامزات بولاشاعىن وي­لا­ماعاندىق. مەنىڭشە, ەندى ءبىر سام­ميت توڭىرەگىندە عانا شەكتەلىپ قال­ماي, كەرىسىنشە, وسىنداي تاريح تا­عى­لىمدارىنا تەرەڭ بويلاپ, ساباق ال­عان, وي قورىتقان ءجون. بيلىك, باي­لىق ءۇشىن ءجۇرىپ جاتقان قاندى قىر­عىن­دار ءۇشىن تۇتاس حالىقتى, ۇلت­تى قۇربان ەتۋگە استە جول بەرۋگە بولمايدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاناي­قايى – جەر جاھاندى بۇگىنگى ىشكى, سىرتقى تىعىرىقتاردان امان ساقتاپ قالۋدىڭ كەپىلى. ارينە, ءار مەملەكەت ءوز مۇددەسىن ويلاۋعا قۇ­قىلى. اركىم الەمدىك كەڭىس­تىك­كە شىعۋ نۇسقالارىن ءوزىن­شە ىزدەس­تى­رەدى. دەسەك تە, باع­زى زامان­دار­دان قالىپتاسقان بەيبىت قارىم-قاتىناستار ساياسي, باسقا دا مامىلەلەر جولىمەن نەگە شەشىل­مەسكە, وعان كىم كەدەرگى دەگەن ساۋ­ال تۋادى. قاي ىستە دە جەتىسپەي جات­قانى – سابىرلىلىق, توزىمدىلىك, شىدامدىلىق. كەي ەلدەر ءورىسى كەڭ الەمدىك وركەنيەتكە قۇلاش جازۋ قاعيداتتارىن وزدەرىنە يكەمدەپ, قولدان جاساپ العانى بايقالادى. وسىنداي ويلاۋدىڭ تار شەڭبەرىنەن شىعا الماعاننان كەيىن كۇشتىنىڭ ءال­سىزگە كۇش كورسەتۋى باستالادى. بۇل – وتە قاۋىپتى قۇبىلىس! بۇگىن­دە ەلدەردىڭ «اعا»,«ءىنى», «ۇلكەن», «كىشى» دەپ جىككە ءبولىنۋ ءداۋ­رەنى كەلمەسكە كەتكەن. ماسەلەن, سول­تۇستىك كورەيانىڭ ءوزى عانا يادرو­لىق زىمىرانداردى ءالسىن-ءالسىن سىناۋ ارقىلى ادامزاتتى ءبىر تارىنىڭ قاۋىزىنا سىيدىرىپ, دەمىن ىشتەن الدىرۋى سونىڭ ءبىر دالەلى ەمەس پە؟ مانيفەستە «قازىرگى كەزدەگى بىردە-ءبىر سوعىستا جەڭىمپاز بولمايدى جانە بولا دا المايدى, وندا ءبارى دە جەڭىلەدى» دەپ مالىمدەلۋى – بۇلتارتپاس اقيقات. – ءسىز سياقتى اعا ۇرپاق وكىل­دەرى «ەتىكپەن سۋ كەشكەن, اۋىز­دىقپەن سۋ ىشكەن» نەبىر قيلى تاعدىردى باستان وتكەرگەندىكتەن, بۇگىنگىدەي «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان» تاۋەلسىز ەلى­مىز­دىڭ عانا ەمەس, وزگەلەردىڭ دە تى­نىش­تى­عىن قالايدى, اۋىز­بىرلىگىن تىلەيدى. – قازاق جۇرتىنىڭ ۇمىتىلماس قاسىرەتتى كەزەڭدەرى از ەمەس. كەڭەس وداعى تۇسىندا ءبىزدىڭ حا­لىق بارىنەن كوپ جاپا شەكتى, ءزابىر كوردى. «حالىق جاۋى» دەپ نەگىز­سىز ايىپ تاعىلعاندار ساياسي قۋعىنداۋ كەزىندە اتىلدى, تۇرمەگە توعىتىلدى. مەن اكەدەن ءبىر جاسىمدا جەتىم قالىپ, انام­نىڭ باۋىرىندا 6 بالا وستىك. ودان كەيىن فاشيستىك گەرمانيا سوعىس جاريالاپ, ەر ازاماتتار مايدانعا اتتان­دى. ەل ىشىندە كەمپىر-شالدار مەن ءبىز سياقتى بۋىنى قاتپاعان ويىن بالالارى قالدى. بالالىقتىڭ قىزىعىن كورمەستەن قالاي ەسەيگەنىمىزدى دە بىلمەي قالدىق. ءبىر عانا بوستاندىق اۋىلىنان سوعىسقا كەتكەندەردىڭ ۇشتەن ەكىسى ورالمادى. ءالى كۇنگە دەيىن سوعىستىڭ ءار شاڭىراققا اكەل­گەن قايعى-قاسىرەتى سانامىزدا جاڭ­عىرىپ تۇر. ارادا 70 جىل وتسە دە, ءتورت جىلعى قاسىرەتتى ۇمىتۋ مۇمكىن ەمەس. بۇگىنگىدەي الماعايىپ كەزەڭدە ءتۇتىنىمىزدىڭ ءتۇزۋ ۇشقانىنا شۇكىر­شىلىك دەيسىڭ. ەلدىگىمىزدى, تۇتاس­تىعىمىزدى ساقتاي الاتىن ارقا سۇيەيتىن, تابان تىرەيتىن ىشكى-سىرتقى سىندارلى ساياساتىمىزدىڭ بارىنا قۋانا وتىرىپ, ەرتەڭگى ۇرپاق, تاريح الدىنداعى جاۋاپكەر­شىلىككە الاڭدايسىڭ. كوپتەگەن قارۋلى ەگەس­تەر جاعدايدى ودان ءارى ۋشىقتىرىپ جىبەرە مە دەپ ەلەڭدەيسىڭ. ويتكەنى, قاۋىپتى وتتى وشاقتاردىڭ كەيبىرى قازاقستانعا تاياۋ ورنالاسقان. تەر­رو­ريزمدى, ەكسترەميزمدى, ەسىرتكى بيز­نەسىن جالعىز-جارىم مەملەكەت ەڭ­سەرە المايدى. وسى ءبىر كوپ قىرلى ءتۇسى­نىك­تى ەلباسى سامميتتە اشىق ايتىپ, حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسى مەن سەنىم شارالارىن قۇرۋ جونىندەگى باتىل باستامالارى جول ىزدەپ تابار جاندى اداستىرماسى انىق.  اڭگىمەلەسكەن ءومىر ەسقالي, «ەگەمەن قازاقستان»  سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى