ءۇندىستان – ءوزىنىڭ عاسىرلار قويناۋىنان سىر شەرتكەن ۇزاق تاريحىندا قىزىقتى وقيعالارمەن تاڭداندىرار شەجىرەلەردى جيناي بىلگەن عالامات ەل. ەجەلگى ءۇندىستاندا بۇگىنگى ادامزات دامۋىندا ەلەستەتۋگە بولمايتىن نەبىر زاماناۋي عىلىمداردىڭ نەگىزى قالانعان. ول جەر كولەمى بويىنشا الەمدە جەتىنشى ورىندى, حالىق سانى بويىنشا ەكىنشى ورىندى يەلەنەدى. داڭقتى ءتاج-ماحال, امريتسارداعى التىن ساراي سياقتى ساۋلەت ونەرىنىڭ جاۋھارلارى, ماحابودحي ادجانتانداعى سياقتى ۇڭگىر ىشىندەگى عيباداتحانالارى ءۇندىستاننىڭ اتاعىن جاھانعا پاش ەتتى.
ءۇندىستان رەسپۋبليكاسى – وڭتۇستىك ازيادا ءۇندىستان تۇبەگىندە ورنالاسقان مەملەكەت. ول ءوزىنىڭ اسا باي مادەنيەتىمەن جانە ەجەلگى وركەنيەتىمەن الەمگە ايگىلى. ءۇندىستاننىڭ باتىس جاعالاۋلارى اراب تەڭىزىنىڭ, شىعىس جاعالاۋلارى بەنگال شىعاناعىنىڭ سۋلارىمەن قورشالعان. جەر كولەمى 3 287 263 شاقىرىمدى (لاككاديۆ, اندامان جانە نيكوبار ارالدارىن قوسا ەسەپتەگەندە) قۇرايدى. 2015 جىلعى حالىق ساناعى بويىنشا بۇل ەلدىڭ تۇرعىندارىنىڭ سانى 1 282 526 مىڭ ادامعا جەتتى. استاناسى – نيۋ-دەلي قالاسى. حالقى نەگىزىنەن يندۋيزم (80,3 پايىز), مۇسىلمان (11 پايىز) جانە باسقا دىندەردى ۇستانادى. ەلدەگى رەسمي تىلدەرگە حيندي جانە اعىلشىن ءتىلى, سونىمەن بىرگە, ءارتۇرلى شتاتتاردا 18 ءتىل رەسمي ءتىل بولىپ سانالادى.
ءۇندىستان فەدەراتيۆتى رەسپۋبليكا بولىپ ەسەپتەلەدى, قۇرامىنا 25 شتات پەن 7 وداقتىق اۋماق كىرەدى. مەملەكەت باسشىسى – پرەزيدەنت, زاڭ شىعارۋشى جوعارعى ورگانى – پرەزيدەنت جانە قوس پالاتادان (حالىق پالاتاسى مەن شتاتتار كەڭەسى) تۇراتىن پارلامەنت. جوعارعى اتقارۋشى ورگانى پرەمەر-مينيستر باسقاراتىن مينيسترلەر كەڭەسى.
ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى 2-مىڭجىلدىقتا ۇندىستانعا اريلەر كەلىپ, العاشىندا پەندجابتى, سوڭىنان گانگ جازىعىن مەكەندەي باستادى. اريلەر مال, ەگىن وسىرۋمەن اينالىسىپ, قول ونەردى مەڭگەردى, ساۋدا-ساتتىق جاسادى. ب.ز.د. 1-مىڭجىلدىقتا سولتۇستىك ءۇندىستاندا بىرنەشە قۇل يەلەنۋشى مەملەكەت پايدا بولدى. ب.ز.د. 327-325 جىلدارى ۇندىستانعا الەكساندر ماكەدونسكي اسكەرى باسىپ كىرىپ, جاۋلاپ الدى. VI-XII عاسىرلاردا ءۇندىستاندا بىرنەشە ورتاعاسىرلىق مەملەكەت قۇرىلىپ, ءومىر ءسۇردى. ولار ءوزارا ۇزدىكسىز سوعىس جۇرگىزىپ وتىردى. ءحىى عاسىردىڭ سوڭىندا ءۇندىستاندى گۋرلار مەملەكەتىنىڭ بيلەۋشىسى مۇحاممەد جاۋلاپ الدى. ول قايتىس بولعاننان كەيىن گانگ جەرىنىڭ بيلەۋشىسى تاۋەلسىز مەملەكەت قۇردى. استاناسى دەلي قالاسى بولعان بۇل مەملەكەت دەلي سۇلتاندىعى دەپ اتالدى.
ءۇندىستان
بەنين
حV عاسىردىڭ سوڭىندا ءۇندىستاندى العاشقى ەۋروپا وتارشىلارى – پورتۋگالدار جاۋلاپ الدى. ال ءحVىى عاسىردىڭ باس كەزىندە ءۇندىستاندا اعىلشىندىق وست-ءۇندىستان جانە گوللاندتىق بىرىككەن وست-ءۇندىستان كومپانيالارى قۇرىلدى. ءسويتىپ, ءۇندىستان جەرى بۇتىندەي ۇلىبريتانيانىڭ وتارىنا اينالدى. وتارلىق ەزگى ءۇندى حالقىنىڭ قارسىلىعىن تۋعىزدى. ءحVىىى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ ەلدىڭ بارلىق ايماقتارىن قامتىعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستەرى باستالدى. 1947 جىلى ۇزدىكسىز قانتوگىس سوعىستاردان كەيىن بريتاندىق ءۇندىستان ەكى تاۋەلسىز دومينيونعا – ءۇندى وداعى (يندۋيستەر) مەن پاكىستانعا (مۇسىلماندار) ءبولىندى. تاۋەلسىز ءۇندىستاننىڭ ءبىرىنشى پرەمەر-ءمينيسترى بولىپ ءۇندى ۇلتتىق كونگرەسى پارتياسىنىڭ كوسەمى دجاۆاحارلال نەرۋ سايلاندى. 1950 جىلى ءۇندى وداعى ءۇندىستان-بريتان دوستاستىعى قۇرامىنداعى ءۇندىستان رەسپۋبليكاسى بولىپ جاريالاندى. 1966 جىلى تارتىسپەن وتكەن سايلاۋدا ەلدىڭ كەزەكتى پرەمەر-ءمينيسترى بولىپ دج.نەرۋدىڭ قىزى ينديرا گاندي سايلاندى. 1984 جىلى ۇكىمەت اسكەرلەرى امريتسارداعى التىن حرامدى سيكح كۇشتەرىنەن تازارتتى. كوپ ۇزاماي گانديدى ءوزىنىڭ وققاعارى سيكح اتىپ ءولتىردى. پرەمەر-مينيستر بولىپ گانديدىڭ ۇلى رادجيۆ گاندي تاعايىندالدى. ول 1991 جىلى سايلاۋ كەزىندە دۇشپاندارى قولىنان قازا تاپتى. 1998 جىلى ءۇندىستان 5 جەراستى يادرولىق سىناعىن وتكىزىپ, يادرولىق دەرجاۆالاردىڭ بىرىنە اينالدى.
تاۋەلسىزدىككە يە بولعاننان كەيىن ءۇندىستان اگرارلىق وتار ەلدەن ەكونوميكالىق جاعىنان قۋاتتى, ءوندىرىسى دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلدى. 1961 جىلى باستالعان رەفورما ءۇندىستان ءۇشىن جاقسى ناتيجەلەرگە جول اشتى. قىسقا مەرزىم ىشىندە اۋىر جانە جەڭىل ونەركاسىپ جەدەل دامىپ, ستانوك جاساۋ سالاسى قارقىن الدى. عىلىم سالاسى ەرەكشە دامىپ, اتوم جانە عارىش تەحنيكاسى بويىنشا وزىق جاڭالىقتار اشىلدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ەنەرگەتيكا وزىق تەحنولوگيالارعا قول جەتكىزدى. ەكونوميكاداعى زور تابىستار ۇندىستانعا مول شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار تارتۋعا مۇمكىندىك بەردى. 1991-2001 جىلى ەل ەكونوميكاسىنا تىكەلەي سالىنعان شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ كولەمى 23,6 ملرد. اقش دوللارىن قۇرادى. ونىڭ باسىم بولىگى ەكونوميكالىق دامۋ دارەجەسىن ايقىندايتىن جوعارى تەحنولوگيالىق سالالاردى دامىتۋعا جۇمسالدى.
قازاقستان مەن ءۇندىستان رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس 1992 جىلدىڭ 23 اقپانىندا ورناتىلدى. 1992 جىلى مامىر ايىندا الماتىدا ءۇندىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ, ال 1993 جىلى قاراشادا دەليدە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلشىلىگى اشىلدى. 1992 جىلى اقپاندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇندىستانعا ءبىرىنشى رەسمي ساپارىن جاسادى. سودان بەرى ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ىنتىماقتاستىق بايلانىستار قارقىندى دامۋ جولىنا ءتۇستى. 2002 جىلى اقپاندا ءۇندىستان استاناسى – نيۋ-دەلي قالاسىندا اباي كوشەسى سالتاناتتى تۇردە اشىلسا, سول جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا الماتى قالاسىنداعى ءىرى كوشەلەردىڭ ءبىرى ماحاتما گانديدىڭ ەسىمىنە يە بولدى.
بەنين رەسپۋبليكاسى – باتىس افريكاداعى مەملەكەت. ول سولتۇستىگىندە بۋركينا-فاسو جانە نيگەريامەن, شىعىسىندا – نيگەريامەن, باتىسىندا – توگومەن شەكارالاسادى. استاناسى – پورتو-نوۆو قالاسى, الايدا ەل ۇكىمەتى ەڭ ءىرى قالا كوتوندا ورنالاسقان.
بەنيندە ەڭ سوڭعى حالىق ساناعى 2013 جىلى جۇرگىزىلگەن بولاتىن. وسى ساناق بويىنشا حالىق سانى 9 983 884 ادامدى قۇرادى. ەتنيكالىق قۇرامى جاعىنان مۇندا 60 حالىقتىڭ وكىلدەرى تۇرادى. ولاردىڭ قاتارىنا فون, داگومەي, باربا, سومبا, يورۋبا, بۋسا جانە باسقا حالىقتاردى جاتقىزۋعا بولادى. رەسمي ءتىلى فرانتسۋز ءتىلى بولسا, ەلدىڭ وڭتۇستىگىندە فون جانە يورۋبا ءتىلى قولدانىلادى. بەينين حالقى نەگىزىنەن حريستيان (42,8 پايىز), مۇسىلمان (24,4 پايىز) ۆۋدۋيست (17,3 پايىز) جانە باسقا دىندەردى تۇتىنادى. حالىقتىڭ 34,7 پايىزى عانا ساۋاتتى.
كونە زاماندا بەنين رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا بۇگىنگى حالىق قۇرامىنا كىرەتىن تايپالاردىڭ وكىلدەرى مەكەندەگەن بولاتىن. حV عاسىردا بەنين جاعالاۋىنا العاش رەت پورتۋگالداردىڭ تابانى ءتيدى. وسىدان باستاپ بۇل ەلدە ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان وتارلاۋ كەزەڭى باستالدى. ءحVى-ءحVىى عاسىرلاردا بۇل ەلدىڭ اۋماعى فرانتسۋز, گوللاند جانە اعىلشىن كوپەستەرىنىڭ قۇل ساۋداسىن جۇرگىزەتىن ورتالىققا اينالدى. ءحVىى عاسىردا بۇل جەردە داگومەيا مەملەكەتى قۇرىلدى. ءحVىىى عاسىرعا دەيىن داگومەيا مەملەكەتى ەۋروپالىق كوپەستەرگە قۇلدار ساتاتىن ءىرى مەملەكەت بولىپ سانالدى. كەيبىر دەرەكتەر بويىنشا, بۇل جەردە جىلىنا 20 مىڭ قۇل ساتىلاتىن بولعان. بۇل قۇلدار ساۋداسى ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن جالعاستى.
1904 جىلى بۇگىنگى بەنين رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعى فرانتسۋز داگومەيا وتار ەلى بولدى. فرانتسۋز وتارشىلدارى ەل اۋماعىندا تەمىرجول قۇرىلىسىن سالىپ, ونەركاسىپ وشاقتارىن قۇرا باستادى. 1958 جىلى داگومەيا اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسى فرانتسۋز قاۋىمداستىعىنىڭ قۇرامىنا ەندى. 1960 جىلى 1 تامىزدا داگومەيا رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى. ونىڭ ءبىرىنشى پرەزيدەنتى بولىپ ديكتاتور ماگا كۋتۋكۋ يۋبەر تاعايىندالدى. 1963 جىلى ەلدە پولكوۆنيك ك.سوگلو باستاعان اسكەري توڭكەرىس بولىپ, س.م.اپيتي پرەزيدەنت بولدى. ول «سوتسياليستىك بولاشاقتى» تاڭدادى. الايدا 1965 جىلى ەكىنشى اسكەري توڭكەرىس جاسالىنىپ, ول تاقتان تايدىرىلدى. 1968 جىلى ە.زينسۋ پرەزيدەنت بولىپ, كاپيتاليزم جولىمەن دامۋعا بەت بۇردى. 1969 جىلى كەزەكتى اسكەري توڭكەرىس جاسالىنىپ, ەلدىڭ بيلىگى بۇرىنعى پرەزيدەنتتەر ماگا مەن ءاپيتيدىڭ قولىنا كوشتى. 1972 جىلى مايور ماتە كەرەكۋ باستاعان اسكەري توڭكەرىس بولىپ, ەل قايتادان ماركستىك-لەنيندىك يدەولوگيا جولىنا ءتۇستى. 1974 جىلدىڭ قاراشاسىنان باستاپ ەلدىڭ بيلىگى كەرەكۋ باسقاراتىن ساياسي بيۋرونىڭ قولىنا كوشتى. 1975 جىلدىڭ 30 قاراشاسىندا ەلدىڭ اتاۋى بەنين حالىقتىق رەسپۋبليكاسى بولىپ وزگەرتىلدى. الايدا, 1989 جىلى كەرەكۋ ءوز ەركىمەن ماركسيستىك-لەنيندىك قاعيداتتاردان باس تارتىپ, رەسمي تۇردە ەلدىڭ اتاۋىنداعى «حالىقتىق» دەگەن اتاۋدى الىپ تاستادى. 1991 جىلى ەلدە ەركىن سايلاۋ وتكىزىلىپ, بەنين رەسپۋبليكاسى قۇرىلدى.
قازىر بەنين رەسپۋبليكاسى 12 دەپارتامەنتكە بولىنگەن. ءوز كەزەگىندە بۇل دەپارتامەنتتەر 77 كوممۋنادان قۇرالعان. بەنين ەكونوميكاسى دامىماعان. نەگىزىنەن, مۇندا حالىق ماقتا وسىرۋمەن اينالىسادى. بەنين رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا مۇناي مەن گازدىڭ مول قورى بار. بىراق ول ءالى كۇنگە دەيىن يگەرىلمەگەن. بەنين ەلەكتر ەنەرگياسىن گانا رەسپۋبليكاسىنان يمپورتتايدى. قازىر مۇندا ەكونوميكانى دامىتۋ ماقساتىنداعى العاشقى قادامدار جاسالۋدا. بەنين بيلىگى ەكونوميكانى, اسىرەسە, ءتۋريزمدى دامىتۋعا شەتەل ينۆەستيتسياسىن تارتۋعا بەتبۇرىس جاساۋدا.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
