ەلباسىنىڭ ۇلاعاتتى ۇستانىمى
مانيفەست – جاڭا پىشىمدە ويلاۋدىڭ نەگىزى
قازاقستان 1994 جىلى كەڭەس وداعىنان قالعان يادرولىق قارۋدان ەرىكتى تۇردە باس تارتىپ, الەمدەگى ىرگەلى مەملەكەتتەردەن ءوز قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن كەپىلدىك الدى. عالامات ارسەنالدان ءوز ەركىمەن قۇتىلۋ دۇنيەجۇزى تاريحىندا كەزدەسپەگەن قۇبىلىس. ەلىن-جەرىن, تۋعان حالقىن جانىنداي سۇيەتىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ بۇل باتىل قادامى الەمدىك قوعامداستىقتا ەلىمىزگە ۇلكەن بەدەل اكەلىپ, ءوزارا سەنىم ورناتتى. الەمدەگى وزگە دە مەملەكەت باسشىلارى, جەكەلەگەن تانىمال ساياساتكەرلەر مەن بىلىكتى ساراپشىلار پرەزيدەنتىمىزدىڭ قازاق ەلىن قۇرۋ مەن دامىتۋداعى جانە قالىپتاسقان الەمدىك قارىم-قاتىناس پەن تارتىپكە جاڭا مازمۇن بەرۋ جولىنداعى ەرەن ەڭبەگىن جوعارى باعالادى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ءوز ەلى ءۇشىن عانا ەمەس, بارشا ادامزاتتىڭ ەرتەڭىنە قاتىستى الاڭداۋشىلىعىنان تۋعان يادرولىق قارۋسىز ءومىر سۇرۋگە شاقىرۋى جالپى, ساليقالى ويلانا بىلەتىن پلانەتا تۇرعىندارى مەن كوپتەگەن مەملەكەت باسشىلارى تاراپىنان قاجەتتى قولداۋ تابۋدا. جۇيەلى پىكىرلەرى مەن جەمىستى جۇمىستارىنان قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ دارالىعى تانىلادى. بۇل مويىندالعان دۇنيە. تۇيتكىلدى الەمدىك ماسەلەلەر تالقىلاناتىن باسقوسۋلاردا قازاقستان پرەزيدەنتى العاشقىلاردىڭ قاتارىندا ءسوز سويلەپ, پىكىر بىلدىرۋگە شاقىرىلادى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قاي ورتادا بولماسىن امبەبەپ يدەيا تۋدىرا الادى. الەمدەگى اۋزى دۋالى, اسا ءبىلىمدار دەگەن قوعامتانۋشىلار مەن ساراپشىلاردىڭ ءوزى ەلباسىنىڭ تىڭ تۇجىرىمدارىن اسىعا كۇتەتىندەرىن, قازاقستان باسشىسىنىڭ بۇگىنگى دامۋ ۇدەرىستەرى مەن بولاشاق تۋرالى باعدارلارىن, ىقتيمال قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ الدىن الۋعا قاتىستى بايلامدارىن بىلگىسى كەلىپ تۇراتىنى بەلگىلى. بۇل جولى دا سولاي بولدى. ءساۋىردىڭ العاشقى كۇنى ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتتە دە ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزگە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ويىن ورتاعا سالۋعا مۇمكىندىك بەرىلدى. ءوز سوزىندە ەلباسى الەمدى شارپىعان ورتكە تەڭ تەرروريزمگە قاتىستى بۇۇ جۇمىسىن جەتىلدىرۋ, يادرولىق تەحنولوگيالاردى بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋداعى ادىلەتتىلىكتى قالىپتاستىرۋ, قارۋسىزدانۋ ماسەلەلەرىن قاراستىراتىن باسقوسۋلاردى ءجيى وتكىزۋ, ماگاتە-ءنىڭ قىزمەتىنە جاڭا ءپارمەن بەرۋدىڭ قاجەتتىگى سەكىلدى قاداۋ-قاداۋ ماسەلەلەردى, الەمدىك قاۋىپسىزدىككە باستايتىن جولدار مەن جۇيەلەردى, وسى باعىتتاعى ۇنقاتىسۋلاردىڭ ءپىشىمىن ءوزگەرتۋدى ۇسىندى. ەلباسىنىڭ «مەن تەررورلىق ۇيىمعا قاتىسى بار اركىمدى باقىلاۋعا الۋعا بولاتىن بىرىڭعاي الەمدىك جەلى قۇرۋ قاجەت دەپ سانايمىن» دەگەن ۇسىنىسى تىڭ ويدان تۋعان, ىزگى ماقساتتى كوزدەيتىن ۇسىنىس. سامميتتەن كەيىنگى بريفينگتە الەم حالىقتارىنىڭ الدىندا تۇرعان باستى ماسەلە قارۋسىزدانۋ ەكەنىنە ارنايى توقتالا كەلىپ, «...كەلەشەكتە ەۋرووداق, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق جانە شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى ەركىن ساۋداعا جول اشسا, بۇل بۇكىل ەۋرازيا ءۇشىن وراسان پايدا اكەلەتىنىن» دە اتاپ ءوتتى. وسىلايشا ءوزارا قىرعي-قاباق قارسىلاسۋدىڭ ەمەس, ءاربىر ادامنىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋ جولىندا ساياسي-مادەني جانە ەكونوميكالىق قالىپتى قاتىناستىڭ جاڭا جەلىسىن ورناتۋ ارقىلى وركەنيەتتى دامۋدىڭ سونى باعىتىن نۇسقادى. سامميتتە دۇنيەجۇزى الاڭداپ وتىرعان وراسان زور قاۋىپتىڭ الدىن الۋداعى ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ تەگەۋرىندى وي-ورامدارى ونىڭ تۇلعالىق دارالىعى مەن دانالىعىن تاعى دا تانىتتى. وسى ورايدا تۇتاس ۇلتتىڭ بويىنداعى اسىل قاسيەت اتاۋلىنىڭ ءبىر ادامنىڭ تولاعايداي تۇلعاسىندا جاراسىمدى كورىنىس تابۋى ونىڭ ەلباسى رەتىندەگى ءباسىن الەم الدىندا شىرقاۋ بيىككە كوتەرگەنى دە شىندىق. سەبەبى, ۇلت تا ادام سياقتى. ەگەر ادام قوعامدىق ءومىردىڭ جيىنتىعى بولاتىن بولسا, «شىر ەتىپ جەرگە تۇسكەن مينۋتىنان» سوعىس اتتى سۇمدىقپەن بەتپە-بەت كەلگەن ءسابيدىڭ ساناسىندا ونىڭ سالقىن تابى, سانالى عۇمىرىندا سالدارى قالارى ءسوزسىز. «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» دانا حالقىمىز سوعىستىڭ زاردابىن كوپ تارتقانى بەلگىلى. سوندىقتان دا ەلباسىمىزدىڭ ساياسي ۇستانىمىندا بەيبىتسۇيگىشتىك بايلام باستى مانگە يە. ول يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ ارقىلى بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ دوس كوڭىلىن بۇكىل دۇنيەجۇزىنە ۇدايى پاش ەتىپ كەلەدى. تاعدىرشەشتى القالى باسقوسۋلاردا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋسىز ءومىر سۇرۋگە بەيىمدەلۋ قاجەتتىگى مەن ونىڭ ارتىقشىلىقتارى جايىندا ۇدايى ۇتىمدى ۇسىنىستارىن اشىق بىلدىرەدى. تاريحي تۇرعىدان العاندا از ۋاقىتتىڭ ىشىندە قازاقستاندىق دامۋ مودەلىن ورناتىپ, ءوز ەلى ىشىندە بىرلىكتى قامتاماسىز ەتە العان ەلباسىمىز الەم حالقىنا جاڭاشا ويلاۋدى, مۇلدە جاڭا پىشىمدە ۇنقاتىسۋدى, حالىقارالىق كۇرمەۋلى ماسەلەلەردى تەڭ قۇقىقتىق دارەجەدە ءادىل دە اشىق قاراستىرۋدى ۇسىندى. ول پرەزيدەنتتىڭ «الەم. ءححى عاسىر» اتتى مانيفەسىندە ايقىن كورىنىس تاپقان. حالىقارالىق مازمۇنعا يە وسى قۇجاتتا ەلباسىمىز بەيبىت ءومىر سۇرۋگە ءۇندەيتىن بايىپتى باستاما كوتەردى. «ءىلۋلى تۇرعان مىلتىقتىڭ كۇندەردىڭ كۇنى ءبىر اتىلاتىنى» سياقتى, يادرولىق قارۋدان ادامزاتقا ايتەۋىر ءبىر كۇندە زاۋال كەلەتىنى ەسكەرتىلدى. جانە بۇل قاۋىپتىڭ ءدال قازىرگى تاڭدا قاسىرەتكە اينالۋى ابدەن مۇمكىن ەكەنىنە الەم حالقىنىڭ نازارى ەرەكشە اۋدارىلدى. سونىمەن بىرگە, مانيفەستە اسكەري-ونەركاسىپتىك كەشەندەر الەۋەتىنىڭ ايرىقشا ارتىپ وتىرعانى, ال ونى تەجەۋ ماقساتىندا اسكەري بلوكتارعا بۇۇ تۋى استىندا مەملەكەتتەردىڭ بەيبىتشىلىك, تۇراقتىلىق, سەنىم مەن قاۋىپسىزدىك ءۇشىن جاھاندىق كواليتسياسىن قارسى قويۋ وسىناۋ تىعىرىقتان شىعار بىردەن-ءبىر جول رەتىندە ۇسىنىلدى. قازىر الەمدەگى تانىمال ساياساتتانۋشىلار تاياۋ شىعىستاعى تەررورلىق ۇيىمداردىڭ اۋەلى ورتالىق ازياعا, سودان كەيىن قازاقستانعا ءوتۋ قاۋپى بارىن جاسىرمايدى. بۇل قاۋىپ قازاقستان باسشىسىنىڭ زاڭدى الاڭداۋشىلىعىن تۋعىزىپ وتىر. مانيفەست – وسىنداي وراسان زور اپاتتىڭ الدىن الۋعا شاقىرعان يگىلىكتى باستاما, بەيبىتسۇيگىش ەلدىڭ بەرىك بايلامى. قۇجاتتا ادامزات وركەنيەتىنىڭ الداعى ۋاقىتتاعى ەڭ باستى مىندەتى دە اتاپ كورسەتىلگەن. ول – سوعىس اتاۋلىنىڭ تامىرىنا بالتا شابۋ. بولاشاقتا «ءححى عاسىر: سوعىسسىز الەم» قاعيداتىن ومىرگە ەندىرۋ باستى باعدار رەتىندە قاراستىرىلعان. سونىمەن قاتار, عىلىم جەتىستىگى نەگىزىندە ويلاپ تابىلاتىن جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ شىعارۋعا باقىلاۋ ورناتۋ ءۇشىن بۇۇ-دا تىركەۋ رەەسترىن قۇرۋ جونىندە تىڭ باستاما كوتەرىلدى. بۇعان قوسا, مانيفەستە ەلدىڭ قارقىندى دا ساتىلى دامۋىن بەلگىلەپ بەرگەن «ۇلت جوسپارى – 100 ناقتى قادام» باعدارلاماسى سەكىلدى الەمدىك قوعامداستىقتىڭ ءىس-قيمىلىنىڭ تۇتاستىق الگوريتمدەرىن قامتاماسىز ەتەتىن 5 باعىت ناقتى ايقىندالعان. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ «الەم. ءححى عاسىر» اتتى مانيفەسى ۇلتتىق ليدەرلەردىڭ بولاشاق ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتەرىن جانە ءبىر ەكشەگەن, يادرولىق قارۋسىز ءومىر سۇرۋگە شاقىرعان ساياسي ماڭىزى وتە سالماقتى قۇجات بولىپ تابىلادى. بۇعان قوسا, مانيفەست – قازاقستان باسشىسىنىڭ الەمدىك ارەنادا جۇرگىزىپ كەلگەن بەيبىتسۇيگىش ساياساتىنىڭ جۇيەلى جالعاسى. ول سونىسىمەن دە ومىرشەڭ. ەلباسىمىز ءوز مانيفەسىن جاريالاۋ ارقىلى الەمگە جاڭاشا ويلاۋدىڭ ۇلگىسىن بەلگىلەپ بەردى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ويتكەنى, قازىرگى تاڭدا الەمدەگى قۇندىلىقتار جۇيەسىن جاڭاشا ءتۇزۋ ءبىرىنشى كەزەكتەگى تاريحي ءماندى, ساياسي اسا ماڭىزدى ماسەلە بولىپ وتىر. نۇرلىبەك مىڭجاس, قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندەگى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزىلورداتىنىشتىق – ەل دامۋىنىڭ كەپىلى
الەمدە اۋمالى-توكپەلى احۋال قالىپتاسىپ وتىرعانىنا الاڭداۋشىلىق تانىتقان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «الەم. ءححى عاسىر» اتتى مانيفەسىندە مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بارىنا توقتالدى. بىرىنشىدەن, ەڭ باستى سەبەپ رەتىندە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارت ءوزىنىڭ مىندەتتەرىن ورىنداي الماي وتىرعانىنا نازار اۋدارتتى. بۇل رەتتە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى الەم ەلدەرىندە يادرولىق قارۋدى دامىتۋعا ۇمتىلىس بايقالاتىنىن استارلاپ جەتكىزدى. سونداي-اق, قازاقستان پرەزيدەنتى الەمدەگى حالىقتىڭ قولىندا 1 ميللياردتان استام اتىس قارۋى بارىن ەسكە سالا وتىرىپ, سول قارۋدىڭ شۇرىپپەسى كۇن سايىن باسىلىپ, الەمدە مىڭداعان ادامنىڭ اجال قۇشۋىنا سەبەپ بولىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى. وسىلارمەن قاتار, قازىر اسكەري قاۋىپ تە بۇكىلالەمدىك قاسىرەتكە اينالاتىنداي سيپاتقا يە ەكەنىنە كوڭىل بولگىزدى. حالىقارالىق قاتىناستا جانجال تۇتاناتىنداي بولسا, اسكەري قاقتىعىستاردىڭ گەوگرافيالىق اۋقىمى كەڭەيىپ, الەم تاريحىنداعى سوعىستار ەۋروپانىڭ شىعىسىنداعى, افريكانىڭ سولتۇستىگىندەگى, تاياۋ شىعىستاعى سوعىستىڭ ءىس-قيمىلدارىنىڭ تاريحي شەگىنەن اسىپ ءتۇسۋى عاجاپ ەمەستىگىن ەسكەرگەنى دە ەلباسىنىڭ كورەگەندىگىنەن دەي الامىز. ەلباسى ادامزاتتىڭ بەيبىت ءومىرىنە قاۋىپ-قاتەر ءتوندىرىپ وتىرعان وسىنداي سەبەپتەردى اشىپ ايتىپ, حالىقارالىق تەرروريزمنىڭ قاھارىنا دا توقتالدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءبىر بۇل ەمەس, ىلعي دا حالىقارالىق باسقوسۋلاردا جاھاندىق جاپپاي قىرىپ-جوياتىن سوعىس قاۋپىن بولدىرماۋعا قارسى باستامالارىن ورتاعا سالادى. ەلباسى ادامزاتقا «ءححى عاسىر: سوعىسسىز الەم» كەڭ اۋقىمدى باعدارلاماسىن جاساۋ كەرەكتىگىن ايتىپ, الداعى ون جىلدا بارلىق كيكىلجىڭدەر مەن سوعىستاردى توقتاتۋ جالپىعا ورتاق مىندەت ەكەنىن ەسكەرتتى. ءيا, ەلباسىمىز ايتقانداي, سوعىسسىز الەم ادامزاتتىڭ بارلىق سالادا دامۋىنىڭ كەپىلى ەكەنى شىندىق. ال, بەيبىتشىلىككە, بەيبىت قاتار ءومىر سۇرۋگە ۇمتىلۋ – قازاق حالقىنىڭ قانىنا سىڭگەن اسىل قاسيەتتەرىنىڭ ءبىرى ەكەنى تاريحتان بەلگىلى. «سىرت كوز – سىنشى» دەگەن عوي, ارعى-بەرگى زاماندا قازاق جەرىندە بولعان ساياحاتشىلار, عالىمدار, ەلشىلەر قازاق ۇلتىنىڭ مەيماندوس, سابىرلى, مومىن, ەشكىمگە جاماندىق, قاسكويلىك جاسامايتىن حالىق ەكەنىن, قازاق ەلى ەجەلدەن بەيبىتشىلىك سۇيگىش ەل, ءوز بەتىنشە ەشكىمگە ۇرىنباعان, سوعىس اشپاعان ەل ەكەنىن سۇيسىنە جازعان. تاۋەلسىزدىككە قول جەتكەن تۇستا دا, ەلباسىمىزدىڭ جانە ەلدىڭ بەتكە ۇستار ازاماتتارىنىڭ قاجىرلى, تاباندى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ءبىز وسى اسىل قاسيەتىمىزدى تاعى دا ءبىر دالەلدەپ, ونى الەمگە پاش ەتە بىلدىك. ماسەلەن, سوناۋ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ ەلىمىزدىڭ ومىرىندە عانا ەمەس, الەمدەگى ايتۋلى وقيعالاردىڭ ءبىرى بولدى. يادرولىق قارۋ پايدا بولعالى ەشبىر ەل يادرولىق پوليگوندى ءوز ەركىمەن جاۋىپ كورمەگەن بولاتىن. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ دۇنيەجۇزىندە ءبىرىنشى بولىپ يادرولىق پوليگوندى جابۋ جونىندەگى وسى قادامىنا بۇۇ مەن دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىق ۇلكەن باعا بەردى. ءدال سول تۇستان باستاپ الەم قازاقستاننىڭ بەيبىتسۇيگىش ەل ەكەنىن تاني باستادى. سول بەيبىتشىلىككە ۇمتىلعان بولمىسىمىزبەن, تىنىشتىقتى سۇيگىش قاسيەتىمىزبەن الەمدى ىنتىماقتى دا تاتۋ-ءتاتتى ءومىر سۇرۋگە شاقىرعانىمىز بىزگە, ەلىن سۇيگەن ەلباسىنا ابدەن لايىقتى ءىس, پاراساتتى باستاما ەكەنى ءسوزسىز. عاني سادىرباەۆ, جامبىل وبلىستىق حالىق شىعارماشىلىعى ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى تارازقولداۋعا لايىق ءسوز
...1952 جىلى وردا اۋدانى تاراعاندا اۋداندا 61 مىڭ حالىق بولعان, ولاردىڭ دەنى وبلىسىمىزدىڭ فۋرمانوۆ, تايپاق, چاپاەۆ اۋداندارىنا, شىمكەنت وبلىسىنا كۇشتەپ كوشىرىلگەن. ءارى اۋدانىمىزدىڭ 945 مىڭ گەكتار جەرى اسكەري سىناق پوليگونىنا بەرىلگەن. باتىسىمىزدا «كاپۋستين يار», ءوڭتۇستىگىندە «ازعىر» پوليگوندارى ورنالاسقان. ەلىمىز بويىنشا پوليگوننان ەڭ كوپ زارداپ شەككەن ءبىزدىڭ اۋدانىمىز ەكەنى دە كوپكە ءمالىم. قازىر وڭىرىمىزدە 16 جاسقا دەيىنگى 67 تۋا بىتكەن مۇگەدەك بالا بار. بۇل از قاسىرەت ەمەس... سونداي-اق, «جامانتاۋ» دەپ اتالاتىن سىناق پوليگونىنان 2 مىڭ گەكتار جەر قازىرگى كۇنى بىزدەرگە قايتارىلىپ بەرىلگەنى ۇلكەن قۋانىشتى جاعداي. سەبەبى, «جامانتاۋدىڭ» قيىرشىق تاستارى ورال-سايقىن تاسجولىنا توسەلسە, وبلىس ورتالىعىنا قاتىناس بىركەلكى جاقسارا تۇسەتىنى بەلگىلى. ءبىزدىڭ بۇگىنگى ايتپاعىمىز, بارشا بوكەيوردالىقتار ەلباسى, «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ ءتوراعاسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ۆاشينگتوندا يادرولىق قارۋدان الەمنىڭ ادا بولۋى جونىندەگى سويلەگەن ءسوزىن زور قۋانىشپەن «الاقايلاپ» قوستايمىز. كۇللى الەمنىڭ بەيبىتشىلىكتە ءومىر سۇرۋىنە نە جەتسىن؟! «اناسىن بالا, بالاسىن انا جوقتاماسىن ماڭگىلىك» دەپ ولەڭ شۋماقتارىن ومىرلىك جىرلاپ ءجۇرۋ ەڭ ۇلكەن باقىت ەمەس پە؟! پوليگوننىڭ زاردابىن ءبىر كىسىدەي سەزىنگەن ءبىزدىڭ جەرلەستەرىمىز مۇنداي يگى باستامانى قاي كەزدە دە العاشقىلار قاتارىندا قولدايتىنى دا سوندىقتان. تىلەگەن ارىستانبەكوۆ, «نۇر وتان» پارتياسى بوكەيورداسى اۋداندىق فيليالى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, اۋداندىق ءماسليحات دەپۋتاتى باتىس قازاقستان وبلىسى
