كوكبورى

«ءبورىلى مەنىڭ بايراعىم!» ءسۇيىنباي. «قازاق ەلى» اتتى كومپوزيتسيام­نىڭ ەڭ بيىك شىڭىنا كوكبورىنىڭ بەينەسىن سومدادىم. ويتكەنى, بۇ­رىن تۇركى قاعاناتى كەزىندە ءبىزدىڭ بايراعىمىزدا كوكبورى, ياعني, قاس­قىر بەينەلەنگەن. كوكبورى – باتىرلىقتىڭ, وجەتتىلىكتىڭ سيمۆولى. حالقىمىز بويىندا وتى بار, ەرجۇرەك, باتىر جىگىتتەردى كوك­بورىگە تەڭەگەن. اڭ پاتشاسى – ارىس­تان, جۇرەكتى جولبارىس, ايبارلى ايۋ دا كونفەت ءۇشىن تسيرك ارەناسىندا بيلەيدى. ال قاسقىر – وتە تەكتى جانۋار. ول ەشكىمگە باعىنبايدى. ەشكىمنىڭ ىقپالىنا كونبەيدى. كومپوزيتسيادا كوكبورىدەن ءتو­مەن تۇستا حالىق اق كيىزگە كوتەرىپ سايلاعان, ەل باسقارعان حاندى كورەمىز. ودان كەيىن ادامزاتتى يماندىلىققا باۋلىعان عۇلاما, ەڭ العاش يسلام ءدىنىن تاراتۋشى عالىم قوجا احمەت ياساۋي بەينەسى. كۇش اتاسى قاجىمۇقاننىڭ يى­عىندا فرانتسياداعى ەڭ بيىك ەيفەل مۇناراسى تۇر. بۇل – پالۋاننىڭ فرانتسيادا وتكەن جارىستا الەم چەمپيونى بولىپ, قازاق حالقىنىڭ ابىرويىن اسقاقتاتىپ, ءوزىن دۇنيە­جۇزىنە مويىنداتقانىن كورسەتەدى. وڭ جاعىنان قاراعاندا, ادامعا دوس, جاناشىر بولىپ جۇرەتىن كيەلى قۇس – قارلىعاشتى كورەمىز. قارلىعاش قونعان جەردە باق-بەرەكە ورناپ, قۇت كەلەدى دەگەن ىرىم بار. ءۇش ءۇي – ءۇش ءجۇزدىڭ وتاۋىن ءبىل­دىرەدى. ونىڭ استىندا تۇرعان بي قامشىسىن كوتەرىپ, ەلدى بىرلىككە, ىنتىماققا شاقىرىپ تۇر. سول جاعىنان قاراعاندا, تاستاعى تاڭبالاردى (پەت­روگليفتى) كورەمىز. ەجەلگى ادامداردىڭ تاڭبالاعان تاستارى ولاردىڭ ومىرىنەن وزىندىك سىر شەر­تەدى. ونىڭ استىندا – بابالار جاساعان بالبال تاستار ءمۇسىنى. قورقىت اتا – اڭىز بو­يىن­شا العاشقى قوبىزدى جاساپ, كۇي تارتقان جىراۋ. ولمەۋدىڭ امالىن ونەر­­دەن, ومىردەن ومىرباقي ىزدەگەن قوبىزشى. الدىڭعى جاعىنان قارا­عاندا, اتا-بابامىز اڭ­ساعان ەگەمەندىكتىڭ بەل­گىسى, كوك تۋىمىزعا رۋح بە­رىپ تۇرعان قىران قۇس بەي­نەسى كورىنەدى. قىران بۇركىت – قايسارلىقتىڭ, ەركىن­دىكتىڭ, تاۋەلسىزدىكتىڭ, مىقتىلىقتىڭ بەلگىسى. «الىپ انادان تۋادى» دەگەندەي, باتىر دا, عۇلاما دا انادان تۋعان. انانىڭ ءبىرىنشى تۇرۋى وسى ۇعىم­دى بىلدىرەدى. ال بالا – بولاشاعىمىز, ءومى­رى­مىزدىڭ جالعاسى. ونىڭ استىندا الەمگە ءاي­گىلى ويشىل, فيلوسوف ءال-فارابي بەينەلەنگەن. مۇندا باتىر وبرازىندا سۇلتان بەيبارىستىڭ بەينەسى تۇر. ول – بۇكىل مىسىردى بيلەگەن قا­زاقتان شىققان قىپ­شاق باتىرى. پيراميدا دەسە, بىردەن الەمگە ايگىلى مى­سىر ەسكە تۇسەدى. قاسقىردى قۇداي ءشوپ ەمەس, ەت جەيتىن ەتىپ جاراتقان. ونىڭ جازىعى نە؟ قازىر, وكىنىشكە قاراي, جەر بەتىندە تابيعاتپەن تابيعي تەپە-تەڭدىك جوعالىپ بارادى. قارنى تويىپ قامپيعان, باقايشاعىنا دەيىن قارۋلانىپ شەتەلدىڭ نەشە ءتۇرلى قارۋلارىن اسىنعان, تابانىندا شاڭعىسى بار موتوتسيكل مەن دجيپ مىنگەن قاسكويلەر اس تاپپاي جۇرگەن اش قاسقىرلارعا قورلىق كورسەتۋدە. مەن بىردە تەلەديداردان ءبىر قازاق جىگىتىنىڭ ماشيناسىمەن قاسقىردىڭ قۇيرىعىن مىجىپ, ەكىنشىسى باسىنان تەۋىپ جاتقانىن كورىپ, توبە شاشىم تىك تۇردى. ودان كەيىن تاعى, قاسقىردىڭ جاڭا تۋعان بولتىرىكتەرىن قىلقىندىرىپ, جەرگە ۇرىپ جاتقان جاستاردى كورىپ, جاعامدى ۇستادىم. بۇل نە دەگەن سۇمدىق؟! مۇنىمەن قويماي, ەرسى ءىس-ارەكەتتەرىن ۇيالى تەلەفوندارىنا ءتۇسىرىپ, ونى الەۋ­مەتتىك جەلىلەرگە جاريالاپ, وزدەرىن باتىر ەتىپ كورسەتىپ ءجۇر, كورگەنسىزدەر. ەگەر شىنىمەن باتىر بولسا, قاسقىرمەن قارۋسىز ايقاسپاي ما؟ ونىڭ باتىل ەكەنىن سول كەزدە كورەر ەدىم, قارۋىنا سەنگەن قورقاقتىڭ. ءبىزدىڭ سەنىم ارتىپ جۇرگەن جاستارىمىزدىڭ وسىنداي قىلىقتارىن كورىپ, ولاردان كەلەشەكتە قانداي ءۇمىت كۇتەمىز؟! كەڭەس وداعى كەزىندە «نۋ, پوگودي» دەگەن مۋلتفيلمدە قويانعا قاسقىردى كۇلكى قىلىپ, اقىلدى قاسقىردى اقىماق ەتىپ كورسەتكەن. ونى كەيبىر تەكسىزدەر راحاتتانا تاماشالايتىن. مۇنى ءبىزدىڭ رۋحىمىزدى تومەندەتۋ ءۇشىن شىعارىلعان ساياسي سايقىمازاقتىڭ ءبىر ءتۇرى ەكەنىن ولار قايدان ءبىلسىن؟! مۇنى ءبىز كەش تۇسىندىك. الەمگە دامىعان ونەرىمەن, مادەنيە­تىمەن تانىس ريم قالاسىندا قاسقىردىڭ ادام بالاسىن اناسىنداي اسىراپ, ەمىزىپ تۇرعان ەسكەرتكىشى سوناۋ ح عاسىرلاردا قويىلعان. سول قالانىڭ سيمۆولىنا اينالعان, كوكجال جانۋار مەن ادامزاتتىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن مەيىرىمدىلىگىن وسى ەسكەرت­كىشتەن سەزەسىز. الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن اعىلعان تۋريستەر وسى بەينەنى كورۋگە, جانىندا سۋرەتكە تۇسۋگە اسىق. بالا كەزىمدە ءبىر اقساقالدىڭ قاسقىر تۋرا­لى ايتقان اڭگىمەسى ءالى كۇنگە دەيىن ەسىمنەن كەتپەيدى. سىر وزەنىنىڭ ءبىر جاعىندا توعاي, ال ەكىنشى جاعى مال باعۋعا قولايلى, جازىق جايىلىم. سول جەردە سىرباي اڭشى مەن ايەلى ايشا ەكەۋى تۇرىپتى. اڭ­شىنىڭ جارى ايشا تالاي جىلدار بويى جۇكتى بولا الماي, ءبىر سابيگە زار بولىپ جۇرگەندە تۇسىنە مارقۇم باتىر باباسى قاسقىرباي كىرىپ, ايان بەرىپ: «قىزىم, سىردىڭ ارعى بەتىنەن بەرگى جاعاسىنا ارلان ازىق ىزدەپ ءجۇزىپ كەلەتىن بولادى. سەن ودان قورىقپا. وعان جەيتىن قورەگىن اپارىپ, جەرگە كومىپ تۇر. ول ازىعىن ءوزى الىپ كەتەدى. اڭشى كۇيەۋىڭ مۇنى بىلمەسىن, اتىپ قويار. ايتقانىمدى ورىنداساڭ, ءومىر­گە ۇل بالا اكەلەسىڭ» دەيدى. ايشا ىشتەي جۇرەكسىنگەنمەن, باتىر باباسىنىڭ ايتقانىن ورىندايدى. كۇيەۋىنە بىلدىرتپەۋگە تىرىسىپ, مال سويىلعاندا يتكە بەرگەنسىپ قويدىڭ ىشەك-قارنىن جاسىرىپ الىپ كەتىپ, ارلان كەلەتىن جەرگە كومىپ تۇرادى. كومگەن بويدا ارلان ازىعىن اكەتىپ تۇرادى. ارادا ءبىراز كۇن وتكەن سوڭ, ايشا ءوزىنىڭ اياعى اۋىرلاعانىن بايقايدى. ايى-كۇنى جەتىپ, بوساناتىن ۋاقىتى دا جاقىندايدى. بۇل كەزدە ارلان ادەتتەگىشە كومۋلى تۇراتىن قورەگىن ءىز­دەي باستايدى. ءسابي كۇتىپ, تولعاتىپ وتىرعان ايەل وعان ازىق اپارىپ بەرە الماي, ۇيدەن شىعا الماي قينالادى. ەرتەسىنە توعايدان شىققان قاسقىر وزەننەن ءجۇزىپ ءوتىپ, قورەگىن ىزدەپ, اڭشىنىڭ كوزىنە تۇسەدى. قاسقىردىڭ بۇل ارەكەتىن اڭدىپ ءجۇرىپ, بايقاعان مەرگەن اشۋعا ءمىنىپ, دەرەۋ ونى مىلتىعىمەن اتىپ تۇسىرەدى. تەرىسىن سىپىرىپ الىپ, تورىنە ءىلىپ قويىپ, كەلگەن قوناقتارعا «مىنە, مەن اتىپ العان ارلان, قاراڭدار!» دەپ ماقتانىشپەن ايتىپ وتىرادى ەكەن. ايشا امان-ەسەن بوسانىپ, ومىرگە شەكەسى تورسىقتاي ۇل اكەلەدى. ءۇيىنىڭ تورىندە ءىلۋلى تۇرعان قاسقىردىڭ تەرىسىن كوزىمەن كورىپ, ءوز كوزىنە ءوزى سەنبەي, ءمان-جايدى ءتۇسىنىپ, كۇيەۋىنىڭ بۇل ىسىنە كۇيىنىپ, وعان ىشتەگى سىرىن, نارازىلىعىن ايتا الماي, قاتتى قىنجىلادى. ءسابيلى بولۋىنا سەبەبى بول­عان كيەلى ارلاننان ىشتەي كەشىرىم سۇراپ, ايانىشىن بىلدىرەدى. ەندى ۇلىمنىڭ اتىن ارلان قويامىن دەپ ۇمىتتەنىپ, بۇل شەشىمىن كۇيەۋىنە ايتادى. ال كۇيەۋى كەنەتتەن: «ءۇيدىڭ قوجايىنى مەن ەمەس پە, ۇلىمنىڭ ەسىمىن ءوزىم قويامىن», دەپ اشۋلانادى. سول كەزدە اقىلدى ايشا: «سەن تۋرا مەن بوسانعان ۋاقىتتا ارلاندى اتىپ, تەرىسىن تورىمىزگە تۇمارداي ءىلىپ قويدىڭ. بۇعان سەبەپشى ءوزىڭ بولعاسىن ايتىپ وتىرعانىم عوي, وتاعاسى» دەيدى. كۇيەۋى سول كەزدە بارىپ ويلانىپ, امالسىزدان: «ە-ە, وندا مۇنىڭ ءجون ەكەن. ارلان بولسا, ارلان بولسىن» دەپ كەلىسەدى. ارادا كوپ كۇندەر, ايلار ءوتىپ, ايشا تاعى دا جۇكتى بولادى. ءسويتىپ, بالىقتىڭ ەتىنە جەرىك بولادى. كيىك, قويان, قىرعاۋىل سىندى اڭداردىڭ ەتىن جەپ جۇرگەن اڭشى امالسىزدان بالاسى ەكەۋى بالىق اۋلاۋعا بارادى. كەنەت بالاسى اعىسى قاتتى سىرداريا وزەنىنە قۇلاپ, اعىپ كەتەدى. سۋدا جۇزە بىلمەيتىن اڭشى جار دەگەندە جالعىز بالاسىن قۇتقارۋعا قاۋقارى جەتپەي, شاراسىز كۇيگە تۇسەدى. وسى كەزدە ءوزى اتىپ ولتىرگەن قاسقىردىڭ سەرىگى (قانشىعى) ارعى بەتتەگى توعايدان اتىپ شىعىپ, وزەنگە سەكىرەدى. ءجۇزىپ كەلىپ, وزەنگە اعىپ بارا جاتقان بالانى تىستەپ الىپ, توعايعا ەنىپ كەتەدى. ەلگە كەلىپ جار سالعان اڭشى «قاسقىر بالامدى جەۋگە الىپ كەتتى, قاسقىردىڭ ازىعى بولعان بالامنىڭ ەڭ بولماسا سۇيەگىن الىپ كەلەيىك», دەپ قايىقشىعا جالىنادى. قايىقپەن ارعى بەتكە وتەدى. توعايدىڭ ەتەگىندە, سىردىڭ جاعاسىندا ءتىرى جاتقان بالاسىن كورىپ, اڭ-تاڭ بولادى. ءوزى جالعىز جاۋىزىم, دۇشپانىم دەپ جۇرگەن كوكجال قاسقىردىڭ جاقسىلىعىنا تاڭعالادى. وسىدان كەيىن ول اڭشىلىق كاسىبىن تاس­تاپ, بۇدان بىلاي مىلتىق ۇستاماۋعا سەرت بەرەدى. ۇيىنە كەلىپ, تورىندە ءىلۋلى تۇرعان كوكجالدىڭ تەرىسىن جەرگە كومىپ, كوك بورىگە دۇعا باعىشتايدى. وسىلايشا بالانىڭ اكەسى جىل سايىن تۋعان كۇنىنە وراي قاسقىر قالدىرىپ كەتكەن جاعاعا بارىپ, قوي سويىپ, قۇرباندىق شالادى ەكەن. سودان كەيىن قاسقىرلار كوزدەن عايىپ بولادى. جەر اۋىستىردى ما, الدە بىرەۋلەر اتىپ الدى ما, ول جاعى بەلگىسىز, جۇمباق كۇيىندە قالدى. ەكىنشى ءسابيىن كۇتىپ جۇرگەن اي­شا ۋاقىتى كەلىپ, ومىرگە قىز با­لا الىپ كەلەدى. ايەل بۇل جولى ءسابي­دىڭ ەسىمىن قويۋدى كۇيەۋىنە تاپ­­سى­رادى. اڭشى سىرباي ويلانباس­تان: «قىزدىڭ اتىن «بورىكۇل» دەپ قويساق, قالاي بولادى؟» دەيدى. اڭساعان ارمانى ورىندالعان ايشا كۇيەۋىنىڭ بۇل ءسوزىن قۋانا قۇپتايدى. ارادا سىرعىپ ايلار, جىلجىپ جىلدار وتەدى. ارلان ەرجەتىپ, ءبو­رىكۇل بويجەتەدى. وسى ۋاقىتتا اكە-شەشەسى ولارعا بارلىق سىردى بايان ەتەدى. بولعان وقيعانى تۇسىنگەن قوس بالا كوكبورىنىڭ باسىنا بارىپ, كوك تاس قويادى. ءسويتىپ, كوك تاسقا مىناداي جازۋدى ويىپ جازادى: «بابامىزدىڭ بايراعى بولعان, بالالىق شاعىمىزدىڭ قورعانى بولعان كوكجال قاسقىرعا ماڭگىلىك باس يەمىز». كىم بىلەدى, مۇمكىن, قاسقىر بوپ كورىنگەن قىدىر بولار, بالكىم... ول تەك اللاعا عانا ايان. شىركىن-اي, ادامزات تا ارلان سياق­تى تەكتى بولسا ەكەن! قازىرگى تاڭدا ۇلى دالانىڭ ارلانى اتانعان قاسقىرلاردىڭ جەيتىن ازىقتارىن قارۋلانعان قاسكوي جاۋىزدار قىرىپ جويۋدا. كەڭ دالاداعى جەيتىن ازىعى قالماعان سوڭ, امالسىزدان قورامىزداعى ءتورت ت ۇلىگىمىزگە شابۋعا ءماجبۇر. قايتسىن ەندى؟! تەكتى كوكبورىنى بەيشارا حالگە ءتۇسىرىپ جىبەردىك قوي, ادامزات! قاسقىرعا قيانات كورسەتپەيىك, قازاقى قاۋىم! ءبىزدىڭ بابا بايراعىمىزدىڭ سيمۆولى بولعان كوكبورىنى, كوك­جالدى ايالايىق, اعايىن. قالتالى ازاماتتار قولداسا نەمەسە قالتاما قوماقتى قارجى تۇسسە, قازاقستاندا قاسقىرعا ەسكەرتكىش قويار ەدىم. تىلەۋبەردى بيناشەۆ, ءمۇسىنشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى. الماتى.