ء*اليحان بوكەيحان – 150
الاش قايراتكەرى, الاشوردا ۇلتتىق-تەرريتوريالىق اۆتونومياسىنىڭ توراعاسى, ۇلت-ازاتتىق كۇرەسىنىڭ ساياسي ۇيىمداستىرۋشى-جەتەكشىسى ءاليحان نۇرمۇحامەد ۇلىنىڭ ارعى اتاسى بوكەيحاندى 14 جاسىندا ابىلايدىڭ اقىلشىسى, دالانىڭ داناگوي ابىزى قازىبەك بي مەن شەكشەك نۇرالى بي 1748 جىلى سامارقاننىڭ بيلەۋشىسى كوكجال باراقتان بولاشاقتا ورتا جۇزگە حان سايلاۋ ءۇشىن قاراكەسەك ەلىنە الىپ كەلگەن.
وسىلايشا قازاق جەرىنىڭ جازيرالى ءوڭىرى قارقارالىنىڭ قۇيقالى پۇشپاعى تورە تۇقىمدارىنىڭ قۇت-بەرەكەلى قونىسى بولعان. سارىارقادا ءومىر سۇرگەن بوكەيحاندى 1815 جىلى نۇرا بويىندا بيلەردىڭ قولداۋىمەن حان سايلايدى. حان بوكەيدەن وربىگەن ۇرپاقتارى تاۋكە, رۇستەم, ىسمايىلحان, جامانتاي بولىس, ال قۇسبەك اعا سۇلتان بولىپ ەل بيلەگەن. تاتتىمبەتتىڭ «بەس تورە» كۇيى وسى تاۋكەنىڭ بەس بالاسىنا ارنالعان.
بوكەيحاننىڭ 5 ايەلىنەن توعىز ۇل تۋعان دەسەدى. سونىڭ ءبىرى – سۇلتانعازى (شىن اتى – عازى). سول داۋىردە ارعىننىڭ ءاربىر تابىنىڭ وزدەرىنە ءتان تورەلەرى بولعان ەكەن. «تورەسى بار ەلدىڭ توبەسى بار» دەگەن ءسوز سودان قالسا كەرەك. التەكە – سارىمنىڭ تورەسى اتانعان سۇلتانعازى وقىعان, بەدەلدى, پاتشا ارمياسىنىڭ پولكوۆنيگى شەنىن الىپ, اسكەري تۇلعاعا اينالعان, قارقارالى وڭىرىنە ىقپالدى ادام بولىپتى. سۇلتانعازى توقىراۋىن بويىنداعى باس سارىتەرەكتى جانە بۇگىنگى اقتوعاي اۋىلى ورنالاسقان شاتىرشا مەن جوسالى اڭعارىن, وسى جەرلەرگە سارىتەرەكتەگى كۇمىس تەرەكتەر مەن اقتوعايداعى اق قايىڭداردى تۇقىمىنان قولدان وتىرعىزدىرىپ, ءوزىنىڭ ۇلكەن بالاسى دايىر تورەگە ەنشىگە بەرگەن دەگەن اڭىزعا اينالعان اقپار دا ساقتالعان ەل اۋزىندا. وسى ءوڭىر بايلارىنىڭ ءبىرى بولعان سول دايىر تورەنىڭ زيراتى توقىراۋىن وزەنىنىڭ جايداق اتالاتىن تۇسىندا تۇرعاندىعى دا كونەكوز قارتتاردان ساباقتالىپ جەتكەن دەرەك. اۋدان ورتالىعىنداعى ىشكى ىستەر ءبولىمىنىڭ بۇرىنعى كەڭسەسى دايىردىڭ بالالارى مۇحامەتقالي مەن كەيكىنىڭ جانە نەمەرەلەرى سادىق پەن قايداردىڭ زيراتى بولعان. 1930 جىلى اۋدان ورتالىعى دۋانشيدەن قارامويىنعا اۋىسىپ, سول جەردەگى اقاتاي مەن قۇسايىن تورەلەردىڭ ۇيلەرىن «قىزىل ءۇي» دەپ اتاپ, اۋدان باسشىلىعىنىڭ ورتالىق كەڭسەسى رەتىندە پايدالانعاندىعى, ال «باسشى» دەپ اتالعان شاتىرشا باۋرايىنداعى بۇگىنگى مەكەنگە كوشىرىلگەندە تورە ۇرپاقتارىنىڭ بەيىتى نكۆد-نىڭ كەڭسەسىنە اينالعاندىعى تاريحتىڭ قاسىرەتتى تاڭباسى بولىپ ساقتالعان. قازىر ول جەردە قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى بولىپ جازىقسىز جازالانعان اقتوعايلىق 231 ادامنىڭ رۋحىنا ارنالعان ازالى ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلعان. سول تاقتاداعى قارا تاسقا الەكەڭنىڭ ەسىمى دە قاشالىپ جازىلعان. بوكەيحاننىڭ توعىز ۇلىنىڭ ءبىرى باتىردىڭ ۇلكەن بالاسى رۇستەم قارقارالى وكرۋگىندەگى جالىقپاس دەگەن ەلگە بولىس بولعان. الايدا 1830 جىلدارى ورىسقا قارامايمىن دەپ بولىستىعىن تاستاپ, الاتاۋ جاققا قونىس اۋدارعان. 1838 جىلى مەركە مەن شۋدىڭ اراسىنداعى قوسكول دەگەن جەردە الاش ارداقتىسى ءاليحاننىڭ اكەسى نۇرمۇحامەد تۋعان. قورعاشتىنىڭ قوسكولى دەپ اتالاتىن بۇل جەر كەرەي مەن جانىبەكتىڭ العاش قازاق حاندىعىن قۇرىپ تاريح تاڭباسىنا اينالدىرعان ايگىلى قوزىباسىمەن جاپسارلاس ورنالاسقان. ءسويتىپ, حاندار اۋلەتىنىڭ تاعى ءبىر ۇرپاعىنىڭ كىندىك قانى قازاق حاندىعىنىڭ تۋىن تىككەن كيەلى توپىراققا تامعان دەۋگە نەگىز بار.
بوكەيحان ۇرپاقتارىنىڭ قارقارالىدان توقىراۋىنعا كەلۋىنىڭ دە وزىندىك سەبەپتەرى بار. سارىم ەلىنىڭ بەدەلدى, ءادىل, دۋالى ءبيى شوڭباي بالاپان ۇلى توقىراۋىن بولىستىعىنىڭ سايلاۋىندا جەڭىسكە جەتۋ ءۇشىن تورە تۇقىمدارىنىڭ ۇستەمدىكتەرىنە جۇگىنگەن. ياعني, بولىس سايلاۋىندا تورەنىڭ جاڭا تۋعان بالاسىنا دەيىن تاس سالاتىن مارتەبەسىن پايدالانىپ, توقىراۋىن بولىسىنىڭ جەتىنشى اۋىلىنا قارايتىن جەلتاۋ, جىڭىشكە, اقتۇمسىق پەن توقىراۋىن وزەنىنىڭ تومەنگى ارناسىن, قىزىلارايدىڭ وڭتۇستىك بەتكەيىنىڭ شۇرايلى جەرلەرىن تورەلەردىڭ ۇرپاقتارىنا مۇرالىققا تارتۋ ەتىپ, سىيلاعان. وسىلايشا توقىراۋىن بويىنا رۇستەم مەن مىرزاتاي 1858 جىلى كوشىپ كەلىپ قونىستانعان.
«توقىراۋىننىڭ شىعىس جاعىنداعى القاپتاعى تابيعاتتىڭ ءوزى تۇگىن تارتسا مايى شىعادى دەگەندەي ءشوبى شۇيگىن, اڭعارلارى تولى بۇلاق, جازىعى تۇگىلى تاۋىنىڭ ءوزى جايىلىم, ەتەگىندە جىڭىشكە وزەنى اققان بيىكتىگى 1169 مىڭ مەتر جەلتاۋدىڭ باتىس بەتىندەگى قاراۇڭگىرگە باتىر بالاسى رۇستەم تورە, تەرىسكەيىندەگى قاراجالعا ءىنىسى مىرزاتاي تورە, وسى ەكەۋىنىڭ ورتا تۇسىنداعى بەعازىعا قاراعان جەكەجالعا كەيىندەۋ مىرزاتاي بالاسى نۇرمۇحامەد قىستاۋ سالىپ قونىستانعان. بۇل جەر بەرتىنگە دەيىن مۇقان نۇرمۇحامەد قوراسى دەپ اتالىپ كەلگەن» دەپ جازعان قاسىمحان قالەنوۆ اقساقال. وسى جەكەجالداعى مۇقان قىستاۋىندا 1866 جىلى الاش قوزعالىسىنىڭ قايراتكەرى, تاۋەلسىزدىك كۇرەسكەرى, داريا ءبىلىمدى عۇلاما عالىم ءاليحان دۇنيە ەسىگىن اشقان. الەكەڭنىڭ اناسى بەكجان (بەگىم) – توبىقتى ماماي باتىردىڭ ءىنىسى دۋلاتتىڭ قىزى.
الەكەڭنىڭ تۋعان جىلى 1870 دەپ ايتىلىپ كەلگەن جاڭساق دەرەكتى ءوز قولىمەن ماسكەۋدەگى بۋتىركا تۇرمەسىندە وتىرعاندا تولتىرعان انكەتاسىنداعى «1866 جىلى 5 مارتتا تۋعانمىن» دەگەن جازۋى اقيقاتقا اينالدىردى.
رۇستەم مەن مۇقان جەلتاۋدىڭ اقتۇمسىققا قاراعان جازىعىنىڭ توقىراۋىنمەن شەكتەسەتىن جاعالاۋىنا وزەننەن سۋ شىعارىپ ەگىن سالعان. بۇل جەرلەردەگى قولمەن قازىلعان ارىقتار كۇنى بۇگىنگە دەيىن «رۇستەمنىڭ كارى توعانى» نەمەسە «تورە توعانى» دەپ اتالىپ, ساقتالىپ قالعان. وسى اقتۇمسىقتىڭ تومەنگى جاعىنداعى اياق سارىتەرەككە مۇقان تورە اكەسىنىڭ اعاسى رۇستەمگە ءۇي سالىپ بەرەدى. رۇستەم 84 جاسىندا قايتىس بولىپ, وسى اياق سارىتەرەككە جەرلەنگەن دەپ سماقان تورە دەرەك قالدىرعان. الەكەڭ جاس كەزىندە وسى رۇستەم تورەنىڭ تاربيەسىندە بولعانعا ۇقسايدى.
ءاليحاندى اكەسى نۇرمۇحامەد بولاشاعىنان زور ءۇمىت كۇتىپ, 7 جاسىندا قارقارالىداعى نوعاي زاريف مولداعا مۇسىلمانشا وقۋعا بەرگەن. الايدا الەكەڭ ءدىني وقۋعا ق ۇلىقسىز بولىپ, ءوز بەتىمەن سونداعى ءۇش ساتىلى قازاق-ورىس ينتەرناتىنا اۋىسىپ الادى. سوندا وقىپ جۇرگەندە قارقارالىعا كەلىپ ينتەرناتقا باس سۇققان گەنەرال-گۋبەرناتور گ.ا.كولپاكوۆسكي: «ومبىمەن قارقارالى اراسى 760 شاقىرىم, وسى ەكى ارانى ءجۇرىپ وتكەنشە مەن مىنگەن اربانىڭ دوڭگەلەگى قانشا رەت اينالادى؟», – دەپ وقۋشىلارعا سۇراق قويادى. كوپ ويلانباستان زەرەك الەكەڭ بارىنەن بۇرىن دۇرىس جاۋابىن بەرىپ, گەنەرال-گۋبەرناتوردىڭ نازارىنا ىلىنەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە 1886 جىلى 20-عا تولعان الەكەڭ ومبىنىڭ تەحنيكالىق ۋچيليششەسىنە قابىلدانىپ, ءبىلىمىن جالعاستىرعان.
الەكەڭ قارقارالىدا 7 جىلداي وقىعان دەيدى. ەگەر ول شىندىققا جاناسسا, كەيىپكەرىمىز قارقارالىعا 7 جاسىندا ەمەس ءسال ەسەيىپ بارعان بولۋى مۇمكىن. ر.كارەنوۆ تە قارقارالىداعى ءۇش ساتىلى مەكتەپكە 1879 جىلى بارعان دەپ جازعان. ال ءو.سۇلتانوۆ الەكەڭ قارقارالىدا ءۇش كلاستىق مەكتەپ پەن قالالىق ءۇش جىلدىق ۋچيليششەدە 1879 جىلدىڭ 16 قىركۇيەگىنەن 1886 جىلدىڭ 16 ماۋسىمىنا دەيىن وقىعان دەپ كورسەتكەن. الەكەڭ جازعى دەمالىستارىندا اۋىلعا كەلگەندە ءتورت ت ۇلىكتىڭ تولدەرىن باعۋعا ايرىقشا ىقىلاس تانىتادى ەكەن. توقىراۋىندا قوزى باعىپ ءجۇرىپ الەكەڭنىڭ جانباي بالۋاننىڭ بەيىتىن, باسىنا قويعان جەتى قارىس ساپتاياعىن كورگەندىگىن سمەكەڭ ەسكە سالعان. جانباي بالۋاننىڭ زيراتى توقىراۋىننىڭ قازىرگى ساۋلە اۋىلىنىڭ جوعارعى تۇسىندا. ولاي بولسا مۇقان تورەنىڭ جازعى جايلاۋى اتالاس تۋىسى دايىر تورەنىڭ قونىسىنا دەيىن سوزىلىپ, ونىمەن جاپسارلاس بولعانعا ۇقسايدى. الەكەڭ بالالىق شاعىنىڭ وزىندە تۋعان جەرىنىڭ تاريحى مەن تابيعاتىن بىلۋگە ايرىقشا قۇشتارلىق تانىتقان. 1848 جىلى ارقاداعى قوياندى جارمەڭكەسى اشىلعاننان كەيىن تاشكەنتتەن شىققان ساۋداگەرلەردىڭ كەرۋەن جولى بالقاش كولىنەن اسىپ, ءاليحان تۋعان جەلتاۋدى باسىپ ءوتىپ, قارقارالىنى قاق جارىپ قوياندىعا جەتىپ, ومبىعا بارىپ توقتاعان. سول كەزدەگى ادامداردىڭ قاجەتىنە ايرىقشا قىزمەت جاساعان بۇل كەرۋەن جولىندا ءاليحان نۇرمۇحاممەد ۇلى دا تالاي ات قۇلاعىن قايشىلاتقان.
1894 جىلدان باستاپ باتىس ءسىبىر ولكەسىنىڭ ورتالىعى ومبىدا پەداگوگتىق, شەنەۋنىكتىك جانە جۋرناليستىك قىزمەتتەر اتقارا ءجۇرىپ, الەكەڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرمەن شۇعىلدانادى. الەۋمەتتىك باعىتتاعى «ستەپنوي كراي» دەگەن گازەتتە ماقالالارى جارىق كورەدى. قىران قۇس قانشا بيىككە كوتەرىلسە دە, كولەڭكەسى جەرگە تۇسەدى دەگەندەي, الەكەڭ شالعايدا جۇرسە دە, اتامەكەنىن ەشقاشان ەسىنەن شىعارماعان, ونىڭ ايعاعى الەكەڭنىڭ العاشقى ماقالاسى ومبىدا وقىپ ءجۇرگەن 1889 جىلى قارقارالى ۋەزىنىڭ ءوزى تۋعان توقىراۋىن, قوتان-بۇلاق جانە باتىس بالقاش بولىستارىنداعى جەر شارۋاشىلىعى تۋرالى جازىلعاندىعى.
1900 جىلى ماسكەۋ يمپەراتورلىق اۋىل شارۋاشىلىعى قوعامىنىڭ ومبىدا اشىلعان بولىمشەسىنە مۇشە بولىپ, ونىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاسادى. وسى بولىمشەنىڭ 1903 جىلى وتكەن كەزەكتى ماجىلىسىندە قارقارالى ۋەزىندەگى توقىراۋىن وزەنىنىڭ ساعاسىنداعى ەگىنشىلىكپەن اينالىساتىن قازاقتاردى جوڭىشقا تۇقىمدارىمەن تەگىن قامتاماسىز ەتۋدى سۇراعان. تاعى دا تۋعان ەلىنىڭ تاعدىرىنا ارا تۇسكەن. 1901 جىلدىڭ 1 ءساۋىرىندە الەكەڭنىڭ اكەسى نۇرمۇحامەد 62 جاسىندا قايتىس بولادى. بۇل كەزدە ومبىدا قىزمەتتە جۇرگەن ءاليحان جاز ايىندا كەلىپ, جىڭىشكە وزەنىنىڭ جاعاسىنان اكەسىنىڭ مازارىن تۇرعىزدىرتادى. ونى سول وڭىردەگى تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ قاتارىنا ەنگىزىلگەن 40-تان استام كۇمبەزدى زيراتتاردىڭ بىردە-بىرەۋىنە ۇقساتتىرماي, التى قىرلى ەتىپ سوقتىرعان. وسى ومبىدا سىبىرگە قونىس اۋدارعانداردىڭ ۇرپاعى, جۋرناليست ياكوۆ سەۆوستيانوۆپەن تانىسىپ, ونىڭ قىزى ەلەنامەن شاڭىراق قۇرعىسى كەلەتىندىگىن اناسى بەگىم حانىمعا ايتادى. اناسى: «قاراعىم, موينىندا كرەسى بار كەلىنىمنىڭ ماڭدايىنان قالاي سۇيەمىن, ماعان كورسەتپەشى», دەپ جاۋاپ بەرگەنىنە قاراعاندا اناسىمەن اراداعى بۇل اڭگىمە اكەسى دۇنيە سالعاننان كەيىن بولعانعا ۇقسايدى. سول 1901 جىلى ولار ۇيلەنەدى. 1903 جىلى جاس وتاۋدا تۇڭعىشتارى ەليزاۆەتا (زەينەپ) دۇنيەگە كەلەدى. 1903 جىلى الەكەڭ ءسىبىر تەمىرجولى بويىنداعى چەليابى مەن توم قالالارى ارالىعىنداعى س.پ.شۆەتسوۆ جەتەكشىلىك جاساعان ەكونوميكالىق ەكسپەديتسياعا دا ەكونوميست-ستاتيست رەتىندە قاتىسادى. بۇل ەكسپەديتسيانىڭ ماقساتى وسى وڭىرلەردى مەكەندەگەن قازاقتاردىڭ مال شارۋاشىلىعىن ەكونوميكالىق تۇرعىدا زەرتتەۋ بولعاندىعى بەلگىلى. ساتىمەن اياقتالعان ساياحات الەكەڭنىڭ ەكونوميكالىق كوزقاراسىن قالىپتاستىرىپ, «دالالىق ايماقتاعى قوي شارۋاشىلىعى اتتى» ايگىلى مونوگرافياسىن جازۋعا جول اشادى. وسى ەكى ەكسپەديتسيادا دا ول اسا ءبىلىمدى ساراپشى رەتىندە تانىلىپ, قازاق دالاسىندا ەكونوميكا عىلىمىنىڭ قالىپتاسۋىنا نەگىز سالىپ, بۇگىنگى كۇننىڭ باستى باعدارىنا اينالىپ وتىرعان اۋىل كووپەراتسياسىن قۇرۋدى «ستەپنوي پوسەلوكتار» (اگرارلىق قالاشىقتار) اشۋدى سول كەزەڭنىڭ وزىندە باستى پروبلەما رەتىندە كورسەتىپ بەرگەن. قازاق دالاسىنان ماي ءوندىرەتىن ارتەلدەر اشۋ تۋرالى ۇسىنىستار جاساعان.
1905 جىلى ۇلكەن ءۇمىت ارتقان ورىسشا وقىعان ءىنىسى ءتاتىحان 25 جاسىندا قايتىس بولادى. سول جىلى الەكەڭ اكەسى جەرلەنگەن مۇقاننىڭ زيراتى اتانعان مازارعا برازيليادا وسەتىن ءسامبى دەگەن قاراعاشتىڭ 2 تۇقىمىن اكەلىپ وتىرعىزادى. بىرەۋىن اكەسىنە, ەكىنشىسىن باۋىرى تاتىحانعا ارناسا كەرەك. بۇل تورەلەر قورىمى كەيىننەن ەل اۋزىندا «تالدى بەيىت» دەگەن اتاۋعا يە بولادى. الەكەڭنىڭ ءوزى مەن كەنجە ءىنىسى بازىلحاننان باسقا اتا-انالارى مەن باۋىرلارى وسىندا جەرلەنگەن. بۇل قورىم جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ تىزىمىنە ەنگىزىلىپ, قورعاۋعا الىنعان.
ارقا وڭىرىندە ەل بيلىگىنە ارالاسىپ, بەدەلىمەن تۇعىرلى تۇلعالارعا اينالعان 3 ادام, بەكپەنبەتتىڭ احمەتجانى, تالپاقتىڭ احمەتجانى, سارمانتايدىڭ احمەتجانى دەگەن ازاماتتار ءومىر سۇرگەن. تالپاقتىڭ احمەتجانى الاش قوزعالىسىنا قاتىسقان. سارمانتايدىڭ احمەتجانى حالىق جاۋى بولىپ جازالانعان. بەكپەنبەتتىڭ احمەتجانى 1905 جىلى الەكەڭە كۇمىستەلگەن ەرتوقىمدى ابزەلدەرىمەن سىيعا تارتقان. بۇل ەرتوقىمدى الەكەڭ كەيىننەن ەرميتاجعا تاپسىرعان دەگەن دەرەك ەل اۋزىندا ساقتالعان.
ۇلى ابايدىڭ ءومىربايانىن, اقىندىعىن جازعان دا, اباي ولەڭدەرىن جيناقتاپ باسپادان شىعارتتىرعان دا, اباي ومىردەن وتكەندە «سەميپالاتينسكي ليستوك» گازەتىندە قازاناما جاريالاعان دا الەكەڭ بولعان. 1906 جىلى پاۆلودار تۇرمەسىنە جابىلعاندا الەكەڭدى ءتىنتىپ تاركىلەگەن جاندارمداردىڭ قولىنداعى پورتفەلىندە قالعان اباي ولەڭدەرىنىڭ قولجازباسىن تۇرمە اكىمشىلىگى بەس مىڭ رۋبلگە باعالاعاندىعى, ونى ءاليحاننىڭ ءوتىنىش جازىپ سۇراتىپ العاندىعى, اباقتىدا وتىرىپ باسپاعا ءازىرلەگەندىگى ءمالىم. 1909 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتەگى يليا بوروگانسكيدىڭ باسپاسىنان شىعارتۋعا جەتەكشىلىك جاساعان. الەكەڭ سامارادا ءجۇرىپ قازاقتىڭ ازاتتىق كۇرەسكەرى كەنەسارىنىڭ سەرىگى ءھام باتىر قولباسشىلارىنىڭ ءبىرى بولعان ءوزىنىڭ جەرلەسى اعىباي قوڭىرباي ۇلى تۋرالى «قىزىل قايرات تەك تۇرماس» دەگەن كىتاپتى 1914 جىلى قازاق باسپاسىنان شىعارتتىرعان دەگەن دەرەك تە بار.
1917 جىلدىڭ 6-13 جەلتوقسانىندا ورىنبور قالاسىندا وتكەن II جالپى قازاق سەزىندە الاشوردا ۇلتتىق-تەرريتوريالىق اۆتونومياسى قۇرىلدى. ۇلتتىق اۆتونوميا ۇكىمەتىنىڭ توراعاسىن سايلاۋدى الەكەڭ بالاما كانديداتۋرالار ارقىلى وتكىزۋدى جاقتاعان. ءسويتىپ, ۇسىنىلعان ءۇش ادامنىڭ ىشىنەن ەڭ جوعارعى قولداۋعا يە بولىپ, ۇكىمەت توراعالىعىنا سايلانعان.
ءبىر عاجابى 15 ادامنان تۇراتىن الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ ءۇش بىردەي مۇشەسى ء(ا.بوكەيحان, ءا.ەرمەكوۆ, ج.اقباەۆ) وسى ءبىزدىڭ اقتوعايدىڭ ءتول پەرزەنتتەرى بولۋى ارقا ەلىنىڭ تەكتىلىگى مەن توپىراعىنىڭ قاسيەت تۇنعان كيەلىلىگىنىڭ ايعاعى شىعار. 1917 جىلدىڭ اقپانىنان كەيىنگى قازان رەۆوليۋتسياسى جاڭادان قۇرىلعان اۆتونوميالىق الاشوردا ۇكىمەتىنە كەڭەس وكىمەتىن تولىق مويىنداۋدى ۇسىندى. الايدا الاشتىقتار ۇلتتىق دەموكراتيالىق ەگەمەندىك ءۇشىن كۇرەسە بەرۋ جولىن تاڭدايدى. بۇل ازاتتىق كۇرەسى 1920 جىلدىن 5 ناۋرىزىندا كيررەۆكومنىڭ قاۋلىسىمەن الاشوردانىڭ ءبىرجولاتا تاراتىلۋىمەن تىندى. 1918 جىلدىڭ 27 قىركۇيەگىندە الەكەڭنىڭ اناسى بەگىم حانىم قايتىس بولدى. الەكەڭ اناسىن جەرلەۋگە قاتىسا المادى.
1917-1920 جىلدارى الەكەڭ سەمەيدە بولعاندا توقىراۋىن بولىسىنىڭ تۋمالارى باجاي مەن رامازان الەكەڭنىڭ اتقوسشىسى بولعان. 1921 جىلى جان جارى ەلەنا سەمەيدە قازا بولعاننان كەيىن الەكەڭ تۋعان جەرى جەلتاۋعا كەلىپ, 1922 جىلدىڭ كۇزىنە دەيىن سوندا بولعان. الەكەڭدى سەمەيدەن قوس ات جەككەن كۇيمەلى اربامەن باجاي جاقىپوۆ الىپ كەلگەندە, جىڭىشكە وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى كوگالعا شىمقاي اق جەتى كيىز ءۇي تىگىلىپتى. ورتاداعى التى قانات اق ءۇي الەكەڭنىڭ جان-جاقتان سالەمدەسۋگە كەلگەن ەل اعالارىن, رۋ اقساقالدارىن قابىلدايتىن تورەلىك ورنى بولعان. قازاقتىڭ قاناتتى سوزدەرىندەگى: «توردە تۇرعان بەسىككە, تورە دە باسىن يەدى», دەگەندەي, الەكەڭ كەزدەسۋلەردەن قولى بوساعان ۋاقىتتارىندا اۋىل بالالارىن كۇرەستىرىپ, اسىق اتقىزىپ, ءتىپتى قالانىڭ گورودكي دەگەن ويىنىن ۇيرەتەدى ەكەن. جەكەجال قىستاعىنىڭ جەلتاۋعا جالعاسقان اڭعارىنداعى مۇزجارعىش الىپ كەمەنىڭ تۇمسىعىنا ۇقساعان قۇز-جاقپار «قاراۋىل قاراتاستىڭ» توبەسىنە شىعىپ, كەڭ جازيرالى القاپقا, الىستان مۇنارتقان اقسوراڭ مەن بەگازىعا كوز سالىپ, تەرەڭ ويعا شومىپ جالعىز وتىراتىن ساتتەرى كوپ بولعان. 1922 جىلدىڭ كۇزىندە (قازان ايى بولۋى كەرەك) قارقارالى ۋەزىنىڭ نكۆد باستىعى تاكىش بەكباسوۆ جانىنداعى ءۇش ميليتسياسىمەن جەلتاۋعا كەلىپ, الەكەڭە وكىمەتتىڭ شاقىرىپ جاتقانىن حابارلاعان. جاعدايدىڭ كۇردەلەنگەندىگىن ارىدەن سەزگەن الەكەڭ ەلدىڭ يگى جاقسىلارىن, اۋىل اقساقالدارىن جانە ءوز تۋعاندارىن جيناتتىرىپ, ءتونىپ كەلە جاتقان قاۋىپ-قاتەردەن, اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدەردەن ساقتانۋدىڭ امالدارىن ايتىپ, بولاشاقتا نە ىستەۋ كەرەكتىگىن ءدۇيىم جۇرتتىڭ نازارىنا سالادى.الەكەڭنىڭ اقىل-كەڭەستەرىن بىردەن قابىل العان باۋىرلارى توقىراۋىن وزەنىنىڭ بويىنا ەگىن ەگىپ, وزەن ارناسىنا سۋ ديىرمەن ورناتۋدى, جەكەجالداعى ءازىحاننىڭ 2 بولمەلى ۇيىنەن مەكتەپ اشۋدى, ءتىپتى قارقارالىدان تاۋار اكەلىپ ساۋدا-ساتتىقپەن, ۇستالىقپەن جانە كاسىپكەرلىكپەن شۇعىلدانۋدى قولعا الا باستاعان. ءازىحان اشقان ول مەكتەپتە العاشقىدا ورتا ازيا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە وقيتىن ستۋدەنت رايىمجان ساباق بەرگەن. بۇل مەكتەپ كەيىننەن استى تاقتايلانعان قاسىمنىڭ ۇيىنە كوشىرىلىپ, «قاسىم مەكتەبى» بولىپ اتالعان. جاڭادان اشىلعان بۇل وقۋ ورنىنا قارقارالى ۋەزىنە قاراستى قوتان-بۇلاق بولىسىنىڭ ءبىلىمدار ازاماتى بيجاننىڭ حاسەنى ءوزىنىڭ بۇرىننان اشىلعان مەكتەبىنەن وقۋ قۇرالدارى مەن وقۋلىقتار بەرگىزگەن. بۇل مەكتەپ 1939 جىلعا دەيىن بالا وقىتقان.ونى بىتىرگەن ءمۇسىلىم ق ۇلىمجانوۆ مەن قابىكەي بايماعانبەتوۆ كەيىننەن مۇعالىم بولىپ, ساباق بەرگەن. سماقان تورە توقىراۋىن جاعاسىنان ماي زاۋىتىن اشقان, ول 1925-1930 جىلدار ارالىعىندا جۇمىس ىستەپ تۇرعان. ال بازىلحان تەرى وڭدەۋ تسەحىن ىسكە قوسىپ, وعان پايدالانۋ ءۇشىن بەگازى تاۋىنىڭ ەتەگىنەن (مونشا دەگەن جەردەگى) ۋتاس (يزۆەست) وندىرەتىن تاس پەش سالعان. قاسىمحان اعاشتان ەسىك, تەرەزە جاسايتىن شاعىن شەبەرحانا اشىپ, كووپەراتيۆ قۇرعان. ءاليحان ءوزىنىڭ تۋعان جەرىنە ەڭ سوڭعى رەت 1925 جىلى كەلگەندە سول وڭىردە اگرارلىق كەشەندەردىڭ جۇمىس ىستەي باستاعاندىعىن ءوز كوزىمەن كورىپ, جەرلەستەرىنە تاعى دا باعىت-باعدار بەرىپ كەتكەن. الەكەڭنىڭ كورەگەندىگى ارقاسىندا نارىقتىق قاتىناستارعا بەيىمدەلگەن بۇل شۇعىل بەتبۇرىستار 1928 جىلعى كەڭەستىك تاركىلەۋگە دەيىن جالعاستى. ودان كەيىنگى الاساپىران, الماعايىپ زامان الەكەڭنىڭ باۋىرلارىن دا قۋعىن-سۇرگىندى زوبالاڭدارعا ۇشىراتقان. كووپەراتيۆ اشقان نەمەرە ءىنىسى قاسىمحان الماتى ماڭىندا قايتىس بولعان. كاسىپكەرلىكپەن شۇعىلدانعان ەڭ كەنجە ءىنىسى بازىلحان نوۆوكۋزنەتسكىگە جەر اۋدارىلىپ, سول جاقتا وپات بولعان. ورتانشى ءىنىسى سماقان 1933-1953 جىلعا دەيىن الماتى جاقتا بوي تاسالاعان. 1967 جىلى 86 جاسىندا قايتىس بولعان. ال الەكەڭنىڭ وزىنە تەتە ءىنىسى ءازىحاندى قىزىلدار بيلىگى تۇڭلىك يەسىسىڭ دەپ ەشقايدا جىبەرمەي ۇستاعان. ول 1932 جىلى ءوزىنىڭ قىستاۋى جەكەجالدا دۇنيەدەن وزعان.
ءاليحان نۇرمۇحاممەد ۇلىنىڭ تۋعان جەرىنە جاساعان ايرىقشا ءبىر ەڭبەگى – 1928 جىلى پەتەربۋرگتە جۇرگەنىندە بولاشاق عۇلاما عالىم الكەي مارعۇلاندى ءوز تاربيەسىنە العاندىعى. الەكەڭنىڭ قىستاۋى جەكەجالدان قوزىكوش جەردە ايگىلى قولا ءداۋىرىنىڭ بەگازى قورىمى جاتىر. ءوزى تۋىپ-وسكەن جىڭىشكە وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىنان باستالىپ, قارقارالىنىڭ اپپاز تورە مەكەنىنە دەيىن سوزىلىپ جاتقان 40-تان استام تۇركى ءداۋىرىنىڭ ءمۇسىن تاستارى بار. الەكەڭنىڭ بۇلاردى بىلمەۋى مۇمكىن ەمەس. ءتىپتى, الەكەڭنىڭ اتامەكەنى بولعان جەلتاۋدىڭ ءون بويىنداعى 500-دەن استام قولا ءداۋىرىنىڭ تاڭبالى تاستارىن دا الەكەڭنىڭ كورىپ, زەردەسىندە ساقتاعانى انىق. ەندەشە, بالالىق شاعىنان باستاپ-اق تاريحي ەسكەرتكىشتەرگە زەيىنى اۋعان زەردەسى تەرەڭ الەكەڭ ءوزى تۋعان ولكەنىڭ ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەرىن زەرتتەۋ تۋرالى ءوزىنىڭ شاكىرتى الكەي مارعۇلانعا جان-جاقتى ماعۇلماتتار بەرۋى عاجاپ ەمەس. سونىڭ ناتيجەسىندە الكەيدىڭ جەتەكشىلىگىمەن 1947 جىلدارى وقاە-نىڭ ەڭ العاشقى زەرتتەۋلەرىن جەلتاۋمەن جاپسارلاس بەگازىدان باستاۋىنا ءاليحاننىڭ دا باعىت-باعدار بەرىپ اقىل-كەڭەس ايتقاندىعى كوڭىلگە سەنىم ۇيالاتادى. وكىنىشتىسى سول, ءا.مارعۇلان ءاليحان اقتالعانعا جەتپەي, جاق اشپاستان ومىردەن ءوتىپ كەتتى.
تاعى ءبىر دەرەك, الكەي مارعۇلان ارقاداعى بەگازىنى زەرتتەپ جۇرگەن 1953-1967 جىلدارى بالقاش قالاسىندا تۇرعان ءاليحاننىڭ تۋعان ءىنىسى سماقان تورەمەن وتە تىعىز بايلانىستا بولعان. سماقان تورە دۇنيەدەن وزعاندا جەرلەۋىنە 2000 سوم قارجىلاي كومەك جىبەرگەندىگىن قارت زەينەتكەر قايىربەك بايسەركين ايعاقتايدى. اقتوعايلىقتار الاشتىڭ ءبىرتۋار تۇلعالارى ءاليحاننىڭ, جاقىپ پەن ءالىمحاننىڭ ۇلى رۋحتارىن قۇرمەتتەپ 1992 جىلى رەسپۋبليكا بويىنشا ەڭ العاش بولىپ ايگىلى عالىمدار كەڭەس نۇرپەيىسوۆتىڭ, تۇرسىنبەك كاكىشەۆتىڭ, مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ, جازۋشى جايىق بەكتۇروۆتىڭ قاتىسۋىمەن عىلىمي-تانىمدىق كونفەرەنتسيا وتكىزىپ, ولگەندە شىعارىلماعان جانازا نامازىنىڭ ساۋابى ءۇشىن الەكەڭنىڭ رۋحىنا باعىشتاپ قۇران وقىتىپ, اس بەردى. وسى تاريحي شارانىڭ ۇستىندە اۋدان ورتالىعىنداعى ماكسيم گوركي اتىنداعى ورتا مەكتەپكە ءاليحان بوكەيحان ەسىمى بەرىلىپ, اقتوعاي اۋىلىنداعى لەنين داڭعىلى ءاليحان بوكەيحان داڭعىلى بولىپ وزگەرتىلدى. بۇل يگى شاراعا ارنايى ماسكەۋدەن شاقىرىلعان الەكەڭنىڭ نەمەرەسى ەۆگەنيگە اقتوعايلىق جەرلەستەرى اقبوز ات مىنگىزدى. 1998 جىلى پرولەتاريات كوسەمى ۆ.ي.لەنين ەسكەرتكىشىنىڭ ورنىنا الاشتىڭ ءۇش ارىسى ءاليحان, جاقىپ, الىمحانعا اۋدان اكىمى تولەۋجان احمەتبەكوۆتىڭ باستاماسىمەن ءزاۋلىم ەسكەرتكىش ورناتىلدى.
2013 جىلى اۋدان اكىمى سالتانات ابەۋوۆانىڭ ۇسىنىسىمەن, ارحەولوگ عالىم ارمان بەيسەنوۆتىڭ قاتىسۋىمەن الەكەڭنىڭ جەكەجالداعى قىستاۋىنىڭ ورنى توپىراقتان ارشىلىپ, ىرگەتاسى رەتكە كەلتىرىلدى. ەندىگى ماقسات الەكەڭنىڭ قىستاۋىنداعى ءۇيىن, ءوزى اشقىزعان مەكتەپتى اۋدان جاستارىنىڭ باستاماسىمەن قالپىنا كەلتىرۋ بولىپ وتىر.
ءبىزدىڭ اقتوعاي – وسىنداي دۇنيەجۇزىن تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسۋدىڭ سوعىسسىز ساياسي جولدارىمەن مويىنداتقان عاسىر قازاعىنىڭ تۋعان جەرى, اتامەكەنى. الەمدە ءاليحان نۇرمۇحامەد ۇلىنىڭ ساياسي كۇرەسكەرلىگىن, داريا ءبىلىمدى عالىمدىعىن مويىنداعان, باعالاعان ساياسي قوزعالىستار دا, قوعامدىق ۇيىمدار دا وتە كوپ. الەكەڭنىڭ ەسىمى بەرىلەتىن عيماراتتار مەن مەكەنجايلار دا مول بولارى انىق. الايدا, قازاقتىڭ ءاليحانىنىڭ تۋعان جەرى بىرەۋ-اق, ول – ارقاداعى اقتوعاي.
تۇڭعىشباي مۇقان,
حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى اقتوعاي اۋداندىق
بولىمشەسىنىڭ توراعاسى, ولكەتانۋشى
قاراعاندى وبلىسى
الاش قايراتكەرى, الاشوردا ۇلتتىق-تەرريتوريالىق اۆتونومياسىنىڭ توراعاسى, ۇلت-ازاتتىق كۇرەسىنىڭ ساياسي ۇيىمداستىرۋشى-جەتەكشىسى ءاليحان نۇرمۇحامەد ۇلىنىڭ ارعى اتاسى بوكەيحاندى 14 جاسىندا ابىلايدىڭ اقىلشىسى, دالانىڭ داناگوي ابىزى قازىبەك بي مەن شەكشەك نۇرالى بي 1748 جىلى سامارقاننىڭ بيلەۋشىسى كوكجال باراقتان بولاشاقتا ورتا جۇزگە حان سايلاۋ ءۇشىن قاراكەسەك ەلىنە الىپ كەلگەن.
وسىلايشا قازاق جەرىنىڭ جازيرالى ءوڭىرى قارقارالىنىڭ قۇيقالى پۇشپاعى تورە تۇقىمدارىنىڭ قۇت-بەرەكەلى قونىسى بولعان. سارىارقادا ءومىر سۇرگەن بوكەيحاندى 1815 جىلى نۇرا بويىندا بيلەردىڭ قولداۋىمەن حان سايلايدى. حان بوكەيدەن وربىگەن ۇرپاقتارى تاۋكە, رۇستەم, ىسمايىلحان, جامانتاي بولىس, ال قۇسبەك اعا سۇلتان بولىپ ەل بيلەگەن. تاتتىمبەتتىڭ «بەس تورە» كۇيى وسى تاۋكەنىڭ بەس بالاسىنا ارنالعان.
بوكەيحاننىڭ 5 ايەلىنەن توعىز ۇل تۋعان دەسەدى. سونىڭ ءبىرى – سۇلتانعازى (شىن اتى – عازى). سول داۋىردە ارعىننىڭ ءاربىر تابىنىڭ وزدەرىنە ءتان تورەلەرى بولعان ەكەن. «تورەسى بار ەلدىڭ توبەسى بار» دەگەن ءسوز سودان قالسا كەرەك. التەكە – سارىمنىڭ تورەسى اتانعان سۇلتانعازى وقىعان, بەدەلدى, پاتشا ارمياسىنىڭ پولكوۆنيگى شەنىن الىپ, اسكەري تۇلعاعا اينالعان, قارقارالى وڭىرىنە ىقپالدى ادام بولىپتى. سۇلتانعازى توقىراۋىن بويىنداعى باس سارىتەرەكتى جانە بۇگىنگى اقتوعاي اۋىلى ورنالاسقان شاتىرشا مەن جوسالى اڭعارىن, وسى جەرلەرگە سارىتەرەكتەگى كۇمىس تەرەكتەر مەن اقتوعايداعى اق قايىڭداردى تۇقىمىنان قولدان وتىرعىزدىرىپ, ءوزىنىڭ ۇلكەن بالاسى دايىر تورەگە ەنشىگە بەرگەن دەگەن اڭىزعا اينالعان اقپار دا ساقتالعان ەل اۋزىندا. وسى ءوڭىر بايلارىنىڭ ءبىرى بولعان سول دايىر تورەنىڭ زيراتى توقىراۋىن وزەنىنىڭ جايداق اتالاتىن تۇسىندا تۇرعاندىعى دا كونەكوز قارتتاردان ساباقتالىپ جەتكەن دەرەك. اۋدان ورتالىعىنداعى ىشكى ىستەر ءبولىمىنىڭ بۇرىنعى كەڭسەسى دايىردىڭ بالالارى مۇحامەتقالي مەن كەيكىنىڭ جانە نەمەرەلەرى سادىق پەن قايداردىڭ زيراتى بولعان. 1930 جىلى اۋدان ورتالىعى دۋانشيدەن قارامويىنعا اۋىسىپ, سول جەردەگى اقاتاي مەن قۇسايىن تورەلەردىڭ ۇيلەرىن «قىزىل ءۇي» دەپ اتاپ, اۋدان باسشىلىعىنىڭ ورتالىق كەڭسەسى رەتىندە پايدالانعاندىعى, ال «باسشى» دەپ اتالعان شاتىرشا باۋرايىنداعى بۇگىنگى مەكەنگە كوشىرىلگەندە تورە ۇرپاقتارىنىڭ بەيىتى نكۆد-نىڭ كەڭسەسىنە اينالعاندىعى تاريحتىڭ قاسىرەتتى تاڭباسى بولىپ ساقتالعان. قازىر ول جەردە قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى بولىپ جازىقسىز جازالانعان اقتوعايلىق 231 ادامنىڭ رۋحىنا ارنالعان ازالى ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلعان. سول تاقتاداعى قارا تاسقا الەكەڭنىڭ ەسىمى دە قاشالىپ جازىلعان. بوكەيحاننىڭ توعىز ۇلىنىڭ ءبىرى باتىردىڭ ۇلكەن بالاسى رۇستەم قارقارالى وكرۋگىندەگى جالىقپاس دەگەن ەلگە بولىس بولعان. الايدا 1830 جىلدارى ورىسقا قارامايمىن دەپ بولىستىعىن تاستاپ, الاتاۋ جاققا قونىس اۋدارعان. 1838 جىلى مەركە مەن شۋدىڭ اراسىنداعى قوسكول دەگەن جەردە الاش ارداقتىسى ءاليحاننىڭ اكەسى نۇرمۇحامەد تۋعان. قورعاشتىنىڭ قوسكولى دەپ اتالاتىن بۇل جەر كەرەي مەن جانىبەكتىڭ العاش قازاق حاندىعىن قۇرىپ تاريح تاڭباسىنا اينالدىرعان ايگىلى قوزىباسىمەن جاپسارلاس ورنالاسقان. ءسويتىپ, حاندار اۋلەتىنىڭ تاعى ءبىر ۇرپاعىنىڭ كىندىك قانى قازاق حاندىعىنىڭ تۋىن تىككەن كيەلى توپىراققا تامعان دەۋگە نەگىز بار.
بوكەيحان ۇرپاقتارىنىڭ قارقارالىدان توقىراۋىنعا كەلۋىنىڭ دە وزىندىك سەبەپتەرى بار. سارىم ەلىنىڭ بەدەلدى, ءادىل, دۋالى ءبيى شوڭباي بالاپان ۇلى توقىراۋىن بولىستىعىنىڭ سايلاۋىندا جەڭىسكە جەتۋ ءۇشىن تورە تۇقىمدارىنىڭ ۇستەمدىكتەرىنە جۇگىنگەن. ياعني, بولىس سايلاۋىندا تورەنىڭ جاڭا تۋعان بالاسىنا دەيىن تاس سالاتىن مارتەبەسىن پايدالانىپ, توقىراۋىن بولىسىنىڭ جەتىنشى اۋىلىنا قارايتىن جەلتاۋ, جىڭىشكە, اقتۇمسىق پەن توقىراۋىن وزەنىنىڭ تومەنگى ارناسىن, قىزىلارايدىڭ وڭتۇستىك بەتكەيىنىڭ شۇرايلى جەرلەرىن تورەلەردىڭ ۇرپاقتارىنا مۇرالىققا تارتۋ ەتىپ, سىيلاعان. وسىلايشا توقىراۋىن بويىنا رۇستەم مەن مىرزاتاي 1858 جىلى كوشىپ كەلىپ قونىستانعان.
«توقىراۋىننىڭ شىعىس جاعىنداعى القاپتاعى تابيعاتتىڭ ءوزى تۇگىن تارتسا مايى شىعادى دەگەندەي ءشوبى شۇيگىن, اڭعارلارى تولى بۇلاق, جازىعى تۇگىلى تاۋىنىڭ ءوزى جايىلىم, ەتەگىندە جىڭىشكە وزەنى اققان بيىكتىگى 1169 مىڭ مەتر جەلتاۋدىڭ باتىس بەتىندەگى قاراۇڭگىرگە باتىر بالاسى رۇستەم تورە, تەرىسكەيىندەگى قاراجالعا ءىنىسى مىرزاتاي تورە, وسى ەكەۋىنىڭ ورتا تۇسىنداعى بەعازىعا قاراعان جەكەجالعا كەيىندەۋ مىرزاتاي بالاسى نۇرمۇحامەد قىستاۋ سالىپ قونىستانعان. بۇل جەر بەرتىنگە دەيىن مۇقان نۇرمۇحامەد قوراسى دەپ اتالىپ كەلگەن» دەپ جازعان قاسىمحان قالەنوۆ اقساقال. وسى جەكەجالداعى مۇقان قىستاۋىندا 1866 جىلى الاش قوزعالىسىنىڭ قايراتكەرى, تاۋەلسىزدىك كۇرەسكەرى, داريا ءبىلىمدى عۇلاما عالىم ءاليحان دۇنيە ەسىگىن اشقان. الەكەڭنىڭ اناسى بەكجان (بەگىم) – توبىقتى ماماي باتىردىڭ ءىنىسى دۋلاتتىڭ قىزى.
الەكەڭنىڭ تۋعان جىلى 1870 دەپ ايتىلىپ كەلگەن جاڭساق دەرەكتى ءوز قولىمەن ماسكەۋدەگى بۋتىركا تۇرمەسىندە وتىرعاندا تولتىرعان انكەتاسىنداعى «1866 جىلى 5 مارتتا تۋعانمىن» دەگەن جازۋى اقيقاتقا اينالدىردى.
رۇستەم مەن مۇقان جەلتاۋدىڭ اقتۇمسىققا قاراعان جازىعىنىڭ توقىراۋىنمەن شەكتەسەتىن جاعالاۋىنا وزەننەن سۋ شىعارىپ ەگىن سالعان. بۇل جەرلەردەگى قولمەن قازىلعان ارىقتار كۇنى بۇگىنگە دەيىن «رۇستەمنىڭ كارى توعانى» نەمەسە «تورە توعانى» دەپ اتالىپ, ساقتالىپ قالعان. وسى اقتۇمسىقتىڭ تومەنگى جاعىنداعى اياق سارىتەرەككە مۇقان تورە اكەسىنىڭ اعاسى رۇستەمگە ءۇي سالىپ بەرەدى. رۇستەم 84 جاسىندا قايتىس بولىپ, وسى اياق سارىتەرەككە جەرلەنگەن دەپ سماقان تورە دەرەك قالدىرعان. الەكەڭ جاس كەزىندە وسى رۇستەم تورەنىڭ تاربيەسىندە بولعانعا ۇقسايدى.
ءاليحاندى اكەسى نۇرمۇحامەد بولاشاعىنان زور ءۇمىت كۇتىپ, 7 جاسىندا قارقارالىداعى نوعاي زاريف مولداعا مۇسىلمانشا وقۋعا بەرگەن. الايدا الەكەڭ ءدىني وقۋعا ق ۇلىقسىز بولىپ, ءوز بەتىمەن سونداعى ءۇش ساتىلى قازاق-ورىس ينتەرناتىنا اۋىسىپ الادى. سوندا وقىپ جۇرگەندە قارقارالىعا كەلىپ ينتەرناتقا باس سۇققان گەنەرال-گۋبەرناتور گ.ا.كولپاكوۆسكي: «ومبىمەن قارقارالى اراسى 760 شاقىرىم, وسى ەكى ارانى ءجۇرىپ وتكەنشە مەن مىنگەن اربانىڭ دوڭگەلەگى قانشا رەت اينالادى؟», – دەپ وقۋشىلارعا سۇراق قويادى. كوپ ويلانباستان زەرەك الەكەڭ بارىنەن بۇرىن دۇرىس جاۋابىن بەرىپ, گەنەرال-گۋبەرناتوردىڭ نازارىنا ىلىنەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە 1886 جىلى 20-عا تولعان الەكەڭ ومبىنىڭ تەحنيكالىق ۋچيليششەسىنە قابىلدانىپ, ءبىلىمىن جالعاستىرعان.
الەكەڭ قارقارالىدا 7 جىلداي وقىعان دەيدى. ەگەر ول شىندىققا جاناسسا, كەيىپكەرىمىز قارقارالىعا 7 جاسىندا ەمەس ءسال ەسەيىپ بارعان بولۋى مۇمكىن. ر.كارەنوۆ تە قارقارالىداعى ءۇش ساتىلى مەكتەپكە 1879 جىلى بارعان دەپ جازعان. ال ءو.سۇلتانوۆ الەكەڭ قارقارالىدا ءۇش كلاستىق مەكتەپ پەن قالالىق ءۇش جىلدىق ۋچيليششەدە 1879 جىلدىڭ 16 قىركۇيەگىنەن 1886 جىلدىڭ 16 ماۋسىمىنا دەيىن وقىعان دەپ كورسەتكەن. الەكەڭ جازعى دەمالىستارىندا اۋىلعا كەلگەندە ءتورت ت ۇلىكتىڭ تولدەرىن باعۋعا ايرىقشا ىقىلاس تانىتادى ەكەن. توقىراۋىندا قوزى باعىپ ءجۇرىپ الەكەڭنىڭ جانباي بالۋاننىڭ بەيىتىن, باسىنا قويعان جەتى قارىس ساپتاياعىن كورگەندىگىن سمەكەڭ ەسكە سالعان. جانباي بالۋاننىڭ زيراتى توقىراۋىننىڭ قازىرگى ساۋلە اۋىلىنىڭ جوعارعى تۇسىندا. ولاي بولسا مۇقان تورەنىڭ جازعى جايلاۋى اتالاس تۋىسى دايىر تورەنىڭ قونىسىنا دەيىن سوزىلىپ, ونىمەن جاپسارلاس بولعانعا ۇقسايدى. الەكەڭ بالالىق شاعىنىڭ وزىندە تۋعان جەرىنىڭ تاريحى مەن تابيعاتىن بىلۋگە ايرىقشا قۇشتارلىق تانىتقان. 1848 جىلى ارقاداعى قوياندى جارمەڭكەسى اشىلعاننان كەيىن تاشكەنتتەن شىققان ساۋداگەرلەردىڭ كەرۋەن جولى بالقاش كولىنەن اسىپ, ءاليحان تۋعان جەلتاۋدى باسىپ ءوتىپ, قارقارالىنى قاق جارىپ قوياندىعا جەتىپ, ومبىعا بارىپ توقتاعان. سول كەزدەگى ادامداردىڭ قاجەتىنە ايرىقشا قىزمەت جاساعان بۇل كەرۋەن جولىندا ءاليحان نۇرمۇحاممەد ۇلى دا تالاي ات قۇلاعىن قايشىلاتقان.
1894 جىلدان باستاپ باتىس ءسىبىر ولكەسىنىڭ ورتالىعى ومبىدا پەداگوگتىق, شەنەۋنىكتىك جانە جۋرناليستىك قىزمەتتەر اتقارا ءجۇرىپ, الەكەڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرمەن شۇعىلدانادى. الەۋمەتتىك باعىتتاعى «ستەپنوي كراي» دەگەن گازەتتە ماقالالارى جارىق كورەدى. قىران قۇس قانشا بيىككە كوتەرىلسە دە, كولەڭكەسى جەرگە تۇسەدى دەگەندەي, الەكەڭ شالعايدا جۇرسە دە, اتامەكەنىن ەشقاشان ەسىنەن شىعارماعان, ونىڭ ايعاعى الەكەڭنىڭ العاشقى ماقالاسى ومبىدا وقىپ ءجۇرگەن 1889 جىلى قارقارالى ۋەزىنىڭ ءوزى تۋعان توقىراۋىن, قوتان-بۇلاق جانە باتىس بالقاش بولىستارىنداعى جەر شارۋاشىلىعى تۋرالى جازىلعاندىعى.
1900 جىلى ماسكەۋ يمپەراتورلىق اۋىل شارۋاشىلىعى قوعامىنىڭ ومبىدا اشىلعان بولىمشەسىنە مۇشە بولىپ, ونىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاسادى. وسى بولىمشەنىڭ 1903 جىلى وتكەن كەزەكتى ماجىلىسىندە قارقارالى ۋەزىندەگى توقىراۋىن وزەنىنىڭ ساعاسىنداعى ەگىنشىلىكپەن اينالىساتىن قازاقتاردى جوڭىشقا تۇقىمدارىمەن تەگىن قامتاماسىز ەتۋدى سۇراعان. تاعى دا تۋعان ەلىنىڭ تاعدىرىنا ارا تۇسكەن. 1901 جىلدىڭ 1 ءساۋىرىندە الەكەڭنىڭ اكەسى نۇرمۇحامەد 62 جاسىندا قايتىس بولادى. بۇل كەزدە ومبىدا قىزمەتتە جۇرگەن ءاليحان جاز ايىندا كەلىپ, جىڭىشكە وزەنىنىڭ جاعاسىنان اكەسىنىڭ مازارىن تۇرعىزدىرتادى. ونى سول وڭىردەگى تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ قاتارىنا ەنگىزىلگەن 40-تان استام كۇمبەزدى زيراتتاردىڭ بىردە-بىرەۋىنە ۇقساتتىرماي, التى قىرلى ەتىپ سوقتىرعان. وسى ومبىدا سىبىرگە قونىس اۋدارعانداردىڭ ۇرپاعى, جۋرناليست ياكوۆ سەۆوستيانوۆپەن تانىسىپ, ونىڭ قىزى ەلەنامەن شاڭىراق قۇرعىسى كەلەتىندىگىن اناسى بەگىم حانىمعا ايتادى. اناسى: «قاراعىم, موينىندا كرەسى بار كەلىنىمنىڭ ماڭدايىنان قالاي سۇيەمىن, ماعان كورسەتپەشى», دەپ جاۋاپ بەرگەنىنە قاراعاندا اناسىمەن اراداعى بۇل اڭگىمە اكەسى دۇنيە سالعاننان كەيىن بولعانعا ۇقسايدى. سول 1901 جىلى ولار ۇيلەنەدى. 1903 جىلى جاس وتاۋدا تۇڭعىشتارى ەليزاۆەتا (زەينەپ) دۇنيەگە كەلەدى. 1903 جىلى الەكەڭ ءسىبىر تەمىرجولى بويىنداعى چەليابى مەن توم قالالارى ارالىعىنداعى س.پ.شۆەتسوۆ جەتەكشىلىك جاساعان ەكونوميكالىق ەكسپەديتسياعا دا ەكونوميست-ستاتيست رەتىندە قاتىسادى. بۇل ەكسپەديتسيانىڭ ماقساتى وسى وڭىرلەردى مەكەندەگەن قازاقتاردىڭ مال شارۋاشىلىعىن ەكونوميكالىق تۇرعىدا زەرتتەۋ بولعاندىعى بەلگىلى. ساتىمەن اياقتالعان ساياحات الەكەڭنىڭ ەكونوميكالىق كوزقاراسىن قالىپتاستىرىپ, «دالالىق ايماقتاعى قوي شارۋاشىلىعى اتتى» ايگىلى مونوگرافياسىن جازۋعا جول اشادى. وسى ەكى ەكسپەديتسيادا دا ول اسا ءبىلىمدى ساراپشى رەتىندە تانىلىپ, قازاق دالاسىندا ەكونوميكا عىلىمىنىڭ قالىپتاسۋىنا نەگىز سالىپ, بۇگىنگى كۇننىڭ باستى باعدارىنا اينالىپ وتىرعان اۋىل كووپەراتسياسىن قۇرۋدى «ستەپنوي پوسەلوكتار» (اگرارلىق قالاشىقتار) اشۋدى سول كەزەڭنىڭ وزىندە باستى پروبلەما رەتىندە كورسەتىپ بەرگەن. قازاق دالاسىنان ماي ءوندىرەتىن ارتەلدەر اشۋ تۋرالى ۇسىنىستار جاساعان.
1905 جىلى ۇلكەن ءۇمىت ارتقان ورىسشا وقىعان ءىنىسى ءتاتىحان 25 جاسىندا قايتىس بولادى. سول جىلى الەكەڭ اكەسى جەرلەنگەن مۇقاننىڭ زيراتى اتانعان مازارعا برازيليادا وسەتىن ءسامبى دەگەن قاراعاشتىڭ 2 تۇقىمىن اكەلىپ وتىرعىزادى. بىرەۋىن اكەسىنە, ەكىنشىسىن باۋىرى تاتىحانعا ارناسا كەرەك. بۇل تورەلەر قورىمى كەيىننەن ەل اۋزىندا «تالدى بەيىت» دەگەن اتاۋعا يە بولادى. الەكەڭنىڭ ءوزى مەن كەنجە ءىنىسى بازىلحاننان باسقا اتا-انالارى مەن باۋىرلارى وسىندا جەرلەنگەن. بۇل قورىم جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ تىزىمىنە ەنگىزىلىپ, قورعاۋعا الىنعان.
ارقا وڭىرىندە ەل بيلىگىنە ارالاسىپ, بەدەلىمەن تۇعىرلى تۇلعالارعا اينالعان 3 ادام, بەكپەنبەتتىڭ احمەتجانى, تالپاقتىڭ احمەتجانى, سارمانتايدىڭ احمەتجانى دەگەن ازاماتتار ءومىر سۇرگەن. تالپاقتىڭ احمەتجانى الاش قوزعالىسىنا قاتىسقان. سارمانتايدىڭ احمەتجانى حالىق جاۋى بولىپ جازالانعان. بەكپەنبەتتىڭ احمەتجانى 1905 جىلى الەكەڭە كۇمىستەلگەن ەرتوقىمدى ابزەلدەرىمەن سىيعا تارتقان. بۇل ەرتوقىمدى الەكەڭ كەيىننەن ەرميتاجعا تاپسىرعان دەگەن دەرەك ەل اۋزىندا ساقتالعان.
ۇلى ابايدىڭ ءومىربايانىن, اقىندىعىن جازعان دا, اباي ولەڭدەرىن جيناقتاپ باسپادان شىعارتتىرعان دا, اباي ومىردەن وتكەندە «سەميپالاتينسكي ليستوك» گازەتىندە قازاناما جاريالاعان دا الەكەڭ بولعان. 1906 جىلى پاۆلودار تۇرمەسىنە جابىلعاندا الەكەڭدى ءتىنتىپ تاركىلەگەن جاندارمداردىڭ قولىنداعى پورتفەلىندە قالعان اباي ولەڭدەرىنىڭ قولجازباسىن تۇرمە اكىمشىلىگى بەس مىڭ رۋبلگە باعالاعاندىعى, ونى ءاليحاننىڭ ءوتىنىش جازىپ سۇراتىپ العاندىعى, اباقتىدا وتىرىپ باسپاعا ءازىرلەگەندىگى ءمالىم. 1909 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتەگى يليا بوروگانسكيدىڭ باسپاسىنان شىعارتۋعا جەتەكشىلىك جاساعان. الەكەڭ سامارادا ءجۇرىپ قازاقتىڭ ازاتتىق كۇرەسكەرى كەنەسارىنىڭ سەرىگى ءھام باتىر قولباسشىلارىنىڭ ءبىرى بولعان ءوزىنىڭ جەرلەسى اعىباي قوڭىرباي ۇلى تۋرالى «قىزىل قايرات تەك تۇرماس» دەگەن كىتاپتى 1914 جىلى قازاق باسپاسىنان شىعارتتىرعان دەگەن دەرەك تە بار.
1917 جىلدىڭ 6-13 جەلتوقسانىندا ورىنبور قالاسىندا وتكەن II جالپى قازاق سەزىندە الاشوردا ۇلتتىق-تەرريتوريالىق اۆتونومياسى قۇرىلدى. ۇلتتىق اۆتونوميا ۇكىمەتىنىڭ توراعاسىن سايلاۋدى الەكەڭ بالاما كانديداتۋرالار ارقىلى وتكىزۋدى جاقتاعان. ءسويتىپ, ۇسىنىلعان ءۇش ادامنىڭ ىشىنەن ەڭ جوعارعى قولداۋعا يە بولىپ, ۇكىمەت توراعالىعىنا سايلانعان.
ءبىر عاجابى 15 ادامنان تۇراتىن الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ ءۇش بىردەي مۇشەسى ء(ا.بوكەيحان, ءا.ەرمەكوۆ, ج.اقباەۆ) وسى ءبىزدىڭ اقتوعايدىڭ ءتول پەرزەنتتەرى بولۋى ارقا ەلىنىڭ تەكتىلىگى مەن توپىراعىنىڭ قاسيەت تۇنعان كيەلىلىگىنىڭ ايعاعى شىعار. 1917 جىلدىڭ اقپانىنان كەيىنگى قازان رەۆوليۋتسياسى جاڭادان قۇرىلعان اۆتونوميالىق الاشوردا ۇكىمەتىنە كەڭەس وكىمەتىن تولىق مويىنداۋدى ۇسىندى. الايدا الاشتىقتار ۇلتتىق دەموكراتيالىق ەگەمەندىك ءۇشىن كۇرەسە بەرۋ جولىن تاڭدايدى. بۇل ازاتتىق كۇرەسى 1920 جىلدىن 5 ناۋرىزىندا كيررەۆكومنىڭ قاۋلىسىمەن الاشوردانىڭ ءبىرجولاتا تاراتىلۋىمەن تىندى. 1918 جىلدىڭ 27 قىركۇيەگىندە الەكەڭنىڭ اناسى بەگىم حانىم قايتىس بولدى. الەكەڭ اناسىن جەرلەۋگە قاتىسا المادى.
1917-1920 جىلدارى الەكەڭ سەمەيدە بولعاندا توقىراۋىن بولىسىنىڭ تۋمالارى باجاي مەن رامازان الەكەڭنىڭ اتقوسشىسى بولعان. 1921 جىلى جان جارى ەلەنا سەمەيدە قازا بولعاننان كەيىن الەكەڭ تۋعان جەرى جەلتاۋعا كەلىپ, 1922 جىلدىڭ كۇزىنە دەيىن سوندا بولعان. الەكەڭدى سەمەيدەن قوس ات جەككەن كۇيمەلى اربامەن باجاي جاقىپوۆ الىپ كەلگەندە, جىڭىشكە وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى كوگالعا شىمقاي اق جەتى كيىز ءۇي تىگىلىپتى. ورتاداعى التى قانات اق ءۇي الەكەڭنىڭ جان-جاقتان سالەمدەسۋگە كەلگەن ەل اعالارىن, رۋ اقساقالدارىن قابىلدايتىن تورەلىك ورنى بولعان. قازاقتىڭ قاناتتى سوزدەرىندەگى: «توردە تۇرعان بەسىككە, تورە دە باسىن يەدى», دەگەندەي, الەكەڭ كەزدەسۋلەردەن قولى بوساعان ۋاقىتتارىندا اۋىل بالالارىن كۇرەستىرىپ, اسىق اتقىزىپ, ءتىپتى قالانىڭ گورودكي دەگەن ويىنىن ۇيرەتەدى ەكەن. جەكەجال قىستاعىنىڭ جەلتاۋعا جالعاسقان اڭعارىنداعى مۇزجارعىش الىپ كەمەنىڭ تۇمسىعىنا ۇقساعان قۇز-جاقپار «قاراۋىل قاراتاستىڭ» توبەسىنە شىعىپ, كەڭ جازيرالى القاپقا, الىستان مۇنارتقان اقسوراڭ مەن بەگازىعا كوز سالىپ, تەرەڭ ويعا شومىپ جالعىز وتىراتىن ساتتەرى كوپ بولعان. 1922 جىلدىڭ كۇزىندە (قازان ايى بولۋى كەرەك) قارقارالى ۋەزىنىڭ نكۆد باستىعى تاكىش بەكباسوۆ جانىنداعى ءۇش ميليتسياسىمەن جەلتاۋعا كەلىپ, الەكەڭە وكىمەتتىڭ شاقىرىپ جاتقانىن حابارلاعان. جاعدايدىڭ كۇردەلەنگەندىگىن ارىدەن سەزگەن الەكەڭ ەلدىڭ يگى جاقسىلارىن, اۋىل اقساقالدارىن جانە ءوز تۋعاندارىن جيناتتىرىپ, ءتونىپ كەلە جاتقان قاۋىپ-قاتەردەن, اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدەردەن ساقتانۋدىڭ امالدارىن ايتىپ, بولاشاقتا نە ىستەۋ كەرەكتىگىن ءدۇيىم جۇرتتىڭ نازارىنا سالادى.الەكەڭنىڭ اقىل-كەڭەستەرىن بىردەن قابىل العان باۋىرلارى توقىراۋىن وزەنىنىڭ بويىنا ەگىن ەگىپ, وزەن ارناسىنا سۋ ديىرمەن ورناتۋدى, جەكەجالداعى ءازىحاننىڭ 2 بولمەلى ۇيىنەن مەكتەپ اشۋدى, ءتىپتى قارقارالىدان تاۋار اكەلىپ ساۋدا-ساتتىقپەن, ۇستالىقپەن جانە كاسىپكەرلىكپەن شۇعىلدانۋدى قولعا الا باستاعان. ءازىحان اشقان ول مەكتەپتە العاشقىدا ورتا ازيا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە وقيتىن ستۋدەنت رايىمجان ساباق بەرگەن. بۇل مەكتەپ كەيىننەن استى تاقتايلانعان قاسىمنىڭ ۇيىنە كوشىرىلىپ, «قاسىم مەكتەبى» بولىپ اتالعان. جاڭادان اشىلعان بۇل وقۋ ورنىنا قارقارالى ۋەزىنە قاراستى قوتان-بۇلاق بولىسىنىڭ ءبىلىمدار ازاماتى بيجاننىڭ حاسەنى ءوزىنىڭ بۇرىننان اشىلعان مەكتەبىنەن وقۋ قۇرالدارى مەن وقۋلىقتار بەرگىزگەن. بۇل مەكتەپ 1939 جىلعا دەيىن بالا وقىتقان.ونى بىتىرگەن ءمۇسىلىم ق ۇلىمجانوۆ مەن قابىكەي بايماعانبەتوۆ كەيىننەن مۇعالىم بولىپ, ساباق بەرگەن. سماقان تورە توقىراۋىن جاعاسىنان ماي زاۋىتىن اشقان, ول 1925-1930 جىلدار ارالىعىندا جۇمىس ىستەپ تۇرعان. ال بازىلحان تەرى وڭدەۋ تسەحىن ىسكە قوسىپ, وعان پايدالانۋ ءۇشىن بەگازى تاۋىنىڭ ەتەگىنەن (مونشا دەگەن جەردەگى) ۋتاس (يزۆەست) وندىرەتىن تاس پەش سالعان. قاسىمحان اعاشتان ەسىك, تەرەزە جاسايتىن شاعىن شەبەرحانا اشىپ, كووپەراتيۆ قۇرعان. ءاليحان ءوزىنىڭ تۋعان جەرىنە ەڭ سوڭعى رەت 1925 جىلى كەلگەندە سول وڭىردە اگرارلىق كەشەندەردىڭ جۇمىس ىستەي باستاعاندىعىن ءوز كوزىمەن كورىپ, جەرلەستەرىنە تاعى دا باعىت-باعدار بەرىپ كەتكەن. الەكەڭنىڭ كورەگەندىگى ارقاسىندا نارىقتىق قاتىناستارعا بەيىمدەلگەن بۇل شۇعىل بەتبۇرىستار 1928 جىلعى كەڭەستىك تاركىلەۋگە دەيىن جالعاستى. ودان كەيىنگى الاساپىران, الماعايىپ زامان الەكەڭنىڭ باۋىرلارىن دا قۋعىن-سۇرگىندى زوبالاڭدارعا ۇشىراتقان. كووپەراتيۆ اشقان نەمەرە ءىنىسى قاسىمحان الماتى ماڭىندا قايتىس بولعان. كاسىپكەرلىكپەن شۇعىلدانعان ەڭ كەنجە ءىنىسى بازىلحان نوۆوكۋزنەتسكىگە جەر اۋدارىلىپ, سول جاقتا وپات بولعان. ورتانشى ءىنىسى سماقان 1933-1953 جىلعا دەيىن الماتى جاقتا بوي تاسالاعان. 1967 جىلى 86 جاسىندا قايتىس بولعان. ال الەكەڭنىڭ وزىنە تەتە ءىنىسى ءازىحاندى قىزىلدار بيلىگى تۇڭلىك يەسىسىڭ دەپ ەشقايدا جىبەرمەي ۇستاعان. ول 1932 جىلى ءوزىنىڭ قىستاۋى جەكەجالدا دۇنيەدەن وزعان.
ءاليحان نۇرمۇحاممەد ۇلىنىڭ تۋعان جەرىنە جاساعان ايرىقشا ءبىر ەڭبەگى – 1928 جىلى پەتەربۋرگتە جۇرگەنىندە بولاشاق عۇلاما عالىم الكەي مارعۇلاندى ءوز تاربيەسىنە العاندىعى. الەكەڭنىڭ قىستاۋى جەكەجالدان قوزىكوش جەردە ايگىلى قولا ءداۋىرىنىڭ بەگازى قورىمى جاتىر. ءوزى تۋىپ-وسكەن جىڭىشكە وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىنان باستالىپ, قارقارالىنىڭ اپپاز تورە مەكەنىنە دەيىن سوزىلىپ جاتقان 40-تان استام تۇركى ءداۋىرىنىڭ ءمۇسىن تاستارى بار. الەكەڭنىڭ بۇلاردى بىلمەۋى مۇمكىن ەمەس. ءتىپتى, الەكەڭنىڭ اتامەكەنى بولعان جەلتاۋدىڭ ءون بويىنداعى 500-دەن استام قولا ءداۋىرىنىڭ تاڭبالى تاستارىن دا الەكەڭنىڭ كورىپ, زەردەسىندە ساقتاعانى انىق. ەندەشە, بالالىق شاعىنان باستاپ-اق تاريحي ەسكەرتكىشتەرگە زەيىنى اۋعان زەردەسى تەرەڭ الەكەڭ ءوزى تۋعان ولكەنىڭ ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەرىن زەرتتەۋ تۋرالى ءوزىنىڭ شاكىرتى الكەي مارعۇلانعا جان-جاقتى ماعۇلماتتار بەرۋى عاجاپ ەمەس. سونىڭ ناتيجەسىندە الكەيدىڭ جەتەكشىلىگىمەن 1947 جىلدارى وقاە-نىڭ ەڭ العاشقى زەرتتەۋلەرىن جەلتاۋمەن جاپسارلاس بەگازىدان باستاۋىنا ءاليحاننىڭ دا باعىت-باعدار بەرىپ اقىل-كەڭەس ايتقاندىعى كوڭىلگە سەنىم ۇيالاتادى. وكىنىشتىسى سول, ءا.مارعۇلان ءاليحان اقتالعانعا جەتپەي, جاق اشپاستان ومىردەن ءوتىپ كەتتى.
تاعى ءبىر دەرەك, الكەي مارعۇلان ارقاداعى بەگازىنى زەرتتەپ جۇرگەن 1953-1967 جىلدارى بالقاش قالاسىندا تۇرعان ءاليحاننىڭ تۋعان ءىنىسى سماقان تورەمەن وتە تىعىز بايلانىستا بولعان. سماقان تورە دۇنيەدەن وزعاندا جەرلەۋىنە 2000 سوم قارجىلاي كومەك جىبەرگەندىگىن قارت زەينەتكەر قايىربەك بايسەركين ايعاقتايدى. اقتوعايلىقتار الاشتىڭ ءبىرتۋار تۇلعالارى ءاليحاننىڭ, جاقىپ پەن ءالىمحاننىڭ ۇلى رۋحتارىن قۇرمەتتەپ 1992 جىلى رەسپۋبليكا بويىنشا ەڭ العاش بولىپ ايگىلى عالىمدار كەڭەس نۇرپەيىسوۆتىڭ, تۇرسىنبەك كاكىشەۆتىڭ, مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ, جازۋشى جايىق بەكتۇروۆتىڭ قاتىسۋىمەن عىلىمي-تانىمدىق كونفەرەنتسيا وتكىزىپ, ولگەندە شىعارىلماعان جانازا نامازىنىڭ ساۋابى ءۇشىن الەكەڭنىڭ رۋحىنا باعىشتاپ قۇران وقىتىپ, اس بەردى. وسى تاريحي شارانىڭ ۇستىندە اۋدان ورتالىعىنداعى ماكسيم گوركي اتىنداعى ورتا مەكتەپكە ءاليحان بوكەيحان ەسىمى بەرىلىپ, اقتوعاي اۋىلىنداعى لەنين داڭعىلى ءاليحان بوكەيحان داڭعىلى بولىپ وزگەرتىلدى. بۇل يگى شاراعا ارنايى ماسكەۋدەن شاقىرىلعان الەكەڭنىڭ نەمەرەسى ەۆگەنيگە اقتوعايلىق جەرلەستەرى اقبوز ات مىنگىزدى. 1998 جىلى پرولەتاريات كوسەمى ۆ.ي.لەنين ەسكەرتكىشىنىڭ ورنىنا الاشتىڭ ءۇش ارىسى ءاليحان, جاقىپ, الىمحانعا اۋدان اكىمى تولەۋجان احمەتبەكوۆتىڭ باستاماسىمەن ءزاۋلىم ەسكەرتكىش ورناتىلدى.
2013 جىلى اۋدان اكىمى سالتانات ابەۋوۆانىڭ ۇسىنىسىمەن, ارحەولوگ عالىم ارمان بەيسەنوۆتىڭ قاتىسۋىمەن الەكەڭنىڭ جەكەجالداعى قىستاۋىنىڭ ورنى توپىراقتان ارشىلىپ, ىرگەتاسى رەتكە كەلتىرىلدى. ەندىگى ماقسات الەكەڭنىڭ قىستاۋىنداعى ءۇيىن, ءوزى اشقىزعان مەكتەپتى اۋدان جاستارىنىڭ باستاماسىمەن قالپىنا كەلتىرۋ بولىپ وتىر.
ءبىزدىڭ اقتوعاي – وسىنداي دۇنيەجۇزىن تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسۋدىڭ سوعىسسىز ساياسي جولدارىمەن مويىنداتقان عاسىر قازاعىنىڭ تۋعان جەرى, اتامەكەنى. الەمدە ءاليحان نۇرمۇحامەد ۇلىنىڭ ساياسي كۇرەسكەرلىگىن, داريا ءبىلىمدى عالىمدىعىن مويىنداعان, باعالاعان ساياسي قوزعالىستار دا, قوعامدىق ۇيىمدار دا وتە كوپ. الەكەڭنىڭ ەسىمى بەرىلەتىن عيماراتتار مەن مەكەنجايلار دا مول بولارى انىق. الايدا, قازاقتىڭ ءاليحانىنىڭ تۋعان جەرى بىرەۋ-اق, ول – ارقاداعى اقتوعاي.
تۇڭعىشباي مۇقان,
حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى اقتوعاي اۋداندىق
بولىمشەسىنىڭ توراعاسى, ولكەتانۋشى
قاراعاندى وبلىسى
