وتكەن عاسىردىڭ نەبىر سۇراپىلىن باستان كەشىپ, «بالعا مەن ءتوستىڭ» اراسىندا شىڭدالىپ شىققان وسكەلەڭ, قايسار ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ قاي-قايسىسىنىڭ بولماسىن عيبراتتى ءومىر جولى كەيىنگىلەر ءۇشىن ءىزى وشپەس ۇلكەن ونەگە عوي. تاعدىر سىنىنان سۇرىنبەي وتكەن سونداي سىندارلى, ابزال ازاماتتىڭ ءبىرى مارقۇم التاي ابەن ۇلى قارتاباەۆ ەدى. التەكەڭ – قاسيەتتى ۇلىتاۋ توپىراعىنىڭ تۋماسى, 1923 جىلى قازان ايىندا قازىرگى جەزدى اۋدانى, بايقوڭىر كەنتىندە دۇنيەگە كەلگەن.
«جاماننان جاقسى تۋسا دا, جاقسىدان جامان تۋسا دا تارتپاي قويماس نەگىزگە» دەمەكشى, بويىنداعى دارا سيپات, كىسىلىك ىزگىلىكتىڭ ءبارى دە ارقاۋى ۇزىلمەي ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسقان اسىل تەكتەن تامىر تارتىپ جاتقانى كامىل. اتاسى قارتاباي ەلدەن ۇلى ءدۇيىم ەلدى اۋزىنا قاراتقان, ارقا وڭىرىنە اتى ايگىلى, ايىر كومەي بي بولعان. الدىنا كەلگەن داۋدى ەكى اۋىز سوزبەن شەشەتىن تۋراشىل شەشەندىگىمەن, جەتىم-جەسىر, جوق-جىتىككە قايىرىمى مول جومارتتىعىمەن اتى شىققان ادام ەكەن. ءوز اكەسى ابەن دە جىگەرلى, كوزى اشىق, ەلگە سىيلى ازامات ەدى. «بالاپان – باسىنا, تۇرىمتاي – تۇسىنا» توزعىنداعان زاماندا قينالعان اعايىنعا قارايلاسىپ, قاداري-حالىنشە جاردەمىن اياماعان. اق پەن قىزىلدىڭ ارپالىسقا ءتۇسىپ, قازاق دالاسىن الاتايداي ب ۇلىكتىرگەن دۇربەلەڭ شاقتا دۇنيەگە كەلگەن ءسابي التايدىڭ ەسىندە تالاي زوبالاڭنىڭ سۇرقيا سۋرەتى قالىپتى. «كولحوزداسامىز» دەگەن الاشاپقىن ۇلى ايقاي تىپ-تىنىش اۋىلدى داۋىلداي شايقاپ ءوتتى. قورا تولى قويىنان, ءۇيىر-ءۇيىر جىلقىسىنان ايىرىلىپ شۋلاعان ەلدىڭ زارىنان شىرت ۇيقىدا جاتىپ شوشىپ وياناتىن. ءسال ەسەيىپ, ەتەك جاپقاندا, اشارشىلىق ناۋبەتىنە تاپ بولدى. شۇبىرعان بوسقىندار ءىسىپ-كەۋىپ قار ۇستىندە ءولىپ جاتاتىن. اشتىق پەن ازاپتان كوكىرەگىنە دەرت بايلانعان ءازيز اناسى دا كوپ وتپەي سول بەيباقتاردىڭ جولىن قۇشتى. ات جالىن تارتىپ ءمىنىپ, جارقىن ۇمىتپەن ارمانعا تالپىنعاندا جايناعان جاس ءومىرىن سۇراپىل سوعىستىڭ وت-جالىنى شارپىدى.
سوعىس باستالعاندا التاي ءالى ون سەگىزگە دە تولماعان ءجاسوسپىرىم بوزبالا ەدى. قارساقپايداعى ەسەپ-ساناق تەحنيكۋمىندا وقىپ جۇرگەن. ول كەزدەگى سوۆەتتىك يدەولوگيانىڭ پارمەن-قۋاتى عالامات. كوزى اشىق جاستاردىڭ كوبى وتان دەسە جانىن بەرۋگە ءازىر, شەتىنەن پاتريوت, شەتىنەن رومانتيك بولاتىن. ەل شەتىنە جاۋ تيسە, ەر جىگىت قاراپ جاتا ما. التاي دا ءوزىنىڭ مىڭداعان قۇرداستارى سەكىلدى مايدانعا سۇرانىپ, اسكەري كوميسسارياتتىڭ تابالدىرىعىن توزدىردى. «ون سەگىزگە تولعان جوقسىڭ» دەپ ونداعىلار اۋەلگىدە بەتىن قايتارسا دا, قويماي ءجۇرىپ سول جىلى كۇزدە اسكەرگە ءىلىندى. بىردەن مايدانعا جونەلتپەي, ءبىلىمى بار ساۋاتتى جاستاردى ىرىكتەپ, كىشى كومانديرلىك كۋرستان وتكىزەدى. التاي قارتاباەۆ رجەۆتەگى اسكەري ۋچيليششەگە جىبەرىلىپ, قىسقا مەرزىمدە وقۋ-جاتتىعۋدان وتەدى. 1942 جىلدىڭ ءشىلدەسىندە ءبىرىنشى ۋكراينا مايدانى, 723-اتقىشتار پولكىنىڭ قۇرامىندا 395– سد پۋلەمەت ۆزۆودىنىڭ كومانديرى بولىپ شايقاسقا كىرەدى. جاس لەيتەنانت سوعىس ونەرىنىڭ قىر-سىرىن تەز مەڭگەرىپ, ۇرىس جاعدايىن ءدوپ باسا بىلەتىن تاپقىرلىعىمەن, وجەت مىنەزى, تاباندى, باتىلدىعىمەن كوزگە ءتۇسىپ, اينالاسىنداعىلاردىڭ ىقىلاسىنا بولەندى. نەبىر قىسىل-تاياڭ ساتتەردە جاۋىنگەرلەرگە دەم بەرىپ, جەكە باسىنىڭ ەرلىگىمەن ۇلگى كورسەتە ءبىلدى. ستالينگراد ءۇشىن بولعان قيان-كەسكى شايقاستاردىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇرىپ, تالاي مارتە اجالمەن بەتپە-بەت كەلدى. ستالينگراد تۇبىندەگى شايقاس پەن ۋكراينا جەرىن ازات ەتۋ جورىعىنداعى كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. تولارساقتان قان كەشىپ ءجۇرىپ چەحوسلوۆاكيا, يۋگوسلاۆيا ەلدەرىن جاۋدان تازارتۋعا قاتىسادى. بەرلينگە ءشۇيىلگەن شەشۋشى شابۋىل بارىسىندا دا لەيتەنانت قارتاباەۆتىڭ ۆزۆودى ايرىقشا تەگەۋرىن تانىتادى. ءسويتىپ, رەيحستاگ توبەسىندە جەلبىرەگەن جەڭىس تۋىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ كورەدى.
وپاسىز جاۋدى ءوز اپانىندا تۇنشىقتىرعاننان كەيىن دە وتان شەكاراسىن قورعاپ, اسكەري قىزمەتىن ءارى قاراي جالعاستىرادى. تەك 1948 جىلى عانا اسكەر قاتارىنان بوساپ, «قىزىل جۇلدىز», ەكىنشى دارەجەلى وتان سوعىسى وردەندەرىمەن قوسا ون ءبىر مەدال كەۋدەسىندە جارقىراعان مايدانگەر جاس اعا لەيتەنانت تۋعان جەرگە ورالادى.
قان مايداندا ىسىلعان قايراتتى جاس جاۋىنگەر بەل شەشىپ, بىلەك سىبانىپ ەڭبەك مايدانىنا كىرىسىپ كەتتى.
بەيبىت ەڭبەكپەن وتكىزگەن بۇكىل ءومىرى جامبىل وڭىرىمەن تىعىز بايلانىستى بولدى. اۋەلگىدە ءار جىلدارى وبلىستىق كومسومول ۇيىمى مەن وبلىستىق كاسىپوداق كوميتەتىنە باسشىلىق جاسادى. كەيىن 1966 جىلدان باستاپ جيىرما جىل بويى جامبىل قالالىق پارتيا كوميتەتى ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقاردى. جاستايىنان ءومىردىڭ اششى-تۇششى ءدامىن تاتىپ, قاتال پارتيالىق ءتارتىپتىڭ سىنىنان وتكەن, قان مايداندا شىڭدالعان ابزال ازامات وسى جىلدار ىشىندە ابىرويلى ەڭبەگىمەن ەل الدىندا زور بەدەلگە يە بولدى. بۇل جىلدارى, قازاقستاننىڭ بارلىق ولكەلەرى سياقتى, جامبىل ءوڭىرى, ونىڭ ىشىندە وبلىس ورتالىعى – جامبىل قالاسى دا قارىشتى قاداممەن ءوسىپ-وركەندەگەنى ايان. الىپ حيميا وشاقتارى بوي كوتەرىپ وداققا تانىلعان جامبىل قالاسى ءىرى ءوندىرىس الاڭىنا اينالدى. وسىنداي جاۋاپتى كەزەڭدە كادرلاردى دۇرىس ىرىكتەپ, قارىم-قابىلەتىنە قاراي ورنالاستىرۋدا التاي ابەن ۇلى سىندى تاجىريبەلى ماماننىڭ كومەگى زور بولدى. 1985 جىلى رەسپۋبليكالىق دەربەس زەينەتكە شىققاننان كەيىن دە ەڭبەك جولىن جالعاستىرىپ, «جامبىلسۋقۇرىلىس» ترەسىندە كادر ينسپەكتورى بولىپ ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇندەرىنە دەيىن قىزمەت اتقاردى. جاستايىنان كورگەن بەينەت پەن سوعىستا العان جاراقات ۋاقىت وتە سىر بەرىپ, اقىرى, 1992 جىلى باقيعا وزدى.
التاي ابەن ۇلىنىڭ ۇزاق جىلعى جەمىستى ەڭبەگى ءۇشىن جوعارى ۇكىمەتتىك ماراپاتتارى مەن قۇرمەتتى اتاقتارىن سانامالاپ جازساق, تۇتاس ءبىر ءتىزىم. بىراق ەلدىڭ ىقىلاسىنا بولەنىپ, جاقسى اتىڭ جاقىن-جۋىقتىڭ جادىندا جۇرسە, ودان ۇلكەن ابىروي بار ما؟ تالاي جىل ۇزەڭگىلەس بولىپ, قاتار قىزمەت اتقارىسقان, قازىرگى وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى تىلەۋقابىل تورەبەكوۆ قاريا: «التاي از سويلەپ, كوپ تىڭدايتىن ازامات ەدى. وسى بايسالدى مىنەزى ونى ورتاسىنا سىيلى ەتتى. دوستىققا ادال بولاتىن. ومىردەن كورگەن-تۇيگەنى مول, ءوز ىسىنە بەرىلگەن ادال قىزمەتكەر ەدى. جۇمىسىنا تاستاي, وتە ساۋاتتى مامان رەتىندە تانىلدى», دەپ ەسكە الادى. سەكسەنىنشى جىلدارى جامبىل قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءۇشىنشى حاتشىسى بولعان ل.ي. نەكرياكوۆا ول كىسىمەن قىزمەتتەس بولعان جىلداردى «ءومىرىمنىڭ ەڭ ءبىر ەلەۋلى كەزەڭى» دەي كەلە: «التاي ابەن ۇلىنىڭ بەينەسى ارادا تالاي جىل وتسە دە ءالى كوز الدىمدا. ءجۇرىس-تۇرىسىنان اسكەري تارتىپتەن وتكەن ادام ەكەنى كورىنىپ تۇراتىن. وتە تازا, تالعاممەن كيىنەتىن. بولىمدەگى قىزمەتكەرلەردەن دە سونى تالاپ ەتەتىن. جۇرەگى جۇمساق ەدى. مەن ول كىسىنىڭ قاراماعىندا ىستەپ, ۇلكەن ءتالىم-تاربيە الىپ, كەيىن جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارعان تالاي ازاماتتاردى بىلەمىن» دەيدى.
جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا وراي قوس مايداننىڭ ارداگەرى التاي ابەن ۇلىنىڭ ءومىر جولىن ۇرپاققا ونەگە ەتىپ قالدىرۋ ماقساتىندا تاراز شاھارىنداعى ءوزى تۇرعان ءۇيدىڭ قابىرعاسىنا مەموريالدىق تاقتا ورناتىلدى. بۇل دا ابزال ازاماتقا دەگەن ەل سۇيىسپەنشىلىگىنىڭ ءبىر بەلگىسى بولسا كەرەك.
التاي اقساقال بار عۇمىرىن ادال ەڭبەككە ارناعان تۋراشىل, قايسار, مىنەزگە باي, بايسالدى, مەيىرىمدى ازامات, پاراساتتى, ىسكەر باسشى عانا ەمەس, قولدىڭ سالاسىنداي ۇل-قىزدارىن جۇرەگىنىڭ جىلۋىنا وراپ وسىرگەن اياۋلى اكە دە بولا ءبىلدى. بەس پەرزەنت ءسۇيىپ, سولاردىڭ ارقايسىن جاستايىنان تازالىق پەن تارتىپكە, ەڭبەكسۇيگىشتىككە باۋلىپ, بويلارىنا ىزگىلىك ءدانىن ەگۋگە تىرىستى. «كوزىن اشىپ كورگەنى, اۋزىن اشىپ سۇيگەنى», تۇلابويى تۇڭعىشى ءنازيما ۇزاق جىل ۇستازدىق ەتتى. ۇلى بەيبىت – اقتوبە قالاسىندا كاسىپكەر. قىزى ءاسيما تاراز قالاسىنداعى بالاباقشادا 40 جىلعا تاياۋ مەڭگەرۋشى بوپ قىزمەت اتقارىپ كەلەدى. ۇلدىڭ كىشىسى – ءبىتىم مەن سۇتكەنجەسى ءراسيما دا ءومىردەن ءوز ورىندارىن تاپقان باقىتتى جاندار.
التەكەڭنىڭ كىندىگىنەن ورگەن ۇرپاقتى قازىر ءبىر قاۋىم ەل دەسە دە بولعانداي. نەمەرەسىنىڭ ۇلكەنى – ەرمەك قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىندە جاۋاپتى قىزمەت اتقارسا, ايان انگليادا ءبىلىم الىپ, ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىندە جۇمىس ىستەپ ءجۇر. ءالجان مەن ارمان دا بىلىكتى مامان – زاڭگەر. شوبەرەسى ءالىمحان – قازاق-تۇرىك ليتسەيىنىڭ شاكىرتى, ارسلان – سپورتتان ەلگە تانىمال ازامات...ءوسىپ-ونگەن ءبىر اۋلەت وسىنداي-اق بولار دەيمىز جاراتۋشى اللانىڭ العاۋسىز مەيىرىم-شافاعاتىنا شۇكىرشىلىك ەتىپ.
ءاسيما, باباسى قارتاباي بيدەن قاسيەت دارىپ, ءسوز قونعان, تالابىن ۇشتاسا, ءتاپ-ءتاۋىر اقىن بولىپ كەتكەندەي ەكەن. ءبىر ولەڭىندە اكەگە دەگەن ساعىنىش-مۇڭىن, پەرزەنتتىك سۇيىسپەنشىلىگىن بىلاي تولعاپتى:
پەيىلى كەڭ, پاك جۇرەك, دارا تۋعان,
باقىتى ءۇشىن حالقىنىڭ جاراتىلعان.
جان-جاعىنا مەيىرىم, شۋاق شاشىپ,
اسقاقتايدى, جان اكە, دانا تۇلعاڭ!
ەرلىگىڭ جاستايىڭنان ءمالىم جۇرتقا.
جارالعان جايساڭ مىنەز, سابىرلىقتان.
قان مايداندا قارۋ اپ وتان ءۇشىن,
مۇز جاستانىپ, وت كەشىپ, جالىن جۇتقان.
ەڭبەگىڭ ارقاشاندا ەرەن ەدى.
ۇلگى ەتەر ىستەرىڭ كوپ ونەگەلى.
بەس بىردەي پەرزەنتىڭدى ماپەلەدىڭ,
كەڭەيتەر كەلەشەكتە كەرەگەنى.
اقىلى اسقارالى, نار تۇلعالى,
ويى دارا, كوڭىلى اق, جارقىن جانى.
ءور التايداي ەڭسەلى ەر التايدى
قازاعى ۇمىتپايدى ارتىنداعى!..
ارتىندا جىلاپ جوقتايتىن ۇرپاعى باردا, ءولدى دەۋگە بولا ما ونداي جاندى!
«ادامنىڭ ءوزى مىڭ جاسامايدى, ۇرپاعىمەن مىڭ جاسايدى» دەگەندى دانا حالقىمىز وسىنداي مىسالداردى مەڭزەپ ايتقان بولۋ كەرەك.
سوۆەتبەك ماعزۇموۆ,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ
مادەنيەت قايراتكەرى
تاراز
