وسىدان 70 جىل بۇرىن ءجۇز جاساعان جۇرەك – عاسىر عالاماتى, قازاق اۋىز ادەبيەتىنىڭ الىبى, ايتىس ونەرىنىڭ اقيىعى جامبىل جاباەۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولدى, عالامات تويلاندى. سونداي كىشىگىرىم توي ارالدىڭ ءبىر مۇيىسىندەگى ءشومىش ستانساسىندا دا ءوتىپ جاتتى. ناعاشىباي سارى ۇلى مەن ءمارياش وتەنيازقىزىنىڭ شاڭىراعىنا شەكەسى تورسىقتاي ۇل كەلدى. «جىردىڭ قىزىل جولبارىسى – جامبىل سىندى اقىن بولسىن, سىر سۇلەيلەرىنىڭ ءىزىن جالعاستىرعان ونەرپاز بولسىن», – دەپ اق تىلەك ايتۋشىلار از بولعان جوق.
– شومىشتە كورگەن قىزىعىم, بۇرىن ءۇش ۇل شەتىنەگەن. اجەسى: «بالانىڭ اتىن ءشومىشباي قويساڭ, بالا تۇرادى», دەپ ەدى. اتى ءشومىشباي بولسىن, – دەپ ناعاشىباي شورت كەستى.
اۋليە اجە ءسوزى شىندىققا اينالدى. ءشومىشبايدان كەيىن بۇل شاڭىراققا 6 ۇل-قىز دۇنيەگە كەلدى.
...پويىزدار باتىستان شىعىسقا, شىعىستان باتىسقا قاراي اعىلىپ ءوتىپ جاتتى. ءشومىشبايدى بەسىكپەن بىرگە شويىن جولدىڭ ىرعاعى دا تەربەتىپ ەدى. اقىرى ول ولەڭ ىرعاعى بولىپ, كىشكەنتاي ءشومىش ستانساسىنىڭ اتىن قازاققا تانىمال ەتتى. سول ءشومىشباي فرانتس كافكا اتىنداعى حالىقارالىق التىن مەدال سىيلىعىنىڭ, «تارلان» پلاتينا سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, «جىل ادامى – التىن ادام» سىيلىعىنىڭ يەگەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى دەگەن اتاق الىپ, قازاقتىڭ ءشومىشباي ساريەۆى بولىپ, بۇگىن شەراعاڭ – شەرحان مۇرتازا ايتپاقشى, جەتىپ-ءپىسىپ جەتپىسكە كەلىپ وتىر.
* * *
ءشومىشباي اقىندىق الەمگە ەرتە كىردى. بالا كەزىندە جازعان ولەڭدەرى اۋداندىق گازەتتە ءجيى جاريالانىپ جاتتى. جانە زەينوللا شۇكىروۆ سىندى اقىننىڭ نازارىنا ىلىكتى. بۇل ءشومىشباي تاعدىرىنداعى ەرەكشە كەزدەسۋ بولدى. ۇيقاس ەمەس, وي قۋالاۋ, سوزدەن كەستە توقۋ, ورنەك سالۋ كەرەكتىگىن زەينوللا جاس اقىننىڭ زەردەسىنە قۇيدى. ابايدى جاستانا وقۋدى تاپسىردى. ارينە, سول ارمان قاناتىنا ول ەكى جىلداي كەشەۋىلدەپ جەتتى. جۋرناليست-جازۋشى, اقىن بولۋ ساعىمعا اينالعانداي الىستاپ كەتە جازدادى. ەكى جىل قازمۋ-ءدىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇسۋ ءۇشىن قازالى اۋداندىق «لەنين تۋى» جانە ارال اۋداندىق «تولقىن» گازەتتەرىندە جۋرناليست بولىپ قىزمەت اتقاردى.
وقۋعا تۇسكەندە شوكەڭ ءوزىنىڭ ويى وزىق, جۋرناليستىك تاجىريبەسى بار ەكەنىن تانىتىپ كەلدى. مەكتەپتى جاڭا ءبىتىرىپ وقۋعا تۇسكەن بىزدەر ءۇشىن ءشومىشباي ساريەۆ تانىمال اقىن سياقتى كورىنىپ, ول بىزگە اقىل ايتا سويلەيتىنىن حوش الاتىنبىز. سول 1966-1970 جىلدارى ۋنيۆەرسيتەتتە زەينوللا قابدولوۆ, بەيسەنباي كەنجەباەۆ, تۇرسىنبەك كاكىشەۆ, حانعالي سۇيىنشاليەۆ, تەمىرعالي نۇرتازين, مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, سۇلتانعالي سادىرباەۆ, مۇحتار ماعاۋين, رىمعالي نۇرعاليەۆ سىندى اتاقتى عالىمدار ءدارىس وقىدى. م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبي بىرلەستىكتى سۇلتەكەڭ – سۇلتانعالي سادىرباەۆ باسقاردى.
بۇل بىرلەستىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ىشىندەگى ۋنيۆەرسيتەت بولدى. جاس اقىندار مارات وتاراليەۆ, رافاەل نيازبەكوۆ, كەڭشىلىك مىرزابەكوۆ, ءشومىشباي ساريەۆ, نۇرلان ورازالين, جاراسقان ابدىراشەۆ مىنبەردەن تۇسپەي, ولەڭدى جارىسا وقيتىن. سوندا اقىندىقتىڭ بۋى بۇرقىراپ, زال ءىشى جوعارى تەمپەراتۋرادا قىزىپ تۇراتىن.
«ءاي, كەڭشىلىك, ءاي, ساريەۆ, قوي ەندى, ەندى قوي», دەپ سۇلتانعالي اعامىز بايەك بولاتىن. نەگە ەكەنىن قايدام, ءشومىشبايدىڭ اتىن اتاماي ساريەۆ دەيتىن دە, مىرزابەكوۆتى كەڭشىلىك دەيتىن. سول ولەڭ دوداعا تۇسكەن ءشومىشباي ساريەۆ بۇگىندە قازاق اقىندارىنىڭ الدىڭعى ساپىندا تۇر.
* * *
اقىننىڭ باعىن اقىن اشادى. ءشومىشبايدىڭ «بالداۋرەن» كىتابىنىڭ العىسوزىن اتاقتى ءابدىلدا تاجىباەۆ جازدى. «اسىقپا, ءشومىشباي, بولدىم-تولدىم ەكەن دەپ ەشۋاقىتتا دا ماستانبا. اقىن ءومىر بويى وقۋعا, وسۋگە مىندەتتى, ءبىز جەتپەگەنگە سەن جەت دەيمىز», دەپ ابەكەڭ باتالى ءسوز ايتتى. ال كەيىن اتاعى دارداي ءشومىشبايعا ەندى «تولعاق قىسقاندا عانا جازايىق ولەڭدى...», دەپ ريزاشىلىق تانىتتى.
دەمەك, ابەكەڭنىڭ ءشومىشباي پوەزياسىنىڭ كوركەمدىگى مەن ونىڭ ۇلتتىق قۇندىلىعىن جوعارى باعالاعانى عوي.
«نەتكەن جۇمباق شەكسىز اسپان كەڭ ەدىڭ,
عالام دەگەن قانداي عاجاپ كەن ەدىڭ.
جۇرەگىمنەن ولەڭ سىيلاپ ومىرگە,
دۇنيەنى جالت قاراتسام دەپ ەدىم...».
ءشومىشباي ءوز ولەڭىمەن ۇلتىنىڭ ۇلىلىعىن, دالاسىنىڭ كەڭدىگىن, حالقىنىڭ ەلدىگىن جىرعا قوستى. ول حالىق جۇرەگىنە جول تاپتى, جىرىمەن جۇباتتى. ماڭگىلىك قازاق ەلىنە ءۇن قوستى. ول ۇلتىن وزىنە جالت قاراتتى.
«ەرەكشە قۇداي بەرگەن ءبىر باعالى,
مەن حالقىمنىڭ جۇرەگىمەن جىرلادىم.
اقىن بولسام, ازابىممەن اقىنمىن,
تۇلعا بولسام, قازاعىممەن تۇلعامىن.
... ۇلى وزەندەي ءبىر ايالداپ تۇرمادىم,
تولقىن بولىپ الاسۇرىپ تۇنعانىم.
مەن حالقىمنىڭ تىلەگىمەن ساناسىپ,
مەن حالقىمنىڭ جۇرەگىمەن جىرلادىم».
جۇرەكپەن جىرلاۋ, ۇلتتىڭ مۇڭ-سىرىن ۇعىنۋ, الەمگە عاشىق كوزبەن قاراۋ, ءار اقىننىڭ ماڭدايىنا بىتە بەرمەيتىن باقىت. ءشومىشبايدىڭ ءوز جۇرەگى قانداي بولسا, ولەڭدەرى دە سونداي تازا, ءمولدىر, تۇنىق. شوكەڭنىڭ قۇشاعى اشىق, ومىرگە عاشىق, جاقسىعا اسىق. كوڭىل كوزىمەن كورەدى, شىن دوس-اعا دەپ سەنەدى. جۇرتتىڭ بارىنە باۋىرىم دەپ قارايدى. قۇشاققا العىسى كەلەدى, كەۋدەسىنە باسقىسى كەلەدى, اقىندىق اڭعال كوڭىلىمەن ءبارىن سۇيگىسى كەلەدى. سونداي قۇشاققا الۋ كەزىندە پارتيالىق سوگىس العان ەدى. كەزىندەگى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى شاڭگەرەي جانىبەكوۆپەن قۇشاقتاسىپ سالەمدەسەمىن دەپ جۇمىستان شىعىپ قالعان دا وسى – ءشومىشباي ساريەۆ.
سودان ايعا جەتپەي شوكەڭ قايتادان قىزمەتكە الىندى. جازۋشىلار وداعىنىڭ اتاقتى «قالامگەر» اتتى بارى بار. جازدىرىپ الىپ, قالاعانىڭدى ىشەسىڭ. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە شەراعاڭ – شەرحان مۇرتازا باردان كوفە ىشپەك بولىپ, تومەن ءتۇسىپ كەلە جاتادى. الدىنان جاراسقان شىعادى.
– نە قىزىق بار؟ – دەمەي مە شەراعاڭ.
– قىزىقتىڭ ءبارى وسىندا, – دەيدى جاراسقان. – ءشومىشباي جۇمىسقا ورالعانىن جۋىپ, ءبارىن ءسۇيىپ جاتىر.
– ويپىر-اي, – دەيدى شەراعاڭ, – ءشومىشبايدىڭ اۋزى كۇيمەيدى ەكەن.
سودان كوفەسىن ءىشىپ, كوتەرىلىپ كەلە جاتقاندا الدىنان ەندى تومەن ءتۇسىپ كەلە جاتقان جاراسقان قايتا كەزدەسەدى.
– نە قىزىق؟ – دەيدى جاراسقان شەراعاڭا جىميا قاراپ.
– ءشومىشباي ۆيتسە-پرەمەردەن تومەندەگىلەرمەن امانداسپايتىن بولىپتى, – دەپ شەراعاڭ مىرس ەتتى.
مىنە, ءشومىشباي وسىلاي اڭىز ادامداردىڭ قاتارىنا قالاي قوسىلىپ كەتكەنىن ءوزى دە اڭعارماي قالىپ ەدى.
...جاقىندا ءبىر ازالى استا توقساندى ەڭسەرگەن ءشاڭگەرەي جانىبەكوۆتى كوردىك. سالەم بەردىك.
– كەلشى ەندى, مەن سەنى قۇشاقتايىن, سۇيەيىن, قولىڭدى قىسايىن! سەنىڭ سوزدەرىڭە جازىلعان اندەردى ەرەكشە سەزىممەن تىڭدايمىن. كارى جۇرەك ءالى دە ءسوزى مەن ءانى كەلىسكەن ءاندى ەستىگەندە شىمىرلاپ تۇرادى, – دەپ شاڭگەرەي كوكەنىڭ اعالىق تانىتۋى قانداي جاراستى بولدى دەسەڭىزشى!
ءشومىشباي ساريەۆ قازاق ليريكاسىنىڭ كوركەمدىك الەمىن كەڭەيتكەن تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ, قادىر مىرزاليەۆتىڭ, عافۋ قايىربەكوۆتىڭ, ساعي جيەنباەۆتىڭ, مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ ەرەكشە ءىلتيپاتىنا بولەندى. ولار ءشومىشبايدىڭ ولەڭدەرىنىڭ دياپوزونى كەڭدىگىنە, ىشكى گارمونياسى ۇيلەسىمىنە, فورماسى جاعىنان كەيدە قازاقتىڭ قارا ولەڭىنىڭ قالىبىنان شىعاتىنىنا, پافوستىعى مەن ۇلتجاندى رۋحىنا تامساندى. سوندىقتان دا ءشومىشباي پوەزياسى جاسقا دا, جاسامىسقا دا, اقساقال مەن ابىز قارتتارعا دا تۇسىنىكتى. جۇرەككە جەتەتىنى دە سودان شىعار. عافاڭ, عافۋ قايىربەكوۆ: «ءشومىشبايدىڭ داۋىسى – ايقىن, ازاماتتىق داۋىس. ونىڭ ولەڭدەرىنەن ءوز ءداۋىرى, ءوز ۋاقىتىنىڭ لەبى ەسەدى... ەلدى, جەردى ءسۇيۋ, ونىڭ بۇگىنىن تانىپ, ەرتەڭىن بولجاۋ تالابى كوزگە ايقىن شالىنادى», دەپ ەدى. راسى سول, ءشومىشباي قازىرگى, وزىنەن كەيىنگى, وزىمەن قاتارلاس كەيبىر اقىنداردان گورى ءومىردى باسقاشا تانيدى. «قۇرىعان», «شىرىگەن», «توزعان», «ازعان» سىندى تارىعۋ مەن تورىعۋعا, ءوز تۋعان جەرىنەن, دىلىنەن تۇڭىلگەن اقىندارعا مۇلدەم ۇقسامايدى. ول زاماننىڭ رۋحى – تاۋەلسىزدىك دەپ بىلەدى. ول بولاشاقتىڭ كىلتى – جاستاردا دەپ جىرلايدى. ول – ماحاببات سەزىمدى ۇلىقتايدى, ول تۋعان جەردىڭ ەگەمەن اسپانىندا قىران بولىپ قالىقتايدى. ول – ازامات ءۇندى اقىن عانا ەمەس, جۇزدەگەن, مىڭداعان, ميلليونداعان قازاقتىڭ العىسىن العان ناعىز ۇلتجاندى اقىن.
«ءسۇيدىم ءومىردى,
ءسۇيدىم ءتاڭىردى.
ارنادىم حالقىما,
جۇرەك پەن جانىمدى.
ءار كۇن سايىن كۇتتىم,
اتار اپپاق تاڭىمدى.
ءالى دە كەلەم كۇتىپ,
قۇداي بەرەر دەپ باعىمدى.
جانىم مەنىڭ بۇگىن,
تۋعان جەرىمدى ساعىندى,
اپپاق كۇنىم تاعى نۇرعا مالىندى,
اق جۇرەكتى اق ادام,
ءبارىڭدى سۇيەم, ءبارىڭدى».
اقىن تاۋەلسىز ەلدى جان-تانىمەن سۇيەدى! تاۋەلسىزدىك ۇلت مۇراتى, قازاق مۇراتى. ول بابالارىمىزدىڭ التى عاسىردان بەرى اڭساعان جيدەلى-بايسىنى, جەر-ۇيىعى. بۇل اقىندى قالاي تەبىرەنتپەسىن, بۇل اقىندى قالاي تولعانتپاسىن!
«يا, قۇدايىم, بەرە گور,
قازاعىما – حالقىما.
بەرگەن سايىن قۇدايىم,
حالقىم تولىپ, شالقىما,
جان-جاعىڭا كوزىڭ سال,
قاراي-قاراي ارتىڭا,
قاراي-قاراي الدىڭا.
ءومىردىڭ ءتۇسىن پارقىنا,
يا, قۇدايىم, بەرە گور,
قازاعىما – حالقىما».
بۇل – ءمىناجات. بۇل اقىننىڭ قازاققا تىلەگەنى. 69 جولدان تۇراتىن جىر تولعاۋ قازاققا قاجەت اللا-تىلەۋ. ول – بوستاندىق, ول – باقىت, ول – داۋلەت, ول – ۇرپاق, ول – ىنتىماق, ول – ءدىل, ءتىل مەن ءدىن. مىنە, وسى قاسيەتتەر قازاقتىڭ جۇرەگىنە جەتىپ, اللا قابىل ەتسە, قازاق ماڭگىلىك ەل بولادى, قازاق ماڭگىلىك جاسايدى.
ءشومىشباي ولەڭدەرى قازاق ەلىنىڭ شەكاراسىنان باياعىدا-اق ءوتىپ كەتكەن. ونىڭ ولەڭدەرى الەمنىڭ جيىرمادان استام تىلىنە اۋدارىلدى. بۇل جولدا اقىن جولى وڭاي بولدى دەپ تە ايتۋ قيىن. ماسكەۋدە «ليتەراتۋرنايا گازەتادا» ءشومىشباي ساريەۆتىڭ ءبىر توپ ولەڭدەرى اۋدارىلىپ, جاريالانۋعا قول قويىلادى. قازاقتىڭ تاعى ءبىر لاۋرەات اقىنى گازەتكە ءبىر توپ ولەڭدەرىن ۇسىنىپ:
– بۇلارىڭ قالاي؟ مەن سياقتى لاۋرەات اقىننىڭ ولەڭىن جاريالاماي ءشومىشبايدى گازەتكە شىعارماقسىڭدار ما, – دەپ اجەپتاۋىر اڭگىمە كوتەرەدى. سوندا گازەتتىڭ باس رەداكتورى:
– ءسىز بىلمەۋشى مە ەدىڭىز, ءبىز لاۋرەاتتاردى ەمەس, ولەڭدى جاريالايمىز, – دەپ ءشومىشبايدىڭ ولەڭدەرىن نومىرگە سالىپ جىبەرەدى.
قازاقتىڭ اتاقتى اكادەميگى, عالىمى, ۇستازىمىز زەينوللا قابدولوۆ ايتار ەدى.
– مىنا ءشومىشبايدىڭ ءبىر-اق كەمشىلىگى بار؟!
ءبارىمىز اڭ-تاڭبىز!
– قانداي؟
– ءشومىشباي جامان ولەڭ جازا المايدى.
الدى كەڭ, ماڭدايى اشىق, كوسەمسوزدىڭ كورىكشىسى زەينەاعامنىڭ دۇنيەدەن وتەردە تەلەديداردان ولەڭ وقىپ تۇرعان شاكىرتىن كورىپ:
– ءشو-ءمىش-باي, – دەپ تىلگە كەلگەندىگىن اقىننىڭ جان-جارى, ساۋلە اپايدىڭ كۇندەلىك كىتابىنان وقىدىق. سول ءسات شاكىرتىمەن ماقتانعان شىعار قازاقتىڭ ۇلى زەينوللا قابدولوۆى!
* * *
ءشومىشباي ساريەۆتىڭ ءان ماتىندەرى بۇكىل قازاققا تانىس. ول – وننان استام كومپوزيتورمەن قازاقتىڭ ءان ونەرىنىڭ ءىنجۋ-مارجانىنا اينالعان تاماشا اندەردىڭ اۆتورى. وسىلاي ءشومىشباي دوس ەڭبەكتەگەن بالادان ەڭكەيگەن قارتتىڭ تورىنە شىقتى. جاستاردىڭ جان-سىرى گاۋھارتاسقا اينالىپ ءان بولىپ توگىلىپ جاتتى, توگىلىپ جاتتى. بۇل اندەر – روزا رىمباەۆا, ماقپال ءجۇنىسوۆا, نۇرلان ونەرباەۆ سىندى ءانشىلەردىڭ رەپەرتۋارلارىنىڭ التىن دىڭگەگىنە اينالدى. ءتىپتى, حالىقتىق سيپات الىپ كەتتى. «اينالدىم سەنەن, اتامەكەن-اي!», «قاراعىم-اي!», «بوز جورعا», «اياۋلىم», «سەن مەنى ساعىندىڭ با؟», «دوس كەرەك», «سالەم, ساعان تۋعان ەل», «ويلان, بالام!», «عاشىقتار جىرى», «سەن مەنىڭ ەرتەگىمسىڭ». وسىلاي ءتىزىلىپ كەتە بەرەدى, كەتە بەرەدى. بۇلار – عاسىر ساحناسىنان تۇسپەيتىن اندەر.
جارتى عاسىرلىق شىعارماشىلىق عۇمىرىندا ءشومىشباي ساريەۆ قازاق پوەزياسىنا ءوز قولتاڭباسىن قويىپ, ءوزىنىڭ كولەڭكەسىمەن جارىسىپ كەلەدى. ءوزىن ءوزى قامشىلاپ, وزىنە ءوزى سىن كوزىمەن كاراي الاتىن ادام عانا اقىندىقتىڭ بالى مەن ۋىن سەزىنە الادى.
«جايسام دەيمىن مول وركەن,
گۇلدەي اراي جۇرەگىم.
وزباۋ ءۇشىن كولەڭكەم,
كۇنگە قاراپ جۇرەمىن».
مىنە, ءشومىشباي – وسىنداي جارىققا, كۇنگە قاراي جۇرەتىن اقىن. تىنىمسىز ءومىردىڭ اعىنىنان قالماي ۇلت ءسوزىن سويلەۋ كىم كورىنگەننىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. ءشومىشباي جىرىنىڭ جىلۋى دا, قاسيەتى دە, قۇدىرەتى دە وسىندا. ول قازاق ولەڭىنە, قازاق جىرىنا, قازاق رۋحىنا تاعزىم ەتە جىرلايدى, سىرلاسادى, مۇڭداسادى, وي بولىسەدى.
«جاندى ورتەنىپ جۇرەگىم جانعانىنشا,
قاقتىم قانات قاناتىم تالعانىنشا.
مەن ولمەيمىن, ومىردە مەن ءتىرىمىن,
جەر بەتىندە ءبىر قازاق قالعانىنشا», دەپ بەكەر تولعاعان با اقىن! ءشومىشباي ولەڭ ولكەسىندە, پوەزيا داڭعىلىندا نىق باسىپ كەلەدى. ادەتتە, مەرەيتويلاردا ماداق ءسوز ايتىلۋى زاڭدى. بىراق, شوكەڭنىڭ زامانداسى, كۋرستاسى, «مايدانداسى», ارىپتەسى رەتىندە سوڭعى كەزدەرى ارناۋ ولەڭدەردىڭ قاراسى كوبەيىپ بارا ما, قالاي دەپ الاڭداپ قالاتىنىمدى دا قاپەرگە سالا كەتسەم دەيمىن.
...بىردە الەكساندر سەرگەەۆيچ پۋشكين كوشەدە ادام ميتسكەۆيچپەن كەزدەيسوق كەزدەسىپ قالادى. سوندا پۋشكين:
– ەكىلىك ەكپىندەمە, الدىڭدا تۇز تۇر, – دەيدى. سوندا ميتسكەۆيچ:
– كوزىر ەكىلىك تۇزدى دا باسىپ الا بەرەدى, – دەپ ىعىسىپ جول بەرىپتى.
حالقىنىڭ ماحابباتى مەن مارحاباتىنا بولەنگەن اقىن ءشومىشباي ساريەۆتىڭ عۇمىر جولى ۇزاق بولعاي...
ءۋاليحان قاليجانوۆ,
م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە
ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى,
ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
الماتى
وسىدان 70 جىل بۇرىن ءجۇز جاساعان جۇرەك – عاسىر عالاماتى, قازاق اۋىز ادەبيەتىنىڭ الىبى, ايتىس ونەرىنىڭ اقيىعى جامبىل جاباەۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولدى, عالامات تويلاندى. سونداي كىشىگىرىم توي ارالدىڭ ءبىر مۇيىسىندەگى ءشومىش ستانساسىندا دا ءوتىپ جاتتى. ناعاشىباي سارى ۇلى مەن ءمارياش وتەنيازقىزىنىڭ شاڭىراعىنا شەكەسى تورسىقتاي ۇل كەلدى. «جىردىڭ قىزىل جولبارىسى – جامبىل سىندى اقىن بولسىن, سىر سۇلەيلەرىنىڭ ءىزىن جالعاستىرعان ونەرپاز بولسىن», – دەپ اق تىلەك ايتۋشىلار از بولعان جوق.
– شومىشتە كورگەن قىزىعىم, بۇرىن ءۇش ۇل شەتىنەگەن. اجەسى: «بالانىڭ اتىن ءشومىشباي قويساڭ, بالا تۇرادى», دەپ ەدى. اتى ءشومىشباي بولسىن, – دەپ ناعاشىباي شورت كەستى.
اۋليە اجە ءسوزى شىندىققا اينالدى. ءشومىشبايدان كەيىن بۇل شاڭىراققا 6 ۇل-قىز دۇنيەگە كەلدى.
...پويىزدار باتىستان شىعىسقا, شىعىستان باتىسقا قاراي اعىلىپ ءوتىپ جاتتى. ءشومىشبايدى بەسىكپەن بىرگە شويىن جولدىڭ ىرعاعى دا تەربەتىپ ەدى. اقىرى ول ولەڭ ىرعاعى بولىپ, كىشكەنتاي ءشومىش ستانساسىنىڭ اتىن قازاققا تانىمال ەتتى. سول ءشومىشباي فرانتس كافكا اتىنداعى حالىقارالىق التىن مەدال سىيلىعىنىڭ, «تارلان» پلاتينا سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, «جىل ادامى – التىن ادام» سىيلىعىنىڭ يەگەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى دەگەن اتاق الىپ, قازاقتىڭ ءشومىشباي ساريەۆى بولىپ, بۇگىن شەراعاڭ – شەرحان مۇرتازا ايتپاقشى, جەتىپ-ءپىسىپ جەتپىسكە كەلىپ وتىر.
* * *
ءشومىشباي اقىندىق الەمگە ەرتە كىردى. بالا كەزىندە جازعان ولەڭدەرى اۋداندىق گازەتتە ءجيى جاريالانىپ جاتتى. جانە زەينوللا شۇكىروۆ سىندى اقىننىڭ نازارىنا ىلىكتى. بۇل ءشومىشباي تاعدىرىنداعى ەرەكشە كەزدەسۋ بولدى. ۇيقاس ەمەس, وي قۋالاۋ, سوزدەن كەستە توقۋ, ورنەك سالۋ كەرەكتىگىن زەينوللا جاس اقىننىڭ زەردەسىنە قۇيدى. ابايدى جاستانا وقۋدى تاپسىردى. ارينە, سول ارمان قاناتىنا ول ەكى جىلداي كەشەۋىلدەپ جەتتى. جۋرناليست-جازۋشى, اقىن بولۋ ساعىمعا اينالعانداي الىستاپ كەتە جازدادى. ەكى جىل قازمۋ-ءدىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇسۋ ءۇشىن قازالى اۋداندىق «لەنين تۋى» جانە ارال اۋداندىق «تولقىن» گازەتتەرىندە جۋرناليست بولىپ قىزمەت اتقاردى.
وقۋعا تۇسكەندە شوكەڭ ءوزىنىڭ ويى وزىق, جۋرناليستىك تاجىريبەسى بار ەكەنىن تانىتىپ كەلدى. مەكتەپتى جاڭا ءبىتىرىپ وقۋعا تۇسكەن بىزدەر ءۇشىن ءشومىشباي ساريەۆ تانىمال اقىن سياقتى كورىنىپ, ول بىزگە اقىل ايتا سويلەيتىنىن حوش الاتىنبىز. سول 1966-1970 جىلدارى ۋنيۆەرسيتەتتە زەينوللا قابدولوۆ, بەيسەنباي كەنجەباەۆ, تۇرسىنبەك كاكىشەۆ, حانعالي سۇيىنشاليەۆ, تەمىرعالي نۇرتازين, مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, سۇلتانعالي سادىرباەۆ, مۇحتار ماعاۋين, رىمعالي نۇرعاليەۆ سىندى اتاقتى عالىمدار ءدارىس وقىدى. م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبي بىرلەستىكتى سۇلتەكەڭ – سۇلتانعالي سادىرباەۆ باسقاردى.
بۇل بىرلەستىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ىشىندەگى ۋنيۆەرسيتەت بولدى. جاس اقىندار مارات وتاراليەۆ, رافاەل نيازبەكوۆ, كەڭشىلىك مىرزابەكوۆ, ءشومىشباي ساريەۆ, نۇرلان ورازالين, جاراسقان ابدىراشەۆ مىنبەردەن تۇسپەي, ولەڭدى جارىسا وقيتىن. سوندا اقىندىقتىڭ بۋى بۇرقىراپ, زال ءىشى جوعارى تەمپەراتۋرادا قىزىپ تۇراتىن.
«ءاي, كەڭشىلىك, ءاي, ساريەۆ, قوي ەندى, ەندى قوي», دەپ سۇلتانعالي اعامىز بايەك بولاتىن. نەگە ەكەنىن قايدام, ءشومىشبايدىڭ اتىن اتاماي ساريەۆ دەيتىن دە, مىرزابەكوۆتى كەڭشىلىك دەيتىن. سول ولەڭ دوداعا تۇسكەن ءشومىشباي ساريەۆ بۇگىندە قازاق اقىندارىنىڭ الدىڭعى ساپىندا تۇر.
* * *
اقىننىڭ باعىن اقىن اشادى. ءشومىشبايدىڭ «بالداۋرەن» كىتابىنىڭ العىسوزىن اتاقتى ءابدىلدا تاجىباەۆ جازدى. «اسىقپا, ءشومىشباي, بولدىم-تولدىم ەكەن دەپ ەشۋاقىتتا دا ماستانبا. اقىن ءومىر بويى وقۋعا, وسۋگە مىندەتتى, ءبىز جەتپەگەنگە سەن جەت دەيمىز», دەپ ابەكەڭ باتالى ءسوز ايتتى. ال كەيىن اتاعى دارداي ءشومىشبايعا ەندى «تولعاق قىسقاندا عانا جازايىق ولەڭدى...», دەپ ريزاشىلىق تانىتتى.
دەمەك, ابەكەڭنىڭ ءشومىشباي پوەزياسىنىڭ كوركەمدىگى مەن ونىڭ ۇلتتىق قۇندىلىعىن جوعارى باعالاعانى عوي.
«نەتكەن جۇمباق شەكسىز اسپان كەڭ ەدىڭ,
عالام دەگەن قانداي عاجاپ كەن ەدىڭ.
جۇرەگىمنەن ولەڭ سىيلاپ ومىرگە,
دۇنيەنى جالت قاراتسام دەپ ەدىم...».
ءشومىشباي ءوز ولەڭىمەن ۇلتىنىڭ ۇلىلىعىن, دالاسىنىڭ كەڭدىگىن, حالقىنىڭ ەلدىگىن جىرعا قوستى. ول حالىق جۇرەگىنە جول تاپتى, جىرىمەن جۇباتتى. ماڭگىلىك قازاق ەلىنە ءۇن قوستى. ول ۇلتىن وزىنە جالت قاراتتى.
«ەرەكشە قۇداي بەرگەن ءبىر باعالى,
مەن حالقىمنىڭ جۇرەگىمەن جىرلادىم.
اقىن بولسام, ازابىممەن اقىنمىن,
تۇلعا بولسام, قازاعىممەن تۇلعامىن.
... ۇلى وزەندەي ءبىر ايالداپ تۇرمادىم,
تولقىن بولىپ الاسۇرىپ تۇنعانىم.
مەن حالقىمنىڭ تىلەگىمەن ساناسىپ,
مەن حالقىمنىڭ جۇرەگىمەن جىرلادىم».
جۇرەكپەن جىرلاۋ, ۇلتتىڭ مۇڭ-سىرىن ۇعىنۋ, الەمگە عاشىق كوزبەن قاراۋ, ءار اقىننىڭ ماڭدايىنا بىتە بەرمەيتىن باقىت. ءشومىشبايدىڭ ءوز جۇرەگى قانداي بولسا, ولەڭدەرى دە سونداي تازا, ءمولدىر, تۇنىق. شوكەڭنىڭ قۇشاعى اشىق, ومىرگە عاشىق, جاقسىعا اسىق. كوڭىل كوزىمەن كورەدى, شىن دوس-اعا دەپ سەنەدى. جۇرتتىڭ بارىنە باۋىرىم دەپ قارايدى. قۇشاققا العىسى كەلەدى, كەۋدەسىنە باسقىسى كەلەدى, اقىندىق اڭعال كوڭىلىمەن ءبارىن سۇيگىسى كەلەدى. سونداي قۇشاققا الۋ كەزىندە پارتيالىق سوگىس العان ەدى. كەزىندەگى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى شاڭگەرەي جانىبەكوۆپەن قۇشاقتاسىپ سالەمدەسەمىن دەپ جۇمىستان شىعىپ قالعان دا وسى – ءشومىشباي ساريەۆ.
سودان ايعا جەتپەي شوكەڭ قايتادان قىزمەتكە الىندى. جازۋشىلار وداعىنىڭ اتاقتى «قالامگەر» اتتى بارى بار. جازدىرىپ الىپ, قالاعانىڭدى ىشەسىڭ. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە شەراعاڭ – شەرحان مۇرتازا باردان كوفە ىشپەك بولىپ, تومەن ءتۇسىپ كەلە جاتادى. الدىنان جاراسقان شىعادى.
– نە قىزىق بار؟ – دەمەي مە شەراعاڭ.
– قىزىقتىڭ ءبارى وسىندا, – دەيدى جاراسقان. – ءشومىشباي جۇمىسقا ورالعانىن جۋىپ, ءبارىن ءسۇيىپ جاتىر.
– ويپىر-اي, – دەيدى شەراعاڭ, – ءشومىشبايدىڭ اۋزى كۇيمەيدى ەكەن.
سودان كوفەسىن ءىشىپ, كوتەرىلىپ كەلە جاتقاندا الدىنان ەندى تومەن ءتۇسىپ كەلە جاتقان جاراسقان قايتا كەزدەسەدى.
– نە قىزىق؟ – دەيدى جاراسقان شەراعاڭا جىميا قاراپ.
– ءشومىشباي ۆيتسە-پرەمەردەن تومەندەگىلەرمەن امانداسپايتىن بولىپتى, – دەپ شەراعاڭ مىرس ەتتى.
مىنە, ءشومىشباي وسىلاي اڭىز ادامداردىڭ قاتارىنا قالاي قوسىلىپ كەتكەنىن ءوزى دە اڭعارماي قالىپ ەدى.
...جاقىندا ءبىر ازالى استا توقساندى ەڭسەرگەن ءشاڭگەرەي جانىبەكوۆتى كوردىك. سالەم بەردىك.
– كەلشى ەندى, مەن سەنى قۇشاقتايىن, سۇيەيىن, قولىڭدى قىسايىن! سەنىڭ سوزدەرىڭە جازىلعان اندەردى ەرەكشە سەزىممەن تىڭدايمىن. كارى جۇرەك ءالى دە ءسوزى مەن ءانى كەلىسكەن ءاندى ەستىگەندە شىمىرلاپ تۇرادى, – دەپ شاڭگەرەي كوكەنىڭ اعالىق تانىتۋى قانداي جاراستى بولدى دەسەڭىزشى!
ءشومىشباي ساريەۆ قازاق ليريكاسىنىڭ كوركەمدىك الەمىن كەڭەيتكەن تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ, قادىر مىرزاليەۆتىڭ, عافۋ قايىربەكوۆتىڭ, ساعي جيەنباەۆتىڭ, مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ ەرەكشە ءىلتيپاتىنا بولەندى. ولار ءشومىشبايدىڭ ولەڭدەرىنىڭ دياپوزونى كەڭدىگىنە, ىشكى گارمونياسى ۇيلەسىمىنە, فورماسى جاعىنان كەيدە قازاقتىڭ قارا ولەڭىنىڭ قالىبىنان شىعاتىنىنا, پافوستىعى مەن ۇلتجاندى رۋحىنا تامساندى. سوندىقتان دا ءشومىشباي پوەزياسى جاسقا دا, جاسامىسقا دا, اقساقال مەن ابىز قارتتارعا دا تۇسىنىكتى. جۇرەككە جەتەتىنى دە سودان شىعار. عافاڭ, عافۋ قايىربەكوۆ: «ءشومىشبايدىڭ داۋىسى – ايقىن, ازاماتتىق داۋىس. ونىڭ ولەڭدەرىنەن ءوز ءداۋىرى, ءوز ۋاقىتىنىڭ لەبى ەسەدى... ەلدى, جەردى ءسۇيۋ, ونىڭ بۇگىنىن تانىپ, ەرتەڭىن بولجاۋ تالابى كوزگە ايقىن شالىنادى», دەپ ەدى. راسى سول, ءشومىشباي قازىرگى, وزىنەن كەيىنگى, وزىمەن قاتارلاس كەيبىر اقىنداردان گورى ءومىردى باسقاشا تانيدى. «قۇرىعان», «شىرىگەن», «توزعان», «ازعان» سىندى تارىعۋ مەن تورىعۋعا, ءوز تۋعان جەرىنەن, دىلىنەن تۇڭىلگەن اقىندارعا مۇلدەم ۇقسامايدى. ول زاماننىڭ رۋحى – تاۋەلسىزدىك دەپ بىلەدى. ول بولاشاقتىڭ كىلتى – جاستاردا دەپ جىرلايدى. ول – ماحاببات سەزىمدى ۇلىقتايدى, ول تۋعان جەردىڭ ەگەمەن اسپانىندا قىران بولىپ قالىقتايدى. ول – ازامات ءۇندى اقىن عانا ەمەس, جۇزدەگەن, مىڭداعان, ميلليونداعان قازاقتىڭ العىسىن العان ناعىز ۇلتجاندى اقىن.
«ءسۇيدىم ءومىردى,
ءسۇيدىم ءتاڭىردى.
ارنادىم حالقىما,
جۇرەك پەن جانىمدى.
ءار كۇن سايىن كۇتتىم,
اتار اپپاق تاڭىمدى.
ءالى دە كەلەم كۇتىپ,
قۇداي بەرەر دەپ باعىمدى.
جانىم مەنىڭ بۇگىن,
تۋعان جەرىمدى ساعىندى,
اپپاق كۇنىم تاعى نۇرعا مالىندى,
اق جۇرەكتى اق ادام,
ءبارىڭدى سۇيەم, ءبارىڭدى».
اقىن تاۋەلسىز ەلدى جان-تانىمەن سۇيەدى! تاۋەلسىزدىك ۇلت مۇراتى, قازاق مۇراتى. ول بابالارىمىزدىڭ التى عاسىردان بەرى اڭساعان جيدەلى-بايسىنى, جەر-ۇيىعى. بۇل اقىندى قالاي تەبىرەنتپەسىن, بۇل اقىندى قالاي تولعانتپاسىن!
«يا, قۇدايىم, بەرە گور,
قازاعىما – حالقىما.
بەرگەن سايىن قۇدايىم,
حالقىم تولىپ, شالقىما,
جان-جاعىڭا كوزىڭ سال,
قاراي-قاراي ارتىڭا,
قاراي-قاراي الدىڭا.
ءومىردىڭ ءتۇسىن پارقىنا,
يا, قۇدايىم, بەرە گور,
قازاعىما – حالقىما».
بۇل – ءمىناجات. بۇل اقىننىڭ قازاققا تىلەگەنى. 69 جولدان تۇراتىن جىر تولعاۋ قازاققا قاجەت اللا-تىلەۋ. ول – بوستاندىق, ول – باقىت, ول – داۋلەت, ول – ۇرپاق, ول – ىنتىماق, ول – ءدىل, ءتىل مەن ءدىن. مىنە, وسى قاسيەتتەر قازاقتىڭ جۇرەگىنە جەتىپ, اللا قابىل ەتسە, قازاق ماڭگىلىك ەل بولادى, قازاق ماڭگىلىك جاسايدى.
ءشومىشباي ولەڭدەرى قازاق ەلىنىڭ شەكاراسىنان باياعىدا-اق ءوتىپ كەتكەن. ونىڭ ولەڭدەرى الەمنىڭ جيىرمادان استام تىلىنە اۋدارىلدى. بۇل جولدا اقىن جولى وڭاي بولدى دەپ تە ايتۋ قيىن. ماسكەۋدە «ليتەراتۋرنايا گازەتادا» ءشومىشباي ساريەۆتىڭ ءبىر توپ ولەڭدەرى اۋدارىلىپ, جاريالانۋعا قول قويىلادى. قازاقتىڭ تاعى ءبىر لاۋرەات اقىنى گازەتكە ءبىر توپ ولەڭدەرىن ۇسىنىپ:
– بۇلارىڭ قالاي؟ مەن سياقتى لاۋرەات اقىننىڭ ولەڭىن جاريالاماي ءشومىشبايدى گازەتكە شىعارماقسىڭدار ما, – دەپ اجەپتاۋىر اڭگىمە كوتەرەدى. سوندا گازەتتىڭ باس رەداكتورى:
– ءسىز بىلمەۋشى مە ەدىڭىز, ءبىز لاۋرەاتتاردى ەمەس, ولەڭدى جاريالايمىز, – دەپ ءشومىشبايدىڭ ولەڭدەرىن نومىرگە سالىپ جىبەرەدى.
قازاقتىڭ اتاقتى اكادەميگى, عالىمى, ۇستازىمىز زەينوللا قابدولوۆ ايتار ەدى.
– مىنا ءشومىشبايدىڭ ءبىر-اق كەمشىلىگى بار؟!
ءبارىمىز اڭ-تاڭبىز!
– قانداي؟
– ءشومىشباي جامان ولەڭ جازا المايدى.
الدى كەڭ, ماڭدايى اشىق, كوسەمسوزدىڭ كورىكشىسى زەينەاعامنىڭ دۇنيەدەن وتەردە تەلەديداردان ولەڭ وقىپ تۇرعان شاكىرتىن كورىپ:
– ءشو-ءمىش-باي, – دەپ تىلگە كەلگەندىگىن اقىننىڭ جان-جارى, ساۋلە اپايدىڭ كۇندەلىك كىتابىنان وقىدىق. سول ءسات شاكىرتىمەن ماقتانعان شىعار قازاقتىڭ ۇلى زەينوللا قابدولوۆى!
* * *
ءشومىشباي ساريەۆتىڭ ءان ماتىندەرى بۇكىل قازاققا تانىس. ول – وننان استام كومپوزيتورمەن قازاقتىڭ ءان ونەرىنىڭ ءىنجۋ-مارجانىنا اينالعان تاماشا اندەردىڭ اۆتورى. وسىلاي ءشومىشباي دوس ەڭبەكتەگەن بالادان ەڭكەيگەن قارتتىڭ تورىنە شىقتى. جاستاردىڭ جان-سىرى گاۋھارتاسقا اينالىپ ءان بولىپ توگىلىپ جاتتى, توگىلىپ جاتتى. بۇل اندەر – روزا رىمباەۆا, ماقپال ءجۇنىسوۆا, نۇرلان ونەرباەۆ سىندى ءانشىلەردىڭ رەپەرتۋارلارىنىڭ التىن دىڭگەگىنە اينالدى. ءتىپتى, حالىقتىق سيپات الىپ كەتتى. «اينالدىم سەنەن, اتامەكەن-اي!», «قاراعىم-اي!», «بوز جورعا», «اياۋلىم», «سەن مەنى ساعىندىڭ با؟», «دوس كەرەك», «سالەم, ساعان تۋعان ەل», «ويلان, بالام!», «عاشىقتار جىرى», «سەن مەنىڭ ەرتەگىمسىڭ». وسىلاي ءتىزىلىپ كەتە بەرەدى, كەتە بەرەدى. بۇلار – عاسىر ساحناسىنان تۇسپەيتىن اندەر.
جارتى عاسىرلىق شىعارماشىلىق عۇمىرىندا ءشومىشباي ساريەۆ قازاق پوەزياسىنا ءوز قولتاڭباسىن قويىپ, ءوزىنىڭ كولەڭكەسىمەن جارىسىپ كەلەدى. ءوزىن ءوزى قامشىلاپ, وزىنە ءوزى سىن كوزىمەن كاراي الاتىن ادام عانا اقىندىقتىڭ بالى مەن ۋىن سەزىنە الادى.
«جايسام دەيمىن مول وركەن,
گۇلدەي اراي جۇرەگىم.
وزباۋ ءۇشىن كولەڭكەم,
كۇنگە قاراپ جۇرەمىن».
مىنە, ءشومىشباي – وسىنداي جارىققا, كۇنگە قاراي جۇرەتىن اقىن. تىنىمسىز ءومىردىڭ اعىنىنان قالماي ۇلت ءسوزىن سويلەۋ كىم كورىنگەننىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. ءشومىشباي جىرىنىڭ جىلۋى دا, قاسيەتى دە, قۇدىرەتى دە وسىندا. ول قازاق ولەڭىنە, قازاق جىرىنا, قازاق رۋحىنا تاعزىم ەتە جىرلايدى, سىرلاسادى, مۇڭداسادى, وي بولىسەدى.
«جاندى ورتەنىپ جۇرەگىم جانعانىنشا,
قاقتىم قانات قاناتىم تالعانىنشا.
مەن ولمەيمىن, ومىردە مەن ءتىرىمىن,
جەر بەتىندە ءبىر قازاق قالعانىنشا», دەپ بەكەر تولعاعان با اقىن! ءشومىشباي ولەڭ ولكەسىندە, پوەزيا داڭعىلىندا نىق باسىپ كەلەدى. ادەتتە, مەرەيتويلاردا ماداق ءسوز ايتىلۋى زاڭدى. بىراق, شوكەڭنىڭ زامانداسى, كۋرستاسى, «مايدانداسى», ارىپتەسى رەتىندە سوڭعى كەزدەرى ارناۋ ولەڭدەردىڭ قاراسى كوبەيىپ بارا ما, قالاي دەپ الاڭداپ قالاتىنىمدى دا قاپەرگە سالا كەتسەم دەيمىن.
...بىردە الەكساندر سەرگەەۆيچ پۋشكين كوشەدە ادام ميتسكەۆيچپەن كەزدەيسوق كەزدەسىپ قالادى. سوندا پۋشكين:
– ەكىلىك ەكپىندەمە, الدىڭدا تۇز تۇر, – دەيدى. سوندا ميتسكەۆيچ:
– كوزىر ەكىلىك تۇزدى دا باسىپ الا بەرەدى, – دەپ ىعىسىپ جول بەرىپتى.
حالقىنىڭ ماحابباتى مەن مارحاباتىنا بولەنگەن اقىن ءشومىشباي ساريەۆتىڭ عۇمىر جولى ۇزاق بولعاي...
ءۋاليحان قاليجانوۆ,
م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە
ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى,
ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
الماتى
سوڭعى جاڭالىقتار
اباي وبلىسىندا اپاتتى جاعدايداعى 10 تەمىرجول ۆوكزالى جاڭعىرتىلادى
ايماقتار • بۇگىن, 17:52
شىمكەنتتە ەكى جاسار قىز 24 مەترلىك قۇدىققا قۇلاپ كەتتى
ايماقتار • بۇگىن, 17:02
6 باللون شىعارىلدى: وسكەمەندە قۇتقارۋشىلار جارىلىستىڭ الدىن الدى
ايماقتار • بۇگىن, 16:45
الماتى وبلىسىنىڭ تاۋلارىندا تۋريستىك ميكرواۆتوبۋس شاتقالعا قۇلاپ كەتتى
ايماقتار • بۇگىن, 16:05
ءتورت بوكسشىمىز الەم كۋبوگى كەزەڭىنىڭ التىن جۇلدەسىنە تالاسادى
سپورت • بۇگىن, 15:55
بيزنەسمەندەر مەن ەكونوميستەر ءمينيستردىڭ رەفورماسىنا نارازىلىق ءبىلدىردى
قوعام • بۇگىن, 15:23
اقمولا وبلىسىندا 18 جاستاعى ءجاسوسپىرىمدى بۇرىنعى سىنىپتاسى پىشاقتاپ كەتتى
ايماقتار • بۇگىن, 13:55
اقتاۋدا ماەك-ءتىڭ ەكى جۇمىسشىسى تۇز قىشقىلىنا كۇيىپ قالدى
ايماقتار • بۇگىن, 13:34
تۇركىستاندا كوپقاباتتى تۇرعىن ءۇي جانىنداعى دۇكەن ورتەندى
ايماقتار • بۇگىن, 12:48
وسكەمەندەگى بازاردا جەكە كاسىپكەر كوكونىستەردىڭ باعاسىن نەگىزسىز وسىرگەن
ايماقتار • بۇگىن, 12:33
الماتىدا قىتايلىق كومپانيا زاماناۋي قوقىس وڭدەۋ زاۋىتىن سالادى
ەكولوگيا • بۇگىن, 11:59
نيدەرلاند كورولدىگى جامبىل وبلىسىنا 40 مىڭ ءتۇپ قىزعالداق سىيلادى
ايماقتار • بۇگىن, 11:08
ۆاشينگتوندا تاعى دا اتىس بولدى: دونالد ترامپ شۇعىل تۇردە ەۆاكۋاتسيالاندى
الەم • بۇگىن, 10:53
الماتى اۋەجايىنداعى تەرمينالداردى جاڭارتۋ جۇمىستارى قاشان اياقتالادى؟
ينفراقۇرىلىم • بۇگىن, 10:15
دوللار, ەۋرو, رۋبل: 26 ساۋىرگە ارنالعان ۆاليۋتا باعامى
قارجى • بۇگىن, 09:35
